Στην καρδιά των ημερών του Μουντιάλ, η έκθεση των πολιτών στα τυχερά παιχνίδια λαμβάνει πρωτόγνωρες διαστάσεις, με τη διαφήμιση του τζόγου να κυριαρχεί στην τηλεόραση, το διαδίκτυο, τα μέσα μαζικής μεταφοράς και τα κινητά τηλέφωνα.

Η διείσδυση αυτή, η οποία εξετάζεται σε βάθος από την ευρωπαϊκή έρευνα των Δέσποινα Τζάνη και Ευρυδίκη Μπερσή για το Reporters United σε συνεργασία με το Investigate Europe και υπό την επιμέλεια του Νικόλα Λεοντόπουλου, αναδεικνύει μια συστημική εξάρτηση, καθώς τα μεγάλα μέσα ενημέρωσης χρηματοδοτούνται ή και ανήκουν σε επιχειρηματίες του κλάδου, δυσχεραίνοντας την κριτική κάλυψη.

Πίσω από τις ειδήσεις των «ψιλών», όπως η αυτοκτονία ενός 50χρονου αστυνομικού λόγω δυσβάσταχτων χρεών από τον διαδικτυακό στοιχηματισμό, κρύβεται μια βαθύτερη κρίση δημόσιας υγείας. Η τραγική αυτή κατάληξη μετατοπίζει τη συζήτηση από το παραδοσιακό αφήγημα της «ατομικής ευθύνης» στις ευθύνες του κράτους και των εταιρειών, οι οποίες προωθούν μαζικά τα προϊόντα τους υπό τον μανδύα του «υπεύθυνου παιχνιδιού».

Η «καζινοποίηση» της χώρας: Η διακομματική συναίνεση της τελευταίας δεκαετίας

Ιστορικά, το ελληνικό κράτος εφάρμοζε μια περιοριστική πολιτική απέναντι στον επίγειο τζόγο, αντιμετωπίζοντάς τον ως κοινωνικό πρόβλημα. Το κρατικό μονοπώλιο του ΟΠΑΠ, που ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1950 με σκοπό τη χρηματοδότηση αθλητικών υποδομών, αποσκοπούσε στον έλεγχο της προσφοράς και την προστασία του κοινωνικού συνόλου.

Η στρατηγική αυτή μεταβλήθηκε ριζικά το 2011, όταν εν μέσω μνημονίων το εναπομείναν 33% του Δημοσίου μεταφέρθηκε στο ΤΑΙΠΕΔ, ανοίγοντας τον δρόμο για την πλήρη ιδιωτικοποίηση του οργανισμού, η οποία διατήρησε ωστόσο το καθεστώς μονοπωλίου.

Την ιδιωτικοποίηση εκκίνησε η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας υπό τον Αντώνη Σαμαρά και ολοκλήρωσε η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ υπό τον Αλέξη Τσίπρα, κατοχυρώνοντας το μονοπώλιο έως το 2030 στην Emma Delta, συμφερόντων του Γίρι Σμεκ και του Δημήτρη Μελισσανίδη.

Παρά τις αρχικές διαβεβαιώσεις της εταιρείας το 2013 ότι η κίνηση αυτή θα επέτρεπε τη διατήρηση μιας αυστηρής περιοριστικής πολιτικής για τη διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής, η πραγματικότητα κινήθηκε στην αντίθετη κατεύθυνση.

Ο Αντώνης Στεργιώτης, πρώην πρόεδρος της Επιτροπής Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων (ΕΕΕΠ) από τον Ιούνιο του 2015 έως τον Ιούνιο του 2016, υπογραμμίζει χαρακτηριστικά:

«Όταν η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ ήταν στην εξουσία, είχαμε τη μεγαλύτερη καζινοποίηση που υπήρξε ποτέ στην ιστορία της Ελλάδας».

Η θητεία του κ. Στεργιώτη σημαδεύτηκε από σφοδρή διαμάχη με τον ΟΠΑΠ, καθώς ο ίδιος επιχείρησε να θέσει αυστηρά χρονικά, οικονομικά και χωρικά όρια στη λειτουργία των καταστημάτων OPAP Play (τα καζίνα γειτονιάς), γεγονός που οδήγησε στην αποπομπή του και την άμεση αναίρεση των περιορισμών από την τότε κυβέρνηση.

Παράλληλα, επί διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ νομοθετήθηκε η προκήρυξη του διαγωνισμού για το καζίνο στο Ελληνικό —ο οποίος είχε εκκινήσει επί ΝΔ— καθώς και η μετεγκατάσταση του καζίνου της Πάρνηθας (συμφερόντων Θανάση Λασκαρίδη και Σωκράτη Κόκκαλη) στο Μαρούσι, ενώ χορηγήθηκαν νέες άδειες για καζίνα σε Μύκονο, Σαντορίνη και Κρήτη.

Η διάδοχη κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας συνέχισε την ίδια κατεύθυνση, εκδίδοντας αμέσως μετά την εκλογή της το 2019 την Κοινή Υπουργική Απόφαση για το καζίνο του Ελληνικού, το οποίο η Lamda συμφερόντων Λάτση ανέθεσε στην κοινοπραξία Hard Rock – ΤΕΡΝΑ, συμφερόντων Περιστέρη.

Επιπλέον, η κυβέρνηση Μητσοτάκη προσάρμοσε το νομοθετικό πλαίσιο ώστε να παρακαμφθεί η απόφαση αντισυνταγματικότητας του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ) για τη μεταφορά του καζίνου στο κτήμα Δηλαβέρη στο Μαρούσι, όπου οι εργασίες έχουν ήδη ξεκινήσει μετά την απόρριψη των νέων προσφυγών των κατοίκων.

Στον ψηφιακό τομέα, η ΝΔ προχώρησε στη ρύθμιση της διαδικτυακής αγοράς χορηγώντας 20 άδειες, μια κίνηση που συνοδεύτηκε από ευνοϊκές ρυθμίσεις, όπως η αύξηση του ανώτατου ορίου πονταρίσματος στα διαδικτυακά φρουτάκια από τα 2 στα 20 ευρώ το 2022 και η μείωση του χρόνου αναμονής ανάμεσα στα πονταρίσματα από τα 3 στα 2 δευτερόλεπτα, αυξάνοντας τον εθιστικό χαρακτήρα των παιχνιδιών.

Η αυτοκρατορία της Allwyn: Υπερσυγκέντρωση και ολιγοπώλιο στην εγχώρια αγορά

Το τοπίο των τυχερών παιχνιδιών στην Ελλάδα άλλαξε ριζικά με την επίσημη συνένωση του ΟΠΑΠ με τη μητρική του εταιρεία Allwyn, γεγονός που σηματοδοτεί την πλήρη κατάργηση του εμπορικού σήματος του ΟΠΑΠ. Τα πρακτορεία, τα καταστήματα Play, τα κεντρικά γραφεία στη Λεωφόρο Αθηνών 112, καθώς και το γήπεδο της ΑΕΚ (Allwyn Arena) μετονομάζονται ήδη, αποτυπώνοντας την απόλυτη κυριαρχία της εταιρείας του Τσέχου Κάρελ Κόμαρεκ, ο οποίος ελέγχει την Allwyn σε ποσοστό 78% μέσω της KKGC.

Η Allwyn συγκεντρώνει πλέον μερίδιο που υπερβαίνει το 70% της εγχώριας αγοράς, ελέγχοντας το 100% του πρώην ΟΠΑΠ (συμπεριλαμβανομένων των ψηφιακών πλατφορμών PameStoixima και Opaponline).

Στην αυτοκρατορία αυτή προστέθηκε το 100% της Stoiximan, η οποία κατέχει μερίδιο άνω του 50% στη διαδικτυακή αγορά της χώρας. Ιδρυτής και μέτοχος της Stoiximan υπήρξε ο επιχειρηματίας Δημήτρης Μάρης, πρόεδρος του ομίλου μέσων ενημέρωσης 24Media και χρηματοδότης του Ινστιτούτου Eteron.

Τα μεγέθη είναι ενδεικτικά: βάσει στοιχείων του 2024, ο ΟΠΑΠ συγκέντρωνε περίπου το 81% των ακαθάριστων εσόδων (GGR) της συνολικής ελληνικής αγοράς, διαθέτοντας την αποκλειστική άδεια για 24.000 VLTs (φρουτάκια) σε 350 καταστήματα OPAP Play και 2.300 πρακτορεία. Η Allwyn επιχείρησε να εξαγοράσει και το 51% της Novibet (η οποία ελέγχει το 20% της ονλάιν αγοράς καζίνου), αλλά αποσύρθηκε κατά τη διάρκεια της εξέτασης της υπόθεσης από την Επιτροπή Ανταγωνισμού.

Απαντώντας σε ερωτήματα σχετικά με την υπερσυγκέντρωση, η διοίκηση της Allwyn ανέφερε:

«η διαδικτυακή αγορά τελεί σε καθεστώς πλήρους ανταγωνισμού»

Η εταιρεία συμπλήρωσε πως:

«η νομιμότητα των αποκλειστικών δικαιωμάτων μας, καθώς και ζητήματα που άπτονται κρατικών ενισχύσεων και θεμάτων ανταγωνισμού, έχουν ήδη κριθεί εδώ και χρόνια από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Συμβούλιο της Επικρατείας και τα αρμόδια όργανα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής».

Από την πλευρά της, η Stoiximan δεν απέστειλε καμία απάντηση στα σχετικά ερωτήματα.

Η αποδόμηση του «υπεύθυνου παιχνιδιού» και η ανεπαρκής προστασία των παικτών

Το πολιτικο-ιδεολογικό αφήγημα του «υπεύθυνου παιχνιδιού» προωθεί την ιδέα ότι ο τζόγος αποτελεί μια αθώα μορφή διασκέδασης και ότι οι αρνητικές συνέπειες αφορούν αποκλειστικά μια ανεύθυνη μειοψηφία παικτών.

Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή αμφισβητείται έντονα, καθώς διεθνή επιστημονικά δεδομένα αποδεικνύουν ότι το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων των εταιρειών προέρχεται από ένα μικρό, εξαρτημένο ποσοστό χρηστών. Ενδεικτικά, στη Βρετανία η οργάνωση Gambling with Lives υπολόγισε ότι το 86% των εσόδων του διαδικτυακού τζόγου προέρχεται από μόλις το 5% των παικτών.

Οι ρυθμιστικοί μηχανισμοί προστασίας που έχει θεσπίσει το ελληνικό κράτος αποδεικνύονται στην πράξη ανεπαρκείς. Κατά τη διάρκεια συνεδρίου του ΑΝΤ1, ο γενικός διευθυντής της στοιχηματικής εταιρείας Betsson, Θάνος Μαρίνος, είχε δηλώσει:

«Η πλατφόρμα σου πρέπει να δίνει στο χρήστη όταν ανοίγει τον λογαριασμό, τη δυνατότητα να θέσει τρία όρια: Πόσο χρόνο θέλω να δαπανώ το μήνα στην πλατφόρμα της Betsson, πόσα χρήματα δυνητικά θέλω να χάσω και τι είδους συνεδρίες θέλω να έχω».

Η δημοσιογραφική δοκιμή στις πλατφόρμες των Betsson, Pamestoixima, Novibet και Stoiximan αποκάλυψε ότι ένας χρήστης μπορεί να ορίσει ως ημερήσιο όριο απωλειών και καταθέσεων το ποσό του 1.000.000 ευρώ, καθώς και 24 ώρες ημερήσιας συμμετοχής.

Το μέτρο του αυτοαποκλεισμού παρουσιάζει επίσης δομικά κενά. Ο Στέφανος, πρώην παίκτης που ολοκλήρωσε το πρόγραμμα απεξάρτησης του 18 ΑΝΩ, επισημαίνει ότι ο αποκλεισμός από μία εταιρεία αφήνει ανοιχτές τις υπόλοιπες 20 αδειοδοτημένες πλατφόρμες. Αν και η ΕΕΕΠ θέσπισε το Μητρώο Αποκλεισμένων Παικτών για την καθολική εφαρμογή του μέτρου, η ίδια η ιστοσελίδα της αρχής παραδέχεται ότι το Ενιαίο Μητρώο δεν έχει ακόμη ενεργοποιηθεί επίσημα, ενώ η ΕΕΕΠ δεν απάντησε σε σχετικά ερωτήματα.

Επιπλέον, στα φυσικά πρακτορεία της Allwyn ο αυτοαποκλεισμός δεν εφαρμόζεται, με τους υπαλλήλους να εναποθέτουν την προστασία αποκλειστικά στη θέληση του καθενός. Η έρευνα καταγράφει περιπτώσεις πλήρους περιφρόνησης των κανόνων προστασίας.

Ο Αριστείδης, απόφοιτος του προγράμματος ΚΕΘΕΑ ΑΛΦΑ, συνέχισε να λαμβάνει προωθητικά μηνύματα από τα Opap Play για κληρώσεις ύψους 400.000 ευρώ κατά τη διάρκεια του Oktoberfest, ενώ μετά από έντονη διαμαρτυρία του, έλαβε νέο μήνυμα που διαφήμιζε τη δυνατότητα πληρωμών μέσω IRIS στο OPAPONLINE.GR.

Αντίστοιχα, η Stoiximan κατηγορείται ότι στοχεύει συστηματικά τους παίκτες υψηλών απωλειών («VIPs»)· σε μία περίπτωση, μόλις έληξε η μηνιαία περίοδος αυτοαποκλεισμού που είχε ζητήσει ένας παίκτης, η εταιρεία ξεκίνησε να του αποστέλλει προσωποποιημένες προσφορές για να τον επαναφέρει στην πλατφόρμα.

Η υποστελέχωση της γραμμής 1114 και η ευρωπαϊκή πρωτιά στις απώλειες

Η μοναδική κρατική δομή τηλεφωνικής υποστήριξης για την απεξάρτηση, η γραμμή 1114 που ιδρύθηκε το 2011, παρουσιάζει εικόνα σοβαρής υποστελέχωσης. Πριν από τη συγχώνευση του ΚΕΘΕΑ στον Εθνικό Οργανισμό Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ), η γραμμή βασιζόταν σε μόλις τέσσερις εργαζόμενες, με αποτέλεσμα να τεθεί εκτός λειτουργίας για επτά ημέρες λόγω καθυστερήσεων στις συμβάσεις. Η προκήρυξη ματαιώθηκε, και η γραμμή λειτούργησε προσωρινά με προσωπικό του ΟΚΑΝΑ. Σήμερα, στελεχώνεται από μόλις πέντε άτομα.

Η γραμμή δεν λειτουργεί σε 24ωρη βάση —σε αντίθεση με την εξυπηρέτηση πελατών των στοιχηματικών— αλλά περιορίζεται στις καθημερινές (09:00-21:00), ενώ κατά τη διάρκεια του Μουντιάλ παρέμεινε κλειστή για δύο ημέρες λόγω τεχνικού προβλήματος, όπως κατήγγειλε ο Γιώργος Παλαιός από την οργάνωση Not a Game. Παράλληλα, ο ΕΟΠΑΕ διευκρίνισε ότι η χρηματοδότηση καλύπτεται πλέον από τον τακτικό του προϋπολογισμό, καθώς εκκρεμεί η υπογραφή μνημονίου συνεργασίας με την Allwyn, η οποία ισχυρίζεται ότι καλύπτει το κόστος λειτουργίας από το 2011.

Η σοβαρότητα της κατάστασης αποτυπώνεται στα επίσημα στοιχεία, καθώς η Ελλάδα καταγράφει τη μεγαλύτερη χασούρα παικτών στην Ευρώπη σε σχέση με το ΑΕΠ της, υπολειπόμενη μόνο της Κύπρου. Αξιοσημείωτο είναι ότι τα δεδομένα αυτά προέρχονται από την επίσημη έκθεση του ΟΠΑΠ το 2024 προς το διεθνές επενδυτικό κοινό, όπου η υψηλή οικονομική απώλεια των Ελλήνων πολιτών χρησιμοποιήθηκε ως επιχειρηματικό δέλεαρ για την προσέλκυση ξένων κεφαλαίων.

Μια κρίση δημόσιας υγείας πέρα από την ατομική ευθύνη

Η αντιμετώπιση του τζόγου ως ζητήματος δημόσιας υγείας, όπως προτείνουν διεθνείς επιστημονικοί φορείς και η Επιτροπή της ιατρικής επιθεώρησης Lancet, απαιτεί τη μετατόπιση του ενδιαφέροντος από το άτομο στους κοινωνικούς, εμπορικούς και πολιτικούς παράγοντες που ευνοούν την εξάπλωσή του.

Η διακομματική συναίνεση που οδήγησε στην «καζινοποίηση» της χώρας και η παράλληλη αποδυνάμωση των ελεγκτικών μηχανισμών αναδεικνύουν τη θεσμική ευθύνη της πολιτείας. Η προστασία του κοινωνικού συνόλου και των ευάλωτων ομάδων δεν μπορεί να επαφίεται σε υποκριτικά αφηγήματα περί ατομικής εγκράτειας, αλλά απαιτεί ριζικές νομοθετικές παρεμβάσεις και αυστηρό έλεγχο μιας βιομηχανίας που αναπτύσσεται εις βάρος της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής της χώρας.

Διαβάστε ολόκληρη την έρευνα του ReportersUnited ΕΔΩ.