Κύριε διευθυντά,

Η κυκλοφορία της νέας κινηματογραφικής μεταφοράς της «Οδύσσειας» από τον διεθνούς φήμης σκηνοθέτη Κρίστοφερ Νόλαν (Christopher Nolan) έχει πυροδοτήσει έναν έντονο παγκόσμιο διάλογο.

Ωστόσο, η δημόσια συζήτηση δεν έχει επικεντρωθεί στην καλλιτεχνική ποιότητα του έργου ή στην ικανότητά του να εκπληρώσει τον ψυχαγωγικό του στόχο. Αντιθέτως, το ενδιαφέρον έχει μονοπωληθεί από ένα δευτερεύον μεν, αλλά εξαιρετικά ουσιώδες ζήτημα: την επιλογή μιας μαύρης ηθοποιού για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης.

Η «Μάχη» του Woke εναντίον Anti-Woke

Η συγκεκριμένη καλλιτεχνική επιλογή δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά εντάσσεται οργανικά στο πλαίσιο της έντονης, σχεδόν «εμφυλιοπολεμικής» ιδεολογικής αντιπαράθεσης που διεξάγεται τα τελευταία χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες (ΗΠΑ). Η σύγκρουση ανάμεσα στη woke και την anti-woke οπτική του κόσμου έχει υπερβεί προ πολλού τα αμερικανικά σύνορα, επηρεάζοντας ολόκληρο τον πλανήτη μέσω της παγκόσμιας πολιτισμικής παραγωγής.

Η επίδραση αυτής της σύγκρουσης έφτασε γρήγορα και στην Ελλάδα, διχάζοντας την κοινή γνώμη και μετατρέποντας μια καλλιτεχνική απόφαση σε εργαλείο πολιτικής και ιδεολογικής προπαγάνδας:

Πολλοί σπεύδουν είτε να προασπιστούν φανατικά είτε να ταχθούν απόλυτα απέναντι στη συγκεκριμένη επιλογή, εργαλειοποιώντας την για πολιτικές σκοπιμότητες.

Στον αντίποδα, κύκλοι της ακροδεξιάς στην Ελλάδα κυκλοφορούν memes που «ασχημοποιούν την ηθοποιό που παίζει την Ωραία Ελένη για να εντείνουν ρατσιστικά στερεότυπα και να προωθήσουν μία ατζέντα μίσους».

Για αυτούς που αντιδρούν και δεν κινούνται από κάποια ακροδεξιά ατζέντα, η αντίδρασή τους δεν σχετίζεται με την αισθητική παρουσία της πρωταγωνίστριας. Η ηθοποιός που ενσαρκώνει την Ωραία Ελένη αναγνωρίζεται ως «μία πραγματικά πάρα πολύ όμορφη γυναίκα». Το ζήτημα εντοπίζεται καθαρά στην πολιτισμική και ιστορική συνέπεια: η ηθοποιός είναι μαύρη, ενώ η Ωραία Ελένη, βάσει του ιστορικού και μυθολογικού πλαισίου, ήταν λευκή.

Για μεγάλο μέρος των θεατών, αυτή η αλλοίωση εκλαμβάνεται ως «ασέβεια προς το βιβλίο του Όμηρου» και θεωρείται απόλυτα φυσικό να προκαλεί αντιδράσεις και να προσβάλλει το κοινό αίσθημα. Η μυθολογία και η κλασική γραμματεία φέρουν συγκεκριμένους κώδικες που συνδέονται αναπόσπαστα με την ταυτότητα του τόπου παραγωγής τους.

Με τον ίδιο τρόπο θα ήταν ασέβεια αν κάποιος γύριζε μία ταινία για την ιστορία της Νότιας Αφρικής και τον Νέλσον Μαντέλα έπαιζε ένας λευκός αμερικάνος ηθοποιός, ένας Κινέζος, ένας άραβας.

Δεν πρόκειται λοιπόν για ένα απλό ζήτημα ελεύθερης καλλιτεχνικής ερμηνείας. Συγκεκριμένες αφηγήσεις, είτε πρόκειται για μυθοπλασία είτε για πραγματικά γεγονότα, βασίζονται σε πρόσωπα με προκαθορισμένα χαρακτηριστικά, τα οποία είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τις γεωγραφικές και πολιτισμικές περιοχές όπου δημιουργήθηκαν.

Τα όρια της ιστορίας

Η ανάγκη για συμπερίληψη και εκπροσώπηση της ποικιλομορφίας (diversity) στον σύγχρονο κινηματογράφο είναι μια υπαρκτή και σεβαστή κοινωνική απαίτηση. Ωστόσο, η εφαρμογή της δεν μπορεί να γίνεται εις βάρος της ιστορικής και πολιτισμικής αλήθειας.

Εις το όνομα αυτού που ονομάζεται diversity δεν είναι δυνατόν να επαναγράφεται η ιστορία σύμφωνα με τον τρόπο που επιθυμεί ο οποιοσδήποτε, όσο σπουδαίος και αν είναι αυτός. Εκτός αν ο σκοπός είναι αυτός ακριβώς: η πρόκληση αντίδρασης και η δημιουργία συζήτησης πάνω σε αυτή την απόφαση. Ήταν όμως αυτός ο σκοπός του Νόλαν;

Η τέχνη οφείλει να γεφυρώνει τις διαφορές και να δημιουργεί νέες, πρωτότυπες ιστορίες που να αντανακλούν τη σύγχρονη πραγματικότητα, αντί να αλλοιώνει τις ήδη υπάρχουσες ιστορικές και μυθολογικές σταθερές.

Η διατήρηση της πολιτισμικής πιστότητας δεν αποτελεί οπισθοδρόμηση, αλλά θεμελιώδη σεβασμό στην παγκόσμια πνευματική κληρονομιά.

Με εκτίμηση,

Μανούσος Ντουμπρογιάννης