Η κλιματική μετανάστευση δεν είναι κάποιο μελλοντικό θεωρητικό σενάριο, αλλά πραγματικότητα, που αφορά το εδώ και το τώρα.

Πλάι στις παραδοσιακές αιτίες εκτοπισμού ανθρώπων από τις πατρίδες τους, τη φτώχεια, τις ένοπλες συγκρούσεις, τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων – προστίθενται αίτια που συνδέονται με την κλιματική κρίση: Φονικές πλημμύρες, ακραίοι καύσωνες, κατολισθήσεις, ξηρασία και έλλειψη πόσιμου νερού.

Στο παραπάνω συμπέρασμα μας οδηγεί εμπεριστατωμένη έρευνα Eλλήνων επιστημόνων που μόλις δημοσιεύθηκε στη διεθνή επιθεώρηση Ocean and Society.

«Από τις Ρημαγμένες Ζωές του Παγκόσμιου Νότου, στα Περάσματα της Μεσογείου: Η Πραγματικότητα της Κλιματικής μετανάστευσης», είναι ο πλήρης τίτλος της μελέτης. Στη συγγραφή της συνεργάστηκαν ερευνητές και ερευνήτριες από τη WWF Ελλάς, το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες και το Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Στην έρευνα συμμετείχαν με συνεντεύξεις 70 μετανάστες, πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο, από 17 χώρες -, ανάμεσά τους και ένας ανιθαγενής, χωρίς πατρίδα. Την περίοδο που διεξήχθη η έρευνα, οι συμμετέχοντες βρίσκονταν σε δομές στη Λέσβο, την Αμυγαλέζα, είτε ήταν εργάτες γης στην Πελοπόννησο είτε βρίσκονταν στο Βέλγιο.

Παγκόσμιος Νότος

Πρόκειται για ανθρώπους που προέρχονται από χώρες του Παγκόσμιου Νότου, από το Αφγανιστάν και το Πακιστάν έως τη Σομαλία, το Σουδάν, το Μπαγκλαντές και τις Φιλιππίνες. Ο όρος Παγκόσμιος Νότος, δεν έχει στενά γεωγραφικό πρόσημο, αλλά χρησιμοποιείται σε αντιδιαστολή με τον Παγκόσμιο Βορρά, για να περιγράψει μια κοινωνικό-οικονομική και πολιτική διαίρεση του κόσμου. Ο Παγκόσμιος Βορράς περιλαμβάνει τις ανεπτυγμένες οικονομίες – Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη, το Ισραήλ, την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία. Ο Παγκόσμιος Νότος περιλαμβάνει συνηθως την Αφρική, τη Λατινική Αμερική, την Καραϊβική, την Ασία (εκτός του Ισραήλ, της Ιαπωνίας και της Νότιας Κορέας) και την Ωκεανία (εκτός της Αυστραλίας και της Νέας Ζηλανδίας).

Ρημαγμένες ζωές

Τα ευρήματα της έρευνας, όπως προκύπτουν από τις μαρτυρίες μεταναστών και προσφύγων, είναι αποκαλυπτικά.

Οι μισοί από τους ερωτηθέντες δηλώνουν ότι η κλιματική κρίση έπαιξε ρόλο στην απόφασή τους να φύγουν από τον τόπο τους και να επιχειρήσουν το υψηλού κινδύνου πέρασμα στη Μεσόγειο, αναζητώντας μια καλύτερη ζωή στην Ευρώπη.

Για περίπου έναν στους τέσσερις, τα ακραία καιρικά φαινόμενα αποτέλεσαν τον βασικό λόγο φυγής.

Για έναν ακόμη στους τέσσερις, τα ακραία καιρικά φαινόμενα ήταν καθοριστική αιτία, που επιτάχυνε την αποφασή τους να φύγουν, δίπλα στη φτώχεια, την ανασφάλεια, τις συγκρούσεις ή τις διώξεις.

Οι αφηγήσεις συγκλίνουν: πλημμύρες που σαρώνουν χωριά, ξηρασίες που στερεύουν πηγάδια, καύσωνες που καθιστούν αδύνατη την εργασία, καλλιέργειες που καταστρέφονται ξανά και ξανά. Όταν η οικονομία μιας περιοχής στηρίζεται στη γη και στο νερό, κάθε κλιματικό και περιβαλλοντικό σοκ μετατρέπεται σε υπαρξιακό αδιέξοδο.

Σε εύθραυστα περιβάλλοντα οι κλιματικές καταστροφές δρουν ως πολλαπλασιαστής των απειλών, κάνοντας τον βίο των ανθρώπων αβίωτο. Ο άρτος ο επιούσιος, που ούτως ή άλλως κερδίζεται με δυσκολία, γίνεται ακόμα πιο δύσκολο ή αδύνατο να βρεθεί. Η καθημερινότητα των ανθρώπων, που ούτως ή άλλως κρέμεται από μια κλωστή, δεν διαταράσσεται απλώς αλλά διαλύεται συθέμελα.

Σοκαριστικές μαρτυρίες

Οι προσωπικές μαρτυρίες των μεταναστών και προσφύγων, συνδέονται με καταγεγραμμένα ακραία γεγονότα: τις καταστροφικές πλημμύρες στο Πακιστάν και στο Μπανγκλαντές το 2022, τις επαναλαμβανόμενες πλημμύρες στο Σουδάν, τις θανατηφόρες κατολισθήσεις στη Σιέρα Λεόνε, τις πρόσφατες πλημμύρες στο Αφγανιστάν. Πρόκειται για φαινόμενα που η επιστημονική έρευνα συνδέει με την κλιματική αλλαγή ως προς τη συχνότητα και την έντασή τους. Η εμπειρία των μεταναστών συναντά τα δεδομένα των επιστημόνων: το «ακραίο» γίνεται συχνό και το «σπάνιο» τείνει να κανονικοποιείται.

Επιζώντας του ναυαγίου της Πύλου

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που αναφέρει η έρευνα, είναι η περίπτωση ενός επιζώντα από το πολύνεκρο ναυάγιο της Πύλου του 2023, που κόστισε της ζωή σε περισσότερους από 650 ανθρώπους. Ο επιζών της Πύλου, υπήκοος Πακιστάν, δήλωσε ότι ο κύριος λόγος για τον οποίο εγκατέλειψε τη χώρα του ήταν οι επαναλαμβανόμενες και εντεινόμενες κλιματικές καταστροφές στην περιοχή του. Το σπίτι και τα χωράφια του βρισκόταν κοντά σε ένα ποτάμι που ξεχείλιζε συνέχεια, με αποτέλεσμα την πλήρη απώλεια της περιουσίας και των καλλιεργειών του. Αυτό δεν του άφησε άλλη επιλογή από το να διακινδυνεύσει τη ζωή του, επιζώντας τελικά από ένα από τα πιο θανατηφόρα ναυάγια στη Μεσόγειο τα τελευταία χρόνια.

Νεκροί και εκτοπισμένοι

Η μαρτυρία μιας προσφυγοπούλας από τη Σιέρρα Λεόνε, ξυπνά μνήμες από τις δικές μας καταστροφικές πλημμύρες του Ντάνιελ και του Ιανού, σε ασύλληπτα μεγαλύτερη και πιο φονική κλίμακα:

«Από τις πλημμύρες χάσαμε τις περιουσίες μας, τα σπίτια μας, τα αντικείμενα του σπιτιού μας. Όλες οι υποδομές καταστράφηκαν. Οι περισσότεροι μείναμε άστεγοι (…) Οι φτωχοί, που ζουν στις παραγκουπόλεις, είναι αυτοί που πλήττονται περισσότερο. Πολλοί έχασαν τις  δουλειές τους. Μερικές οικογένειες έχασαν τα παιδιά τους, ειδικά τα μωρά. Υπήρξε μια περίοδος που ήμουν στο σχολείο και το νερό έφτασε μέχρι τον πρώτο όροφο, στην τάξη δίπλα. Ο δάσκαλος μας προέτρεψε να βγούμε έξω, αλλιώς θα βυθιζόμασταν και θα πνιγόμασταν. Δεν κοιμόμασταν στο σπίτι, κοιμόμασταν στο εθνικό στάδιο. Το δέρμα μου ήταν γεμάτο εξανθήματα».

Μετανάστης από το Σουδάν, περιγράφει την απόλυτη καταστροφή:

«Δεν μπορούμε να καλλιεργήσουμε τίποτα. Οι άνθρωποι πεθαίνουν από την ξηρασία λόγω έλλειψης πόσιμου νερού. Δεν υπάρχει καμία βοήθεια από την κυβέρνηση ή από οργανώσεις. Το 2022, ξαφνικές πλημμύρες έσπασαν τα φράγματα λόγω έλλειψης συντήρησης, αναγκάζοντας τους ανθρώπους να βγουν στους δρόμους. Οι φτωχοί υποφέρουν αβοήθητοι».

Φταίει το κακό το ριζικό;

Αρκετοί από τους μετανάστες που βίωσαν φυσικές καταστροφές, δεν μιλούν οι ίδιοι για «κλιματική αλλαγή». Περιγράφουν, όμως, με ακρίβεια τις συνέπειές της. Αποδίδουν τις καταστροφές στη μοίρα ή στον Θεό, αλλά καταγράφουν ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο απωλειών. Το ότι δεν έχουν την ορολογία για να αναλύσουν όσα συμβαίνουν, δεν αναιρεί την πραγματικότητα των πιέσεων που δέχονται. Αντίθετα, δείχνει πόσο άνισα κατανέμεται όχι μόνο το κόστος της κλιματικής κρίσης, αλλά και η γνώση γύρω από αυτήν.

Οι συγγραφείς της μελέτης επισημαίνουν ότι αυτή η πραγματικότητα έχει άμεσες πολιτικές συνέπειες. Η κλιματική μετακίνηση πληθυσμών πρέπει να αντιμετωπίζεται ως παρόν φαινόμενο, όχι ως μελλοντικός κίνδυνος. Αυτό σημαίνει αφενός ενίσχυση της προστασίας των ανθρώπων που φτάνουν στην Ευρώπη, αφετέρου σοβαρή επένδυση στην προσαρμογή και την ανθεκτικότητα στις χώρες προέλευσης: υποδομές απέναντι στις πλημμύρες, στήριξη της αγροτικής παραγωγής, πρόσβαση σε νερό και βασικές υπηρεσίες. Όσο οι τοπικές κοινωνίες μένουν εκτεθειμένες στα περιβαλλοντικά σοκ, ο εκτοπισμός πληθυσμών θα συνεχίζεται και η κλιματική μετανάστευση θα εντείνεται.