Η πρόσφατη αποκάλυψη ότι το 63% του Νομού Χανίων έχει δηλωθεί ως ιδιοκτησία του Ελληνικού Δημοσίου προκαλεί τριγμούς στα θεμέλια της κοινωνικής συνοχής της Κρήτης. Μεταξύ νομικών ερμηνειών και δασικών χαρτών, χιλιάδες πολίτες βρίσκονται αντιμέτωποι με μια ιδιότυπη κρατική παρέμβαση που απειλεί να ανατρέψει ιδιοκτησιακά καθεστώτα αιώνων, θέτοντας σε κίνδυνο την επιβίωση της υπαίθρου και την ίδια την παραγωγική βάση του νησιού.

Στην Κρήτη, η γη δεν είναι απλώς ένα οικονομικό μέγεθος· είναι ο συνδετικός κρίκος γενεών, μια κληρονομιά που μεταφέρεται από τον παππού στον εγγονό, συχνά χωρίς την επικύρωση ενός συμβολαιογραφικού εγγράφου, αλλά με την ισχύ του εθιμικού δικαίου και του προφορικού λόγου. Αυτός ο άγραφος κώδικας τιμής και ιδιοκτησίας έρχεται σήμερα σε βίαιη σύγκρουση με την γραφειοκρατία των δασικών χαρτών. Όπως χαρακτηριστικά επισήμανε ο πρόεδρος του ΤΕΕ Τμήματος Δυτικής Κρήτης, Βασίλης Κοντεζάκης σε συνέντευξή του στον “Α.τ.Κ.”, η κατάσταση που διαμορφώνεται θυμίζει «επίταξη ιδιωτικής περιουσίας», μια πρακτική που ιστορικά συνδέεται με περιόδους πολέμου και όχι με τη λειτουργία ενός σύγχρονου κράτους δικαίου σε καιρό ειρήνης.

Το «πρασίνισμα» της περιουσίας και το νομικό παράδοξο

Η αφετηρία του προβλήματος εντοπίζεται στην ανάρτηση των δασικών χαρτών το 2021, όταν το 82% της έκτασης των Χανίων χαρακτηρίστηκε ως δασικής μορφής. Δεν πρόκειται μόνο για πυκνά δάση, αλλά για εκτάσεις με φρυγανώδη βλάστηση που ιστορικά χρησιμοποιούνταν για βοσκή ή καλλιέργεια. Η κύρωση αυτών των χαρτών το 2022 οδήγησε το Δασαρχείο στη δήλωση όλων αυτών των ακινήτων στο Κτηματολόγιο ως ιδιοκτησία του Δημοσίου.

Το αποτέλεσμα είναι σοκαριστικό. Σύμφωνα με τα στοιχεία από το Κτηματαρχείο, το 63% του νομού ανήκει πλέον, στα χαρτιά, στο κράτος. Οι πολίτες που κατέβαλαν κόπο και χρήμα για να δηλώσουν τις περιουσίες τους βλέπουν τις αιτήσεις τους να τίθενται στο περιθώριο, καθώς από την 1η Απριλίου η δήλωση του Δημοσίου αποκτά προτεραιότητα. Το γεγονός ότι χιλιάδες αντιρρήσεις που υποβλήθηκαν έως τον Αύγουστο του 2022 παραμένουν ακόμη ανεκδίκαστες, εντείνει το αίσθημα αδικίας και εγκλωβισμού.

Η ιστορική ιδιαιτερότητα της Κρητικής Πολιτείας

Στο επίκεντρο της νομικής αντιπαράθεσης βρίσκεται η ιστορική διαδρομή της Κρήτης. Σε αντίθεση με την υπόλοιπη Ελλάδα, το νησί δεν μεταπήδησε απευθείας από την οθωμανική κυριαρχία στο ελληνικό κράτος. Μεσολαβησε η περίοδος της Κρητικής Πολιτείας, ένα κρίσιμο διάστημα που διαμόρφωσε ένα διαφορετικό ιδιοκτησιακό καθεστώς. Η νομική αυτή ιδιαιτερότητα, την οποία επιβεβαιώνει και ο Δικηγορικός Σύλλογος Χανίων, ορίζει ότι στην Κρήτη το βάρος της απόδειξης πέφτει στο Δημόσιο: είναι το κράτος που πρέπει να αποδείξει με συμβόλαιο ότι του ανήκει μια έκταση, και όχι ο πολίτης.

Παρά τη νομοθετική ρύθμιση του 2021 επί υπουργίας Σκρέκα, το πρόβλημα παραμένει ημιτελές. Η ρύθμιση δεν κάλυψε τον χρονικό ορίζοντα της Κρητικής Πολιτείας, αφήνοντας ουσιαστικά έκθετους όσους δεν διαθέτουν τυπικά συμβόλαια — μια κατηγορία που στην κρητική ύπαιθρο αποτελεί τον κανόνα και όχι την εξαίρεση.

Η απειλή της ερήμωσης και το «ντόμινο» των επιπτώσεων

Οι επιπτώσεις αυτής της εξέλιξης δεν περιορίζονται στους τίτλους ιδιοκτησίας. Πρόκειται για ένα οικονομικό και κοινωνικό ντόμινο που απειλεί την καρδιά της παραγωγής. Χωρίς αναγνωρισμένη ιδιοκτησία, οι μεταβιβάσεις ακινήτων καθίστανται αδύνατες. Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η διασύνδεση με τις αγροτικές επιδοτήσεις. Η επικείμενη διασταύρωση των δασικών χαρτών με τα δεδομένα του ΟΠΕΚΕΠΕ θέτει σε άμεσο κίνδυνο τις ενισχύσεις που λαμβάνουν αγρότες και κτηνοτρόφοι για γαίες που καλλιεργούν επί γενεές.

Σε μια περίοδο που τα χωριά της Κρήτης δίνουν μάχη ενάντια στην ερήμωση, η αμφισβήτηση της πατρογονικής γης λειτουργεί ως η χαριστική βολή. Αν προστεθούν και οι περιορισμοί στην εκτός σχεδίου δόμηση, το πλαίσιο γίνεται ασφυκτικό. Ο κίνδυνος να μετατραπεί η κρητική ύπαιθρος σε μια «νεκρή ζώνη» χωρίς οικονομική δραστηριότητα και κατοίκους είναι πλέον ορατός.

Η ώρα της πολιτικής ευθύνης

Το ζήτημα των δασικών χαρτών στην Κρήτη δεν είναι μια απλή τεχνική εκκρεμότητα, αλλά μια βαθιά πολιτική πρόκληση. Η προστασία του περιβάλλοντος και η κύρωση των δασικών χαρτών είναι απαραίτητα βήματα για ένα σύγχρονο κράτος, όμως δεν μπορούν να επιτευχθούν μέσω της ισοπέδωσης των δικαιωμάτων των πολιτών.

Απαιτείται άμεση νομοθετική παρέμβαση που θα αναγνωρίζει την ιστορική και νομική ιδιαιτερότητα της Κρήτης στο σύνολό της, προστατεύοντας όσους κατέχουν γη μέσω του εθιμικού δικαίου. Η δικαστική οδός, με τις ασφυκτικές προθεσμίες και το υψηλό κόστος, δεν μπορεί να είναι η μόνη διέξοδος για τον αγρότη της ορεινής Κρήτης.

Το κράτος οφείλει να λειτουργήσει ως εγγυητής της δικαιοσύνης και όχι ως ένας  διεκδικητής περιουσιών.

Τώρα πρέπει οι εκπρόσωποι του νομού στη Βουλή να δράσουν… πριν η σκόνη των δασικών χαρτών σκεπάσει οριστικά το μέλλον της κρητικής υπαίθρου.