Του Μαρκ Μπασέτς 

Με μια σοσιαλδημοκρατική παράδοση που χρονολογείται πριν από έναν αιώνα, η αυστριακή πρωτεύουσα προσφέρει περισσότερες από 400.000 κατοικίες με φθηνό ενοίκιο.

Είναι σχετικά απλό να αποκτήσει κανείς πρόσβαση σε ένα διαμέρισμα δημόσιας ιδιοκτησίας στη Βιέννη. Μεταξύ 75% και 80% των Βιεννέζων πληροί τις προϋποθέσεις για να επιλέξει να ζει πληρώνοντας, για πάντα, ένα μέτριο ενοίκιο και να μην χρειάζεται καν να σκεφτεί να γίνει ιδιοκτήτης.

Είναι απλό και είναι φθηνό. Κατά τη διάρκεια τριών ημερών επισκέψεων αυτόν τον μήνα Οκτώβριο σε συγκροτήματα κοινωνικής κατοικίας στην αυστριακή πρωτεύουσα, μια κάτοικος είπε σε αυτή την εφημερίδα ότι πλήρωνε 370 ευρώ τον μήνα για 70 τετραγωνικά μέτρα στο Karl Marx-Hof, ένα κτιριακό συγκρότημα της δεκαετίας του 1930. Μια άλλη, στο άλλο άκρο, κατέβαλε 1.200 ευρώ μηνιαίως για 100 τετραγωνικά μέτρα και δύο βεράντες στο Alterlaa, ένα συγκρότημα της δεκαετίας του 1970 με πισίνα και σάουνα.

«Για τίποτα στον κόσμο δεν θα έφευγα», είπαν σχεδόν όλοι οι ένοικοι που ερωτήθηκαν στα δημοτικά κτίρια και τους συνεταιρισμούς που έχουν μετατρέψει τη Βιέννη στην πόλη στην οποία στρέφεται ένα μεγάλο μέρος του κόσμου αναζητώντας λύσεις για την κρίση των ενοικίων. Ένας συνταξιούχος δήλωσε: «Εγώ από εδώ δεν φεύγω. Η επόμενη κατοικία μου θα έχει δύο μέτρα μήκος και μισό μέτρο πλάτος. Το καταλαβαίνετε;»

Η Βιέννη έχει 1,9 εκατομμύρια κατοίκους και μια παράδοση δημόσιων πολιτικών που χρονολογείται από την «Κόκκινη Βιέννη», μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και την πτώση των Αψβούργων. Σήμερα στην Αυστρία η ακροδεξιά είναι το πρώτο κόμμα στο Κοινοβούλιο, αλλά η πρωτεύουσα παραμένει προπύργιο των σοσιαλδημοκρατών, οι οποίοι, με εξαίρεση τα χρόνια της δικτατορίας και του εθνικοσοσιαλισμού, κυβερνούσαν πάντα, με προοδευτικές και εξισωτικές πολιτικές και επίσης ένα αποτελεσματικό πελατειακό δίκτυο.

Το 76% των διαμερισμάτων στην παλιά αυτοκρατορική πόλη είναι προς ενοικίαση. Περίπου 220.000 ανήκουν στον Δήμο και περίπου 200.000 σε συνεταιρισμούς που προσφέρουν επίσης διαμερίσματα σε προσιτή τιμή και διαθέτουν δημόσια στήριξη. Το αποτέλεσμα είναι μια προσφορά φθηνών ενοικίων, η ύπαρξη των οποίων καταλήγει να πιέζει προς τα κάτω τα ενοίκια της ιδιωτικής αγοράς.

Ο Κρίστιαν Σαντλ (Christian Schantl) είναι ο υπεύθυνος διεθνών σχέσεων της Wiener Wohnen, της μεγαλύτερης δημόσιας επιχείρησης στέγασης στην Ευρώπη. Η Βιέννη έχει γίνει πρότυπο και ο ίδιος είναι επιφορτισμένος με το να το εξηγεί και να το υπερασπίζεται έναντι πιθανών επιθέσεων που θα μπορούσαν να προέλθουν, για παράδειγμα, από τις Βρυξέλλες, για στρέβλωση της ελεύθερης αγοράς. Στη Βιέννη, εξηγεί ο Σαντλ, το τετραγωνικό μέτρο σε δημόσια διαμερίσματα κοστίζει περίπου 8,5 ευρώ συμπεριλαμβανομένων των εξόδων· στον ιδιωτικό τομέα είναι 15 ευρώ. Για να πάρετε μια ιδέα, σύμφωνα με την πύλη Idealista, σε πόλεις όπως η Βαρκελώνη ή η Μαδρίτη η τιμή του τετραγωνικού μέτρου κυμαίνεται γύρω στα 20 ευρώ.

Ο Σαντλ δίνει ραντεβού στον δημοσιογράφο ένα πρωινό του Οκτωβρίου στο Sonnwendviertel, μια νέα γειτονιά με κτίρια που ακόμα αστράφτουν, ποδηλατοδρόμους, μπουτίκ ξενοδοχεία, ένα κατάστημα ποδηλάτων, σούπερ μάρκετ, τραμ και πεζοδρόμους κοντά στον Κεντρικό Σταθμό. Κατασκευάστηκε μεταξύ 2004 και 2022 σε οικόπεδα της δημόσιας εταιρείας σιδηροδρόμων. Βρίσκεται στο κέντρο της πόλης, αλλά μοιάζει με προάστιο. Εδώ οι ώρες περνούν αργά, χωρίς άγχος.

Στον ανοιχτό χλοοτάπητα που λειτουργεί ως κεντρική λεωφόρος, ο Σαντλ απαριθμεί τις προϋποθέσεις για την ενοικίαση κοινωνικής κατοικίας στη Βιέννη. Πρώτη προϋπόθεση: να είσαι Ευρωπαίος πολίτης. Δεύτερη: να διαμένεις τουλάχιστον δύο χρόνια στην πόλη. Τρίτη: να μην υπερβαίνεις ένα όριο εισοδήματος. Κάθε άτομο που έχει μηνιαίο εισόδημα έως και 3.506 ευρώ δικαιούται ένα δημόσιο διαμέρισμα. Για ένα ζευγάρι είναι 5.225 ευρώ μηνιαίως· για τρία άτομα, 5.918· για τέσσερα, 6.599. Αυτό σημαίνει ότι η πλειονότητα των κατοίκων μπορεί να επιλέξει αυτά τα διαμερίσματα μειωμένου ενοικίου, και ότι αυτά βρίσκονται σε όλες τις γειτονιές και καλύπτουν όλες τις κοινωνικές τάξεις. Σημαίνει ότι κατέχουν κεντρική θέση στον αστικό ιστό και στο κοινωνικό σύνολο.

«Δεν είναι μόνο για τους πολύ φτωχούς, αλλά για τη μεσαία τάξη», εξηγεί. Στη Βιέννη, επιπλέον, όποιος αποκτά πρόσβαση σε κοινωνική κατοικία μπορεί να παραμείνει σε αυτήν για το υπόλοιπο της ζωής του και ακόμη και να την κληροδοτήσει στα παιδιά του. Ας πάρουμε την περίπτωση ενός νεαρού με χαμηλό εισόδημα που παίρνει ένα διαμέρισμα σε προσιτή τιμή. Στη συνέχεια, ευημερεί στη ζωή του. Γίνεται πλούσιος. Λοιπόν, θα συνεχίσει να πληρώνει το ίδιο φθηνό ενοίκιο και δεν θα μπορεί κανείς να τον υποχρεώσει να φύγει. Είναι ένα από τα παράπονα που εκφράζει, κατά τη διάρκεια συνέντευξης στο Δημαρχείο της Βιέννης, ο Πέτερ Σίτλερ (Peter Sittler), υπεύθυνος στεγαστικής πολιτικής στο ÖVP, το κόμμα της συντηρητικής αντιπολίτευσης απέναντι στην κυβέρνηση του σοσιαλδημοκρατικού SPÖ. Κατά τη γνώμη του, το όριο για την πρόσβαση στην κοινωνική κατοικία είναι υπερβολικά υψηλό. «Θα έπρεπε να είναι μόνο για άτομα που έχουν ανάγκη», δηλώνει. Δεν θα επρόκειτο για το να διώξουν όσους βρίσκονται ήδη εκεί, αλλά για το να τους αυξήσουν το ενοίκιο. Σήμερα δεν ισχύει κάτι τέτοιο.

Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι αυτό που κάνει η Βιέννη είναι να επιδοτεί τους πλούσιους, μια αναδιανομή προς τα πάνω, επειδή τα άτομα με χαμηλότερο εισόδημα πρέπει να διαθέσουν για το ενοίκιο μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματός τους από ό,τι τα άτομα με υψηλότερο εισόδημα. Η απάντηση σε αυτή την κριτική είναι ότι έτσι διατηρήθηκε μια μεσαία τάξη που δεν ζει, όπως σε άλλες δυτικές χώρες, με το νερό στον λαιμό αναγκασμένη να διαθέτει μεγάλο μέρος του μισθού της στο ενοίκιο ή στο στεγαστικό δάνειο. Μια άλλη απάντηση δίνει ο Κρίστιαν Σαντλ, από τη Wiener Wohnen: «Θέλουμε μια ανάμεικτη κοινωνία. Είναι ο τρόπος να αποφευχθούν καταστάσεις γκετοποίησης», λέει.

Η αντιδήμαρχος Κάτριν Γκάαλ (Kathrin Gaál) επισημαίνει ότι ένα από τα κλειδιά της επιτυχίας είναι η διαθεσιμότητα δημόσιας γης για δόμηση, τρία εκατομμύρια τετραγωνικά μέτρα αποθεμάτων στην περίπτωση της Βιέννης. «Αυτό», λέει, «παρέχει στους Βιεννέζους τη βεβαιότητα ότι η στέγαση θα παραμείνει προσιτή».

Αλλά το βιεννέζικο μοντέλο δεν προέκυψε από το πουθενά, γι’ αυτό και «δεν είναι δυνατόν να αντιγραφεί πανομοιότυπα», σύμφωνα με την Γκάαλ. «Το σύστημα βασίζεται σε μια παράδοση 100 ετών».

Πριν από έναν αιώνα, η Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία μόλις είχε καταρρεύσει. Η Βιέννη είχε περάσει από το να είναι η πρωτεύουσα μιας τεράστιας επικράτειας που περιλάμβανε διαφορετικές γλώσσες, εθνικότητες και θρησκείες, στο να γίνει η πρωτεύουσα μιας μικρής δημοκρατίας. Η εργατική τάξη ζει σε παράγκες ή ανθυγιεινές κατοικίες. Είναι εποχές επαναστάσεων. Όταν οι σοσιαλδημοκράτες έρχονται στην εξουσία, θέτουν σε εφαρμογή ένα μαζικό πρόγραμμα δόμησης. «Οι σοσιαλδημοκράτες αποφάσισαν να κάνουν τη Βιέννη παράδειγμα αυτού που ονόμαζαν δημοτικό σοσιαλισμό», εξηγεί τηλεφωνικά η ιστορικός του Χάρβαρντ Ιβ Μπλάου (Eve Blau), συγγραφέας του The Architecture of Red Vienna, 1919-1934. «Ήταν ένα σχέδιο για να αλλάξει η κοινωνία αλλάζοντας την πόλη».

Περπατώντας στη Βιέννη, ο ταξιδιώτης δεν κουράζεται να ανακαλύπτει συγκροτήματα αυτής της εποχής, όλα με ένα στυλ που δύσκολα προσδιορίζεται. Μερικά μοιάζουν με τυπικά αυστριακά σπίτια, αλλά γιγαντιαίων διαστάσεων· άλλα έχουν κάτι από τη φασιστική ή τη σταλινική αρχιτεκτονική.

«Έχει μια συντηρητική όψη», περιγράφει η ιστορικός Μπλάου. «Αλλά, για μένα, η πολιτική δεν βρίσκεται στη μορφή, αλλά στο σχέδιο». Είναι πολιτική η τοποθεσία του κτιρίου: όχι στα περίχωρα, αλλά ενσωματωμένη στην πόλη. Και είναι πολιτική η οργάνωσή του, με δημόσιους κήπους και υπηρεσίες. Αυτό είναι το επαναστατικό και, υπό αυτή την έννοια, η κόκκινη Βιέννη και η σημερινή αποτελούν ανασκευή του πολεοδομικού μοντέλου των μεγάλων πολυκατοικιών στα περίχωρα των πόλεων. Δεν είναι περίεργο που, κατά την επίσκεψη στη Βιέννη, αρκετοί άνθρωποι αναφέρθηκαν στα γαλλικά προάστια (banlieues) και στα προβλήματα διακρίσεων και βίας που αντιμετωπίζουν. Η ιδέα ήταν: «Εδώ δεν είναι Παρίσι».

Το πιο γνωστό από αυτά τα ιστορικά βιεννέζικα συγκροτήματα είναι αυτό που φέρει το όνομα του Καρλ Μαρξ, κατασκευασμένο μεταξύ 1927 και 1930 από τον αρχιτέκτονα Καρλ Εν (Karl Ehn) με πρόσοψη άνω του ενός χιλιομέτρου και εσωτερικούς κήπους και υπηρεσίες που στην εποχή τους τού έδιναν την αίσθηση μιας πραγματικής πόλης μέσα στην πόλη. Ο Κλάουντιο Μάγκρις (Claudio Magris), στο αριστούργημά του Δούναβης, έγραφε ότι το Karl Marx-Hof «γεννήθηκε από τη βούληση για μεταρρύθμιση, από την πίστη στην πρόοδο, από την προσπάθεια να οικοδομηθεί μια διαφορετική κοινωνία, ανοιχτή σε νέες τάξεις και προορισμένη να καθοδηγείται από αυτήν».

«Στις μέρες μας είναι εύκολο να χαμογελά κανείς μπροστά σε αυτή τη γκριζάδα στρατώνα», πρόσθετε. «Αλλά οι αυλές και τα παρτέρια έχουν τη μελαγχολική τους χαρά, μιλούν για τα παιχνίδια παιδιών που, πριν υπάρξουν αυτά τα σπίτια, ζούσαν σε τρώγλες ή ανώνυμες τρύπες, και για την περηφάνια οικογενειών που, σε αυτά τα σπίτια, για πρώτη φορά, είχαν τη δυνατότητα να ζήσουν με αξιοπρέπεια, ως άνθρωποι».

Εκεί βρίσκεται η Κάριν, μια συνταξιούχος που βγάζει βόλτα το σκυλάκι της και διηγείται ότι μπήκε το 1983. Πώς απέκτησε το διαμέρισμα; «Μέσω του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος». Υπάρχουν πιο πρόσφατοι ένοικοι, όπως ο Φαράζ Σάιε Χοσεϊνί (Faraz Saie Hoisseini), γεννημένος στην Τεχεράνη πριν από 32 χρόνια και με αυστριακή υπηκοότητα, κάτοικος ενός διαμερίσματος 57 τετραγωνικών μέτρων που βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο ολόκληρου του συγκροτήματος. Λέει ότι πληρώνει 750 ευρώ τον μήνα, συμπεριλαμβανομένων των εξόδων. Είναι φυσικός στις σπουδές, αλλά και καλλιτέχνης, και έχει ένα πιάνο με ουρά στο σαλόνι. Κατοικεί εδώ εδώ και έξι μήνες. Δεν μπορεί να επιστρέψει στο Ιράν, όπου ζει η οικογένειά του. Λέει ότι, παρ’ όλα αυτά, «η τελευταία ελπίδα του πολιτισμού βρίσκεται στην Ευρώπη». Ο πολιτισμός, γι’ αυτόν, είναι αυτή η πρακτική ουτοπία, η ουτοπία του Karl Marx-Hof, του Alterlaa, των νέων γειτονιών του σιδηροδρομικού σταθμού, αυτή η «βούληση για μεταρρύθμιση και η πίστη στην πρόοδο» για την οποία μιλούσε ο Μάγκρις, και η οποία παραμένει όρθια. Για πόσο καιρό ακόμα;

Σε μία από τις ευρωπαϊκές χώρες όπου η ακροδεξιά είναι ισχυρότερη, τίποτα δεν θα έπρεπε να θεωρείται δεδομένο, αλλά είναι εντυπωσιακή η συναίνεση που προκαλεί η δημόσια και προσιτή στέγαση. Όταν η EL PAÍS ρωτά τον μετριοπαθή συντηρητικό Σίτλερ αν η ιδιωτικοποίησή της αποτελεί επιλογή, το απορρίπτει και αναφέρει τα προβλήματα του Βερολίνου με την αύξηση των τιμών μετά την πώληση κοινωνικών κατοικιών. Εξηγεί ότι ούτε καν η ακροδεξιά του FPÖ δεν το ζητά, καθώς προβάλλεται ως «το κόμμα των “απλών” ανθρώπων», και αυτά είναι τα σπίτια όπου ζουν αυτοί οι άνθρωποι.

Το ότι η ουτοπία είναι πιο περίπλοκη από ό,τι φαίνεται γίνεται αντιληπτό στο Alterlaa, το μνημειώδες συγκρότημα της δεκαετίας του 1970 με πολυκατοικίες 28 ορόφων. Σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις θα ήταν μια εστία κοινωνικών συγκρούσεων και περιθωριοποίησης με υποβαθμισμένες υποδομές· στη Βιέννη παραμένει μια πεντακάθαρη και ακμάζουσα κηπούπολη. Αλλά επίσης ομοιόμορφα λευκή και γερασμένη.

«Δυστυχώς, έχουμε ένα σχολείο στο οποίο υπάρχουν πολλοί ξένοι, πολλοί μετανάστες, παρόλο που δεν ζουν στη γειτονιά», λέει ο Βόλφγκανγκ (Wolfgang), ο συνταξιούχος που θα φύγει από εδώ μόνο μέσα σε φέρετρο. Μας άνοιξε την πόρτα της εκκλησίας, η οποία πλέον σπάνια γεμίζει, και η φωνή του αντηχεί: «Ο χριστιανισμός πεθαίνει αργά». Μέχρι εδώ φτάνουν οι ιδέες που προελαύνουν σε όλη την Αυστρία και την Ευρώπη, και ορισμένοι βλέπουν σε αυτές τις ιδέες έναν κίνδυνο για το σοσιαλδημοκρατικό ιδεώδες των κατοικιών για όλους.

«Η Βιέννη έχει μια πολιτιστική κληρονομιά, και αυτή είναι η κοινωνική της κληρονομιά», λέει ο βετεράνος δημοσιογράφος Ούβε Μάουχ (Uwe Mauch), ο οποίος ζει από τα 20 του χρόνια σε ένα δημοτικό συγκρότημα χτισμένο τη δεκαετία του 1950 στα βόρεια της πόλης. Αλλά προσθέτει έναν τόνο απαισιοδοξίας: «Με τρομάζει το ότι θα μπορούσαμε να το χάσουμε».

El País, 13 Οκτωβρίου 2024.