Του Βασίλη Παλουριώτη

Υπάρχουν φωτογραφίες που δεν εγκλωβίζουν απλώς το παρελθόν, αλλά κυοφορούν το μέλλον. Μια τέτοια εικόνα, στεφανωμένη από τους εμβληματικούς στίχους του Γιάννη Ρίτσου, αποτυπώνει την ακριβή στιγμή που η σύγχρονη ελληνική ιστορία άλλαξε πορεία. Είναι η στιγμή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973.

Τα υψωμένα χέρια, οι ενωμένες φωνές κάτω από την ελληνική σημαία και το σύνθημα «ΨΩΜΙ – ΠΑΙΔΕΙΑ – ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ» έγιναν το σύμβολο μιας γενιάς που αρνήθηκε να συμβιβαστεί με το σκοτάδι της δικτατορίας. Αυτό το πλήθος αποτελούνταν από εκείνους που ο Μάνος Χατζιδάκις ονόμασε εύστοχα «τα παιδιά της γαλαρίας»: τη διωκόμενη, περιθωριοποιημένη και αποκλεισμένη νεολαία της μεταπολεμικής Ελλάδας.

Άνθρωποι με ψυχή «παρθενική και απροσάρμοστη στην ελληνική αθλιότητα», που αναγκάζονταν να παρακολουθούν το θέατρο της εξουσίας από τις πιο φτηνές, πίσω θέσεις της κοινωνίας, αποφάσισαν να σπάσουν τις πόρτες και να πλημμυρίσουν το προσκήνιο.

Όπως έγραψε ο Ρίτσος στη Ρωμιοσύνη, αυτά τα πρόσωπα «δε βολεύονται παρά μόνο στον ήλιο» και «αυτές οι καρδιές δε βολεύονται παρά μόνο στο δίκιο». Η εξέγερσή τους δεν ήταν μια απλή πολιτική διαμαρτυρία, αλλά μια βαθιά, υπαρξιακή απαίτηση για φως, αξιοπρέπεια και δικαιοσύνη.

Η ορμή του Πολυτεχνείου ήταν ένα ποτάμι που δεν μπορούσε να σταματήσει στα κάγκελα της πύλης. Βρήκε την πολιτική του κοίτη και τη θεσμική του έκφραση λίγους μήνες μετά την πτώση της χούντας, στην καρδιά του φθινοπώρου του 1974. Στις 3 Σεπτεμβρίου, ο Ανδρέας Παπανδρέου παρουσίασε την Ιδρυτική Διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ, μεταγράφοντας το αυθόρμητο κοινωνικό αίτημα σε ένα συγκροτημένο πολιτικό πρόγραμμα.

Οι τέσσερις πυλώνες της Διακήρυξης της 3ης του Σεπτέμβρη —Εθνική Ανεξαρτησία, Λαϊκή Κυριαρχία, Κοινωνική Απελευθέρωση και Δημοκρατία— αποτέλεσαν την άμεση προέκταση των οραμάτων των φοιτητών. Το νέο κίνημα στελεχώθηκε σε τεράστιο βαθμό από τη νεολαία της αντιδικτατορικής δράσης. Για τη γενιά αυτή, η 3η του Σεπτέμβρη ήταν το επίσημο προσκλητήριο στη γαλαρία να κατεβεί στην αρένα.

Ακόμα και το έμβλημα του ανατέλλοντος πράσινου ήλιου λειτούργησε ως πολιτική μετεξέλιξη του «ήλιου» του Ρίτσου, σηματοδοτώντας την αυγή μιας νέας, ελπιδοφόρας εποχής για τους μέχρι πρότινος μη προνομιούχους.

Η ιστορική δικαίωση αυτής της διαδρομής σφραγίστηκε με την πολιτική αλλαγή της 18ης Οκτωβρίου 1981. Για πρώτη φορά στη σύγχρονη Ελλάδα, οι ηττημένοι και οι κυνηγημένοι των προηγούμενων δεκαετιών ένιωσαν ότι η χώρα τους ανήκει. Η «Αλλαγή» έφερε βαθιές θεσμικές, κοινωνικές και υλικές ανατροπές.

Τα παλιά κατάστιχα των κοινωνικών φρονημάτων και του διχασμού σκίστηκαν με την επίσημη αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης. Η ίδρυση του Εθνικού Συστήματος Υγείας (ΕΣΥ), η μεταρρύθμιση στην παιδεία και η αναδιανομή του εισοδήματος έβγαλαν οριστικά τα παιδιά της γαλαρίας από το οικονομικό και κοινωνικό περιθώριο, εντάσσοντάς τα στον κορμό μιας νέας μεσαίας τάξης. Τα τραγούδια που κάποτε ακούγονταν κρυφά στα υπόγεια, έγιναν πλέον ο επίσημος, περήφανος ήχος των ανοιχτών δημόσιων πλατειών.

Ωστόσο, η ιστορία κρύβει πάντα ένα μεγάλο παράδοξο. Η ενσωμάτωση, η οικονομική άνεση και η σταδιακή αστικοποίηση των επόμενων δεκαετιών έφεραν μαζί τους τον ιό του εφησυχασμού. Πολλά από τα παιδιά εκείνης της γενιάς, στην προσπάθειά τους να ξεφύγουν από τη φτώχεια, γνώρισαν την κρατική εξουσία και, μοιραία, σε έναν βαθμό «βολεύτηκαν».

Ο ρομαντισμός και η αγωνιστικότητα εν μέρει γραφειοκρατικοποιήθηκαν και έγιναν μέρος του ίδιου του συστήματος.

Έτσι, ο λόγος του Ρίτσου μετατράπηκε σε ένα διαρκές, αυστηρό κριτήριο: υπενθυμίζει ότι ο αγώνας δεν τελειώνει όταν η γαλαρία παίρνει την εξουσία, αλλά συνεχίζεται για να μην χάσει η ψυχή της την καθαρότητα και το αίσθημα δικαιοσύνης που είχε όταν βρισκόταν στα χαμηλά.

Οι γενιές που πάλεψαν, διεκδίκησαν και τελικά εξασφάλισαν την ευμάρεια, παρέδωσαν τη σκυτάλη στη σημερινή νέα γενιά. Όμως, ο κόσμος που αντικρίζουν οι σημερινοί νέοι δεν μοιάζει σε τίποτα με τις υποσχέσεις εκείνης της εποχής. Σήμερα, η γαλαρία έχει επιστρέψει, με ένα διαφορετικό, πιο εκλεπτυσμένο και γι’ αυτό πιο σκληρό πρόσωπο.

Η σημερινή νέα γενιά είναι η πιο μορφωμένη στην ιστορία του τόπου, αλλά ταυτόχρονα και η πιο εγκλωβισμένη. Οι νέοι του σήμερα δεν αντιμετωπίζουν ερπύστριες, ούτε διώκονται για τις πολιτικές τους πεποιθήσεις. Διώκονται όμως από την οικονομική ανασφάλεια, την εργασιακή περιπλάνηση και την ακρίβεια.

Βρίσκονται αντιμέτωποι με μια ισοπεδωτική στεγαστική κρίση, όπου τα σπίτια των γονιών και των παππούδων τους —που χτίστηκαν με τους κόπους μιας ζωής— γίνονται βορά στα χέρια των τραπεζών και των «αρπακτικών» funds. Τα κοράκια των πλειστηριασμών και οι απρόσωπες πολυεθνικές διαχειρίζονται τις ζωές τους, μετατρέποντας το δικαίωμα στη στέγη σε απλησίαστο εμπόρευμα.

Αυτή η βίαιη αναδιανομή του πλούτου προς τα πάνω κρατά τους νέους καθηλωμένους, μετατρέποντάς τους στη γενιά του “brain drain” και των υποαμειβόμενων υπερπροσοντούχων. Η νέα γαλαρία δεν κρύβεται πια στα υπόγεια της ασφάλειας, αλλά πίσω από τις ψηφιακές οθόνες που αντανακλούν μια λαμπερή ζωή, την οποία η σκληρή πραγματικότητα των funds και της κερδοσκοπίας τους αρνείται.

Σε αυτό το περιβάλλον, οι στίχοι «αυτές οι καρδιές δε βολεύονται παρά μόνο στο δίκιο» παύουν να είναι ένα ρομαντικό μνημόσυνο για το 1973 ή το 1981. Λειτουργούν ως μια επείγουσα, σκληρή αφύπνιση. Η δικαιοσύνη και η αξιοπρέπεια δεν κληρονομούνται ως κεκτημένα δικαιώματα· κερδίζονται καθημερινά στους δρόμους, απέναντι στους πλειστηριασμούς της πρώτης κατοικίας και την εργασιακή εκμετάλλευση. Όταν το σύστημα προσφέρει στους νέους το «βόλεμα» της παραίτησης, της απάθειας ή της φυγής, η άρνηση συμβιβασμού γίνεται η μόνη ουσιαστική στάση ζωής.

Τα παιδιά της σημερινής γαλαρίας έχουν τις δικές τους αόρατες πύλες να γκρεμίσουν και τα δικά τους αρπακτικά να αντιμετωπίσουν. Το δικό τους αίτημα για «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» μεταφράζεται σήμερα σε αξιοκρατία, προστασία της στέγης από τα funds, σταθερότητα, δικαίωμα στη δημιουργία και μια πατρίδα που δεν θα τους αναγκάζει να ξενιτευτούν.

Ο ήλιος της δικαιοσύνης πρέπει να ανατείλει ξανά, όχι ως κομματικό κειμήλιο του χθες, αλλά ως η ζωντανή ανάγκη των ανθρώπων να μην συμβιβαστούν με τα ψίχουλα. Γιατί όσο υπάρχουν καρδιές που αρνούνται να «βολευτούν» στην αδικία, η ιστορία θα συνεχίσει να γράφεται από εκείνους που διεκδικούν το φως.