Του Ειρηναίου Μαράκη *

Μια αισθητική παρατήρηση για το έργο του Γιάννη Μαρκαντωνάκη και μια αναγκαία διευκρίνιση για την προέλευση της δωρεάς

Πρόβαλλε στο παραθύρι
να δω το πρόσωπο σου
να δροσερέψω να γενώ
σαν το βασιλικό σου.

(Αρισμαροβιτσόβεργα, παραδοσιακό τραγούδι της Κρήτης)

Πάντως, για να τα λέμε όλα, έστω και αν ενοχλήσουν και στενοχωρήσουν κάποιους, η προτομή του μεγάλου Νίκου Ξυλούρη που φιλοτέχνησε και πρόσφερε στην πόλη των Χανίων ο αείμνηστος γλύπτης Γιάννης Μαρκαντωνάκης και της οποίας τα αποκαλυπτήρια έγιναν πριν λίγες μέρες απέχει αρκετά από το να θυμίζει τον αγαπημένο μας Κρητικό ερμηνευτή. Δυστυχώς, ο Μαρκαντωνάκης είχε μια καλλιτεχνική απόφαση που, δυστυχώς, δεν λειτούργησε όπως θα περίμενε κανείς από προηγούμενα έργα του και που δύσκολα ερμηνεύεται ως ένα στιγμιαίο λάθος και ως μια συνειδητή καλλιτεχνική επιλογή. Στην προκειμένη περίπτωση δεν αρκεί να επικαλεστεί κανείς το ζήτημα της απόδοσης -γιατί για απόδοση πρόκειται, μόνο στη φωτογραφία ή στον κινηματογράφο έχουμε πίστη αναπαράσταση του υποκειμένου και αυτό όχι πάντα- ούτε η αφαιρετική αντίληψη που συχνά συναντάμε στη σύγχρονη γλυπτική, ούτε η ύπαρξη κάποιου δυσδιάκριτου συμβολισμού.

Το βασικό πρόβλημα του έργου φαίνεται να βρίσκεται στην ίδια τη μορφολογία της προτομής. Τα ανατομικά χαρακτηριστικά του προσώπου δεν παραπέμπουν με σαφήνεια στη φυσιογνωμία του Ξυλούρη. Η δομή του προσώπου και η γενική αναλογία της κεφαλής διαφέρουν αισθητά από εκείνη που γνωρίζουμε από φωτογραφίες και δημόσιες εμφανίσεις του τραγουδιστή. Τα μαλλιά αποδίδονται με τρόπο που δεν θυμίζει το χαρακτηριστικό πλούσιο και κυματιστό μαλλί του Ξυλούρη ενώ και το μουστάκι, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία της μορφής του, αποδίδεται διαφορετικά ως προς τη γραμμή και την έκφρασή του. Το αποτέλεσμα είναι μια μορφή που δύσκολα αναγνωρίζεται άμεσα ως εκείνη του μεγάλου Κρητικού ερμηνευτή. Και αυτά τα γράφω με πλήρη επίγνωση για τη δική μου ανεπάρκεια αλλά και με απεριόριστο σεβασμό στο έργο του σπουδαίου ανθρώπου και καλλιτέχνη που υπήρξε ο Μαρκαντωνάκης. Για του λόγου το αληθές παραπέμπω τον αναγνώστη σε παλιότερο άρθρο μου όπου έχω αναφερθεί εκτενέστερα στο έργο του. (Για τον Γιάννη Μαρκαντωνάκη (1952-2024), 15 Απριλίου 2024)

Όμως το ζήτημα δεν περιορίζεται μόνο στην αισθητική αξιολόγηση του έργου. Υπάρχει και ένα ακόμη θέμα που αφορά τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάστηκε η πρωτοβουλία αυτή προς το κοινό. Συγκεκριμένα δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι πρόκειται για μια πρωτοβουλία της δημοτικής διοίκησης των Χανίων ενώ στην πραγματικότητα η προτομή αποτελεί αποκλειστικά δωρεά του αείμνηστου γλύπτη Γιάννη Μαρκαντωνάκη και του αείμνηστου δικηγόρου Σπύρου Λιονάκη προς την πόλη. Η δημοτική διοίκηση του Παναγιώτη Σημανδηράκη προφανώς είχε τον θεσμικό ρόλο που απαιτείται σε τέτοιες περιπτώσεις ώστε να ολοκληρωθούν οι απαραίτητες διαδικασίες. Ωστόσο είναι σημαντικό να αναγνωρίζεται με σαφήνεια ότι η πρωτοβουλία και η ουσιαστική προσφορά ανήκουν στους δύο δωρητές που θέλησαν να τιμήσουν τη μνήμη του Ξυλούρη και να προσφέρουν το έργο στην πόλη των Χανίων.

Αξίζει επίσης να επισημανθεί ότι η προτομή τοποθετήθηκε στο Πάρκο Άλκηστις Αγοραστάκη. Ωστόσο στον συγκεκριμένο χώρο δεν υπάρχει μέχρι σήμερα ένα αντίστοιχο μνημειακό σημείο που να τιμά τη μνήμη και να ενημερώνει για τη δράση της γυναίκας της οποίας το όνομα φέρει το πάρκο. Θα ήταν εύλογο κάποια στιγμή η πόλη των Χανίων να αποδώσει και σε εκείνη την ιστορική μορφή την ορατή τιμή που της αξίζει.

Τέλος υπάρχει και ένα ακόμη ζήτημα που αξίζει να ειπωθεί καθαρά. Με αφορμή την παρουσίαση της προτομής επιχειρήθηκε να υποστηριχθεί ότι το έργο αποδίδει ικανοποιητικά τη μορφή του Ξυλούρη. Η άποψη αυτή μπορεί να διατυπωθεί αλλά δύσκολα γίνεται αποδεκτή από όποιον συγκρίνει την προτομή με τη γνωστή φυσιογνωμία του τραγουδιστή. Με απλά λόγια η μορφή του έργου δεν παραπέμπει με σαφήνεια στον Νίκο Ξυλούρη. Να είμαστε ειλικρινείς, η μνήμη του Ξυλούρη δεν είναι μόνο ένα ζήτημα καλλιτεχνικής αναπαράστασης αλλά ένα κομμάτι της συλλογικής ιστορίας και της πολιτιστικής ταυτότητας της Κρήτης. Γι’ αυτό και κάθε προσπάθεια τιμής προς το πρόσωπό του αξίζει προσοχή, ακρίβεια και σεβασμό ώστε η μορφή του να παραμένει αναγνωρίσιμη και ζωντανή στη δημόσια μνήμη.

ΥΓ: Κάθε άποψη, συμφωνία ή διαφωνία με τις παραπάνω σκέψεις είναι όχι μόνο καλοδεχούμενη αλλά και αναγκαία. Άλλωστε δεν αποκλείεται να κάνω και λάθος στις εκτιμήσεις μου.