Το τελευταίο διάστημα πληθαίνουν οι διαμαρτυρίες και οι καταγγελίες κατοίκων μεγάλων πόλεων για δέντρα που «καρατομούνται» με εκτεταμένες και αδικαιολόγητες στα μάτια τους κοπές. Μάλιστα, το φαινόμενο καταγράφεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι συνεχόμενοι καύσωνες καθιστούν το αστικό πράσινο πολύτιμη πηγή σκιάς, δροσιάς και καθαρού αέρα.

Οι δημοτικές αρχές κάνουν λόγο για «σχέδια αναβάθμισης» και «βιώσιμες πόλεις», ωστόσο επιστήμονες και κάτοικοι που οργανώνονται συλλογικά και ασχολούνται με την προστασία των δέντρων υποστηρίζουν ότι υπάρχει ελλιπής κατάρτιση, έλλειψη επιστημονικού σχεδιασμού, ευθυνοφοβία και «επωφελείς» εργολαβίες που αντί να προστατεύουν τα δέντρα, τελικά υποβαθμίζουν τους δημόσιους χώρους και τους ζημιώνουν με αναποτελεσματικές πρακτικές.

Πόσο «πράσινη» μπορεί να θεωρείται η εκτεταμένη καρατόμηση των δέντρων, όταν οι πόλεις της Ελλάδας εξακολουθούν να καταγράφουν ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά αστικού πρασίνου στην Ευρώπη;

Το Tvxs μίλησε με τον Θεοχάρη Ζάγκα, ομότιμο καθηγητή Δασοκομίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) και αντιπρόεδρο της Ελληνικής Δασολογικής Εταιρείας, την Ελένη Ιωαννίδου από το Δίκτυο για το Αστικό Πράσινο «SOSE τα Δέντρα» και τον Δημήτρη Στέφαν, ιδρυτή και διαχειριστή της δραστήριας διαδικτυακής ομάδας Cut It Right.

«Να είναι η εξαίρεση και όχι ο κανόνας»

«Τις ζεστές μέρες τα δέντρα προσφέρουν σκιά και δροσιά. Εκεί καταφεύγουμε για να δροσιστούμε, είτε ζούμε στο κέντρο της πόλης, είτε σε κάποια συνοικία. Τα δέντρα είναι οι μόνοι οργανισμοί που συμβάλλουν στην απορρύπανση των αστικών κέντρων. Επιπλέον, απορροφούν μεγάλες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα και αποδίδουν οξυγόνο, ενώ κατακρατούν σημαντικές ποσότητες αιωρούμενων σωματιδίων, κυρίως μικροσωματιδίων που προκαλούν καρκίνους», λέει στο Τvxs ο Θεοχάρης Ζάγκας, ομότιμος καθηγητής Δασοκομίας και αντιπρόεδρος της Ελληνικής Δασολογικής Εταιρείας.

«Υποστηρίζω κατηγορηματικά ότι η κλάδευση των δέντρων στον αστικό χώρο θα πρέπει να αποτελεί την εξαίρεση και όχι τον κανόνα», προσθέτει.

«Πρέπει να δοθεί περισσότερη προσοχή προς την κατεύθυνση της αύξησης της αναλογίας πρασίνου ανά κάτοικο, αλλά και προς την κατεύθυνση της ποιότητας και της ομοιόμορφης κατανομής των δέντρων στον αστικό χώρο», αναφέρει ο κ. Ζάγκας και προσθέτει:

«Κάποιες περιοχές έχουν αρκετό πράσινο και άλλες είναι εντελώς τσιμεντωμένες. Οι ελληνικές μεγαλουπόλεις, όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, είναι πολύ κάτω από το όριο που προβλέπει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας για τα δέντρα ανά κάτοικο, ακόμη κι αν οι δήμοι παρουσιάζουν κάποιες φορές τις πρόχειρες δενδροφυτεύσεις ως επιτεύγματα. Οι δενδροφυτεύσεις που δεν εντάσσονται σε έναν ολοκληρωμένο σχεδιασμό δεν αποδίδουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα. «Ανεξάρτητα από το πόσα δέντρα φυτεύουν οι Δήμοι, θα πρέπει να ελεγχθεί και τι ποσοστό αυτών των δέντρων επιβιώνει».

Η κακοποίηση των δέντρων

«Τα δέντρα δεν πρέπει να κακοποιούνται με δραστική κλάδευση.», υποστηρίζει ο κ. Ζάγκας και τονίζει, ότι η κλάδευση οφείλει να γίνεται με σεβασμό στη φυσική μορφή του δέντρου, ώστε αυτό να παραμένει τόσο λειτουργικό, όσο και αισθητικά ενταγμένο στο αστικό περιβάλλον. «Στις αποφάσεις που λαμβάνονται πρέπει να υπολογίζονται οι αρχές και της οικολογίας και της οικονομίας, δηλαδή τόσο το “συμφέρον” του δέντρου, όσο και του διαχειριστή, του Δήμου που έχει την ευθύνη της διαχείρισης».

Οι υπεύθυνοι και η έλλειψη εκπαίδευσης

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα, σύμφωνα με τον κ. Ζάγκα, αφορά τους υπεύθυνους για τη διαχείριση του αστικού πρασίνου, αλλά και το έλλειμμα εκπαίδευσης που εξακολουθεί να υπάρχει στην Ελλάδα, οδηγώντας συχνά σε πρόχειρες και επιβλαβείς πρακτικές.

«Όσοι πραγματοποιούν κλαδεύσεις στα δέντρα των πόλεων και έχουν την ευθύνη να τα περιποιούνται, δεν διαθέτουν τις απαραίτητες γνώσεις. Στην Ελλάδα δεν υπάρχουν πιστοποιημένοι δενδροκόμοι. Όταν οι εργάτες πιάνουν στα χέρια τους το αλυσοπρίονο χωρίς σωστή καθοδήγηση και σχέδιο, γίνονται τεράστια και εγκληματικά λάθη. Και εδώ μπαίνει το αμείλικτο ερώτημα. Προτιμάμε μία βιώσιμη πόλη με δέντρα ή μία πόλη χωρίς πράσινο που θα είναι αβίωτη και εχθρική για τους κατοίκους της;».

Τι θα μπορούσε να αλλάξει ώστε οι πόλεις να αποκτήσουν περισσότερο και καλύτερα διαχειριζόμενο πράσινο;

«Οι δήμοι θα πρέπει να διαθέτουν μητρώα δέντρων και οι πολίτες να έχουν τη δυνατότητα να καταγράφουν εκεί τα προβλήματα. Αυτό το σύστημα θα μπορούσε να λύσει αρκετά προβλήματα, μειώνοντας τα ατυχήματα και το κόστος διαχείρισης. Υπάρχουν τέτοια παραδείγματα στο εξωτερικό. Στη Μπρατισλάβα κάθε δέντρο έχει ένα barcode με όλες τις απαραίτητες πληροφορίες. Στην Ελλάδα είμαστε, δυστυχώς, πολύ πίσω σε αυτό».

Cut It Right: Η ομάδα που πήρε τα δέντρα της πόλης στα χέρια της

Η ομάδα Cut It Right δημιουργήθηκε όταν ο Δημήτρης Στέφαν είδε να κόβονται δέντρα έξω από το σπίτι του, θορυβήθηκε και αναζήτησε απαντήσεις για τις αιτίες αυτής της πρακτικής. Ξεκίνησε να ερευνά διαδικτυακές ομάδες και να συνομιλεί με δασολόγους, με το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο και με κατοίκους που είχαν διατυπώσει αντίστοιχους προβληματισμούς σχετικά με τις μαζικές κλαδεύσεις.

«Μία γυναίκα που γνώρισα μέσα από αυτή τη διαδικασία μού πρότεινε να δημιουργήσουμε μία διαδικτυακή ομάδα, ενώ εγώ τότε δεν είχα καμία σχέση με τα social media. Έτσι ξεκίνησε το Cut It Right», λέει ο Δημήτρης Στέφαν στο tvxs. «Στη συνέχεια προσπαθήσαμε να φέρουμε κοντά ειδικούς και επαγγελματίες του χώρου και σταδιακά η ομάδα άρχισε να μεγαλώνει με κοινό στόχο την προστασία των δέντρων στις γειτονιές».

«Υπήρξαν καταγραφές και καταγγελίες, παρουσιάστηκαν καλές πρακτικές και προτάσεις, έγιναν παρεμβάσεις σε Δημοτικά Συμβούλια και διοργανώθηκαν εκδηλώσεις με τη συμμετοχή πολλών φορέων. Μέσα από αυτή τη διαδικασία καταφέραμε να κατανοήσουμε την πρακτική της καρατόμησης, κάτι που σε άλλες χώρες δεν συμβαίνει».

Όπως επισημαίνει ο Δημήτρης Στέφαν, η ομάδα δεν περιορίζεται στη λογική της καταγγελίας, αλλά επιχειρεί να αναλάβει και πρακτικές πρωτοβουλίες, όπως τη δημιουργία ενός αρχείου δέντρων που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί από τους Δήμους.

«Στην αρχή ήμασταν δακτυλοδεικτούμενοι. Υπήρξε συντονισμένη προσπάθεια να παρουσιαστούμε ως γραφικοί όταν μιλούσαμε για τα κλαδέματα, με το επιχείρημα ότι “οι δήμοι ξέρουν τι κάνουν”. Ένας γνωστός δήμαρχος είχε μιλήσει για “αρνητές κλαδέματος”, επιχειρώντας να μας παρουσιάσει ως γραφικούς συνωμοσιολόγους. Σήμερα όμως που η ομάδα αριθμεί σχεδόν 36.000 μέλη, έχουμε αποδείξει και επιστημονικά ότι οι θέσεις μας είναι τεκμηριωμένες», υποστηρίζει ο Δημήτρης Στέφαν, σημειώνοντας ότι πλέον οι κλαδεύσεις πραγματοποιούνται πρόχειρα και βιαστικά, χωρίς τις άδειες που απαιτούνταν στο παρελθόν.

Κλαδεύσεις χωρίς άδειες, εμπορευματοποίηση του πράσινου

«Αρχικά ήταν πιο εύκολο να σταματήσουμε τις κλαδεύσεις, επειδή τα συνεργεία χρειάζονταν εγκρίσεις από διάφορους φορείς και υπηρεσίες, όπως η Πολεοδομία και το Δασαρχείο. Αυτές οι διαδικασίες πλέον δεν υφίστανται. Κάθε κάτοικος έχει δικαίωμα να ζητήσει άδεια κοπής. Μετά την πυρκαγιά στο Μάτι αυστηροποιήθηκε το πλαίσιο για την πυρασφάλεια και η πολιτεία προχώρησε σε αποποίηση ευθυνών. Τα δέντρα, και όχι οι πραγματικοί υπεύθυνοι, αντιμετωπίστηκαν ως εμπρηστές. Σήμερα δεν υπάρχει κανένας αρμόδιος φορέας, πέρα από τους ίδιους τους κατοίκους, που καλούνται να δραστηριοποιηθούν αξιοποιώντας τα εργαλεία που προσφέρει η ελληνική και η ευρωπαϊκή νομοθεσία».

Αναφερόμενος στις πολιτικές της κυβέρνησης και της πλειοψηφίας των Δήμων για το αστικό πράσινο, κάνει λόγο για πρακτικές που χρησιμοποιούνται μόνο επικοινωνιακά και όχι ουσιαστικά.

«Γίνονται ανούσιες δεντροφυτεύσεις. Δεν έχει νόημα να φυτεύεις ένα δέντρο μέσα στο καλοκαίρι για προεκλογικούς λόγους και στη συνέχεια να μην το ποτίζεις ποτέ…. Στην αρχαιότητα υπήρχε ο Ελαιώνας της Αθήνας, ένα τεράστιο δάσος από ελιές, καθώς και πολλά ρέματα. Η πόλη θα μπορούσε να αποτελεί έναν μικρό παράδεισο. Αντί γι’ αυτό, τσιμεντώθηκαν τα πάντα, οι υπεύθυνοι αξιοποίησαν κάθε διαθέσιμο δημόσιο χώρο και τώρα επιχειρούν να εκμεταλλευτούν ακόμη και το ελάχιστο πράσινο που έχει απομείνει.

Οι αρμόδιοι προβάλλουν διάφορες δικαιολογίες, όμως οι καρατομήσεις είναι αισχρές. Αφήνουν τα δέντρα κουτσουρεμένα, πληγωμένα, αδύναμα και χωρίς κλαδιά».

«SOSE τα Δέντρα» – Πιο δροσερές και ανθεκτικές πόλεις

Το Δίκτυο για το Αστικό Πράσινο «SOSE τα Δέντρα» δημιουργήθηκε το φθινόπωρο του 2022 από πολίτες και από περιβαλλοντικές και κοινωνικές συλλογικότητες της Θεσσαλονίκης που μοιράζονται μια κοινή αγωνία. Την προστασία των αστικών δέντρων και την ανάγκη να αποκτήσει το πράσινο τη θέση που του αξίζει στον σχεδιασμό και τη λειτουργία των πόλεών μας. Η Ελένη Ιωαννίδου, μέλος του Δικτύου, μίλησε στο TVXS για το ζήτημα των κλαδεύσεων, το έργο της ομάδας και την αξία του αστικού πράσινου.

«Αν θέλουμε πόλεις πιο δροσερές, πιο υγιείς, πιο δίκαιες και πιο ανθεκτικές απέναντι στην κλιματική κρίση, το αστικό πράσινο πρέπει να αντιμετωπίζεται ως βασική δημόσια υποδομή. Αυτό σημαίνει προστασία των υπαρχόντων δέντρων, ποιοτικές νέες φυτεύσεις, επαρκή φροντίδα και σχεδιασμό που ενσωματώνει τη φύση στον αστικό χώρο», λέει.

Για το φαινόμενο της μαζικής κλάδευσης δέντρων στις μεγάλες πόλεις, η Ελένη Ιωαννίδου, υποστήριξε ότι πρόκειται για «ζημία επί πληρωμή» και εξήγησε: «Αυτή είναι η θέση της Ελληνικής Δασολογικής Εταιρείας για τις κορμοτομήσεις, που εκφράστηκε δημόσια με ανακοίνωσή της τον Δεκέμβριο 2022. Η κορμοτόμηση (pollarding και topping) είναι μία από τις πιο επιζήμιες πρακτικές διαχείρισης των αστικών δέντρων. Ξεκίνησε να εφαρμόζεται μαζικά στις δεντροστοιχίες αλλά και τα πάρκα των ελληνικών πόλεων, ακόμα και χωριών, ιδίως τα τελευταία 7-10 χρόνια και εξακολουθεί να εφαρμόζεται, με ρυθμούς “επιδημίας”, από τους Δήμους, τις Περιφέρειες, τη ΔΕΗ ή άλλους φορείς, παρά την αντίθεση της επιστημονικής δασολογικής και γεωτεχνικής κοινότητας και τις αντιδράσεις των πολιτών και των περιβαλλοντικών οργανώσεων».

Η Ελένη Ιωαννίδου υποστηρίζει ότι παρότι παρουσιάζεται ως λύση για λόγους ασφάλειας ή εξοικονόμησης πόρων, στην πραγματικότητα δημιουργεί περισσότερα προβλήματα από όσα λύνει. «Οι συνέπειες είναι πολλαπλές: τα δέντρα εξασθενούν, γίνονται πιο ευάλωτα σε ασθένειες, μύκητες και έντομα, αναπτύσσουν βλαστούς -τους λεγόμενους λαίμαργους- με ασθενή πρόσφυση που μπορεί να σπάσουν ευκολότερα και, συχνά, οδηγούνται σε πρόωρη παρακμή, ξήρανση ή και θάνατο. Επιπλέον, για αρκετό διάστημα (μήνες ή και χρόνια) μετά την κορμοτόμηση, το δέντρο αδυνατεί να προσφέρει τις πολύτιμες οικοσυστημικές υπηρεσίες του, όπως σκίαση, μείωση της θερμοκρασίας, συγκράτηση ατμοσφαιρικών ρύπων και φιλοξενία πουλιών και άλλης βιοποικιλότητας», επισημαίνει στο TVXS.

Αστικό πράσινο και κοινωνική δικαιοσύνη

Συζητάμε για τη σύγκριση που γίνεται αναπόφευκτα με τη διαχείριση του πρασίνου σε άλλες χώρες και τη δυσάρεστη κατάσταση στην Ελλάδα. «Την ίδια στιγμή, στις ελληνικές πόλεις ακόμα και το ελάχιστο πράσινο καταστρέφεται μέσα από μια στρεβλή αντίληψη για τις “αναπλάσεις” του δημόσιου χώρου, που μόνο τα κέρδη των εργολάβων βελτιώνουν».

Σχετικά με την αναγκαιότητα της ύπαρξης δέντρων στις πόλεις, η Ελένη Ιωαννίδου αναφέρει: «Όπως γνωρίζουμε από επιστημονικές μελέτες αλλά και από την καθημερινή εμπειρία, ο ρόλος του αστικού πρασίνου είναι σήμερα πιο κρίσιμος από ποτέ. Οι πόλεις μας βιώνουν ολοένα συχνότερους, εντονότερους, αβίωτους καύσωνες. Το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας γίνεται πιο έντονο, ιδίως στις πυκνοδομημένες και με ελάχιστους ελεύθερους χώρους ελληνικές πόλεις και η καθημερινότητα των πολιτών γίνεται πιο δύσκολη, ιδιαίτερα για τις ευάλωτες ομάδες».

Για τις καλύτερες δυνατές προτάσεις που θα μπορούσαν να υιοθετηθούν, η Ελένη Ιωαννίδου τονίζει: «Οι δεντροστοιχίες στα πεζοδρόμια, οι “θόλοι από το φύλλωμα των δέντρων” (tree canopies), τα πάρκα υψηλού πρασίνου (κυρίως με πυκνή φύτευση δέντρων και όχι μόνο γκαζόν, θάμνων και ανθέων), αλλά και τα μεμονωμένα δέντρα, ιδίως τα μεγάλα και ώριμα, οι αποτελούν μία από τις αποτελεσματικότερες και οικονομικότερες φυσικές λύσεις απέναντι στην κλιματική κρίση».

Και προσθέτει: «Το αστικό πράσινο αποτελεί ταυτόχρονα ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης. Οι συνέπειες της ακραίας ζέστης και της ατμοσφαιρικής ρύπανσης δεν πλήττουν όλους το ίδιο. Οι ηλικιωμένοι, τα άτομα με αναπηρία, οι άνθρωποι με χρόνια νοσήματα, αλλά και όσοι δεν έχουν τη δυνατότητα να προστατευθούν επαρκώς από τις υψηλές θερμοκρασίες, όπως οι οικονομικά ευάλωτοι συμπολίτες μας, εξαρτώνται ακόμη περισσότερο από δροσερούς, σκιερούς και προσβάσιμους δημόσιους χώρους».

tvxs.gr