Στο επιβλητικό παραλιακό μέτωπο του Ενετικού Λιμένα των Χανίων, εκεί όπου η ιστορική μνήμη της ναυπηγικής παράδοσης συναντά τη σύγχρονη αρχιτεκτονική σκέψη, το Μεγάλο Αρσενάλι μετατρέπεται σε ένα ανοιχτό εργαστήριο υπαρξιακού και οικολογικού αναστοχασμού.
Μέσα από τη συνδιοργάνωση της Περιφέρειας Κρήτης – Περιφερειακής Ενότητας Χανίων και του Δήμου Χανίων, η ατομική έκθεση του Δρα Σταύρου Παναγιωτάκη με τίτλο «ΓΕΩΓΕΝΕΣΙΣ – Αποτυπώματα Μνήμης» συνιστά ένα καλλιτεχνικό γεγονός πολυεπίπεδης σημασίας.
Προτείνοντας μια ριζική απομάκρυνση από τη συμβατική, στατική παράθεση εικόνων, ο δημιουργός προσκαλεί τον θεατή σε μια ενεργή διαδρομή ανάμεσα σε ετερόκλητα υλικά, αρχέγονες αναφορές και τεχνολογικές διερωτήσεις, συνδέοντας το ιστορικό παρελθόν με τις κρισιμότερες περιβαλλοντικές προκλήσεις της εποχής μας.
Το ιστορικό σκηνικό στο Ενετικό Λιμάνι: Η θεσμική συνδιοργάνωση και το Μεγάλο Αρσενάλι
Η επιλογή του Κέντρου Αρχιτεκτονικής Μεσογείου (ΚΑΜ) στο Μεγάλο Αρσενάλι, στη συμβολή της Πλατείας Γ. Κατεχάκη και της Ακτής Ενώσεως, υπερβαίνει τη λειτουργία ενός απλού εκθεσιακού χώρου. Το μνημειακό κέλυφος του 16ου αιώνα, απογυμνωμένο από περιττά διακοσμητικά στοιχεία και κυριαρχούμενο από την αυστηρή πέτρα, λειτουργεί ως ιδανικό αντίστιξη στην εικαστική γλώσσα του Παναγιωτάκη, η οποία δομείται πάνω στη συνομιλία του φυσικού με το βιομηχανικό, του αδρού με το διαμπερές.
Η έκθεση, η οποία παραμένει ανοιχτή για το κοινό με ελεύθερη είσοδο από τη Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου 2026 έως και το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου 2026, με διευρυμένο καθημερινό ωράριο λειτουργίας από τις 09:00 έως τις 23:00, αποτελεί τη δεύτερη παρουσίαση έργων του καλλιτέχνη στα Χανιά. Η επιστροφή αυτή ενέχει έναν ισχυρό συμβολικό χαρακτήρα, καθώς η καταγωγή του δημιουργού από τα Σφακιά προσδίδει στο εγχείρημα τη διάσταση ενός καλλιτεχνικού επαναπατρισμού.
Η τοπική αυτοδιοίκηση πρώτου και δεύτερου βαθμού αναγνώρισε στη συγκεκριμένη πρωτοβουλία μια ευκαιρία ουσιαστικής πολιτιστικής παρέμβασης. Το κοινό δεν αντιμετωπίζεται ως παθητικός αποδέκτης ολοκληρωμένων αισθητικών αντικειμένων, αλλά ως παρατηρητής και συμμέτοχος σε έναν πολυφωνικό διάλογο που εκτείνεται από τη ζωγραφική και τη γλυπτική έως τις κατασκευές και τα διευρυμένα οπτικοακουστικά μέσα.
Η κορύφωση της διοργάνωσης αναμένεται το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου 2026, στις 20:00, με την ειδική προβολή του ντοκιμαντέρ «Το πορτραίτο του εγκεφάλου» σε σκηνοθεσία του ίδιου του καλλιτέχνη, όπου 63 δημιουργοί από διαφορετικά πεδία των τεχνών καταθέτουν τη δική τους ερμηνεία για τη λειτουργία και τα όρια της ανθρώπινης συνείδησης.
Η διαδρομή από τη δυτικοβερολινέζικη πρωτοπορία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο
Η εικαστική φυσιογνωμία του Σταύρου Παναγιωτάκη έχει διαμορφωθεί μέσα από μια μακρά, συστηματική ακαδημαϊκή και εργαστηριακή πορεία, η οποία γεφυρώνει τη γερμανική πειραματική πρωτοπορία με τη σύγχρονη ελληνική πανεπιστημιακή έρευνα. Γεννημένος στα Χανιά το 1963, ο Παναγιωτάκης μετακινήθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1980 στο τότε Δυτικό Βερολίνο, μια πόλη που λειτουργούσε ως παγκόσμιο εργαστήριο καλλιτεχνικού αναβρασμού και πολιτικής πόλωσης λίγο πριν από την πτώση του Τείχους.
Κατά την περίοδο 1984–1989 σπούδασε ζωγραφική στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών του Βερολίνου (Universität der Künste – UdK), παρακολουθώντας ταυτόχρονα τα εργαστήρια χαρακτικής και γλυπτικής. Η ευρύτητα των αναζητήσεών του και η τεχνική του αρτιότητα αναγνωρίστηκαν άμεσα: το 1989 έλαβε τη διακεκριμένη υποτροφία της Γερμανικής Υπηρεσίας Ακαδημαϊκών Ανταλλαγών (DAAD), ενώ το 1991 του απονεμήθηκε ο κορυφαίος ακαδημαϊκός τίτλος του Meisterschüler από την UdK.
Η επιστροφή του στην Ελλάδα συνοδεύτηκε από μια διαρκή ερευνητική εμβάθυνση στη σχέση της τέχνης με τον χώρο. Το 2015 αναγορεύτηκε διδάκτορας του Τομέα Αρχιτεκτονικού Σχεδιασμού και Εικαστικών Τεχνών του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ). Σήμερα μεταλαμπαδεύει αυτή την πολυδιάστατη εμπειρία ως μέλος του Ειδικού Εκπαιδευτικού Προσωπικού (ΕΕΠ) στο 5ο Εργαστήριο Ζωγραφικής της Σχολής Καλών Τεχνών του ΑΠΘ. Το ενεργητικό του περιλαμβάνει 11 μνημειακά γλυπτά εγκατεστημένα στον δημόσιο χώρο, 50 ατομικές και 98 ομαδικές εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, καθώς και τη σκηνοθεσία πρωτοποριακών εικαστικών θεατρικών δρωμένων, αποδεικνύοντας μια διαρκή άρνηση εγκλωβισμού σε συμβατικά κατηγοριοποιημένα καλλιτεχνικά είδη.
«Γεωγένεσις»: Το οικολογικό πρόταγμα και η φύση ως πεδίο διαλόγου
Στον πυρήνα της έκθεσης στο Μεγάλο Αρσενάλι βρίσκονται έργα που ολοκληρώθηκαν κατά την τελευταία τριετία, αποτελώντας την ωρίμανση μιας παρατεταμένης περιόδου εντατικού πειραματισμού.
Αντί για μια αποσπασματική παράθεση μεμονωμένων ευρημάτων, η «Γεωγένεσις» συγκροτείται ως ενιαίο φιλοσοφικό μανιφέστο, με κεντρικό άξονα την ευθύνη του ανθρώπου απέναντι στο οικοσύστημα.
Ακολουθεί η συνέντευξη που έδωσε στην εφημερίδα μας:
ΕΡΩΤΗΣΗ: Θέλω να μου πείτε κάποια πράγματα για αυτή την έκθεση. Τι είναι αυτό που ενώνει τα έργα; Βλέπουμε ότι υπάρχει μία ποικιλία τόσο υλικών όσο και εκθεμάτων —από κατασκευές και γλυπτά, μέχρι πίνακες με διαφορετικά υλικά ο καθένας.
Σταύρος Παναγιωτάκης: Καταρχάς, πρόκειται για έργα τα οποία έχουν ολοκληρωθεί τα τελευταία τρία χρόνια. Εγώ, ως καλλιτέχνης, δεν μπορώ να περιοριστώ σε ένα μόνο πράγμα· προσπαθώ κάθε φορά να διευρύνω τις δυνατότητες, τις σκέψεις, τις δεξιότητες, καθώς και την γκάμα των υλικών που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την πραγμάτωση ενός έργου.
Το κοινό στοιχείο που τα συνδέει είναι ότι αφιερώνονται όλα στη φύση, στην προστασία της, στην αγάπη και στην ανάγκη για έναν διάλογο γύρω από το περιβάλλον και τη διάσωσή του. Τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν προέρχονται από τη ζωγραφική, πάντα με μικτές τεχνικές και διευρυμένα μέσα. Αυτό ήταν χαρακτηριστικό μου ίσως ήδη από τα φοιτητικά μου χρόνια, όταν ξεκίνησα να πηγαίνω πέρα από τη συμβατική ζωγραφική στον απλό μουσαμά ή στο χαρτί με τέμπερες, λάδια και ακρυλικά. Άρχισα σιγά-σιγά να διευρύνω τα μέσα μου: να φτιάχνω κατασκευές, να χρησιμοποιώ σπασμένα γυαλιά, σύρματα, καλώδια, σκισμένα χαρτιά, συναρμολογώντας διάφορα υλικά σε ένα ενιαίο εικαστικό αποτέλεσμα.
ΕΡΩΤΗΣΗ: Πώς τα επιλέγετε; Τι είναι αυτό που σας τραβάει την προσοχή —η υφή, το χρώμα; Μου είπατε προχθές πως ένα συγκεκριμένο έργο είναι φτιαγμένο από ένα καθημερινό υλικό, όπως ένα σεντόνι ή μια παπλωματοθήκη.
Σταύρος Παναγιωτάκης: Ναι. Καταρχάς, οποιοδήποτε βαμβακερό υλικό με σφιχτή πλέξη μπορεί εύκολα να μονωθεί με τα υλικά προετοιμασίας που χρησιμοποιούνται σε οποιονδήποτε καμβά. Βασικά, χρειάζεται ένα πανί, ένα μονωτικό υλικό πάνω στο οποίο κάθεται το χρώμα —και το οποίο εξασφαλίζει την αντοχή στον χρόνο και την απαραίτητη στεγανότητα ώστε να μην είναι απορροφητικό το ύφασμα— και, τέλος, το βερνίκι που προστατεύει και εγκλωβίζει το χρώμα ανάμεσα σε αυτό και στην προετοιμασία.
Ένα Σάββατο βράδυ είχαν τελειώσει τα πανιά μου. Πολλές φορές έχω ανακυκλώσει έργα —όχι επειδή δεν ήταν καλά, απλώς επειδή ήθελα να ζωγραφίσω εκείνη τη στιγμή και είχα εξαντλήσει τα έτοιμα τελάρα. Στην προκειμένη περίπτωση, πήρα μια παπλωματοθήκη, την άνοιξα στη μέση, προετοίμασα το υλικό και άρχισε η επέμβαση. Φυσικά, μέχρι να ολοκληρωθεί το έργο, ούτε η παπλωματοθήκη φαίνεται ούτε το αρχικό υλικό, γιατί μεσολάβησαν μήνες πρόσθεσης υλικών και σκέψεων.
Το υλικό είναι απλώς ένα μέσο. Αν στέκεσαι μόνο στο υλικό, τότε δεν έχεις έργο τέχνης. Δεν λέμε ποτέ απλώς «τι ωραίο λευκό μάρμαρο» μπροστά σε ένα άγαλμα· αν βλέπεις μόνο το μάρμαρο, χάνεται το έργο. Μέσα από τους πειραματισμούς ανακαλύπτεις ποια υλικά σου ταιριάζουν περισσότερο: η διάχυση που προσφέρουν τα μελάνια ή κάποιες σκόνες χρωμάτων που έφερα από το Μαρόκο, τα οποία έχουν μια ιδιαίτερη εξωστρέφεια και εκρηκτικότητα στη χρήση τους. Όλα αυτά μου φάνηκαν πολύτιμα εργαλεία. Μου θυμίζει έναν χαράκτη που είχε μια ολόκληρη «υλικοθήκη» με καταγεγραμμένα υλικά και δοκίμαζε ποιο ανταποκρίνεται καλύτερα κάθε φορά.
ΕΡΩΤΗΣΗ: Θέλω να σταθούμε και σε κάτι άλλο: παρατηρώ, τόσο στα γλυπτά όσο και σε ορισμένα κάδρα, ότι παίζετε πολύ με τις διαστάσεις. Δημιουργείται η αίσθηση πολλαπλών επιπέδων, κάτι που παρακινεί τον θεατή να δει το έργο από διαφορετικές οπτικές γωνίες, τόσο για τη μορφή όσο και για τους αντικατοπτρισμούς. Είναι μια συνειδητή επιλογή;
Σταύρος Παναγιωτάκης: Προέκυψε κατά τη διάρκεια της καλλιτεχνικής διαδικασίας και της έρευνας γύρω από τα υλικά. Ειδικά με τα μέταλλα, επεδίωξα αυτή την αντανάκλαση και τον καθρεπτισμό, καθώς το μέταλλο —καθρεφτίζοντας τον περιβάλλοντα χώρο— αλλοιώνει την πραγματικότητα. Ο θεατής καλείται να βιώσει έναν χώρο τον οποίο ανακαλύπτει σταδιακά, καθώς βλέπει να καθρεπτίζεται ο εαυτός του και ο χώρος πίσω του, ενώ μπροστά του αντικρίζει κάτι διαφορετικό.
Αυτό είχε συμβεί χαρακτηριστικά με ένα γλυπτό στην Κύπρο, στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας: μπροστά από το έργο υπήρχε ένας πέτρινος τοίχος και πίσω του πράσινο, δέντρα και φύση. Κοιτάζοντας το γλυπτό από τον τοίχο, έβλεπες τη φύση να καθρεπτίζεται μέσα του, και αντίστροφα από την άλλη πλευρά. Προσπαθώ συχνά να αλλοιώσω τον πραγματικό χώρο και να δημιουργήσω έναν άλλον, πιο τρισδιάστατο, ο οποίος προβληματίζει και διευρύνει την αντίληψη του θεατή.
ΕΡΩΤΗΣΗ: Το ίδιο συμβαίνει και στους πίνακες. Υπάρχουν σχέδια με πολλαπλές διαστάσεις που σε βάζουν στη διαδικασία να αναζητήσεις τη σύνδεση μεταξύ των εικόνων.
Σταύρος Παναγιωτάκης: Αυτό εδώ, για παράδειγμα, έχει αναφορές στην πατρίδα μου. Λειτουργώ σαν παρατηρητής μέσα σε αυτό, όπου συνυπάρχουν μνήμες και διαισθήσεις. Αν αρχίσεις να περιγράφεις τα επιμέρους στοιχεία, προκύπτει μια αφήγηση: μια βάρκα, σύμβολα αναγνωρίσιμα και οικεία σε κάθε άνθρωπο.
Εκφράζει μια διαδρομή επιστροφής στον γενέθλιο χώρο. Στοιχεία όπως το άλογο ή ο καβαλάρης συνδέονται με αναμνήσεις: όταν ήμουν τριών-τεσσάρων χρονών, ο παππούς μου με κατέβασε από το φαράγγι του Καλλικράτη μέχρι το Φραγκοκάστελλο, δεμένο πάνω στο σαμάρι του μουλαριού. Αυτή η αίσθηση του ύψους, του βάθους και του χάους μού είχε αποτυπωθεί βαθιά. Πολλά στοιχεία λειτουργούν αρχικά διαισθητικά στη συνθετική διαδικασία και αργότερα συνειδητοποιώ ότι αποτελούν βιώματα από τον τόπο μου.
Ταυτόχρονα, προσπαθώ η σύνθεση να μην εξαντλείται σε μια απλή συναισθηματική φόρτιση, αλλά να περιέχει στοιχεία που αποτυπώνουν τη σύγχρονη πραγματικότητα, καταθέτοντας παράλληλα μια πρόταση για τη χρήση του υλικού και την αντίληψη του έργου τέχνης.
ΕΡΩΤΗΣΗ: Εδώ βλέπουμε και αρκετά έργα κολάζ, όπου διαφορετικά υλικά συνυπάρχουν. Πρόκειται για κομμάτια από εικόνες που προϋπήρχαν ή για στοιχεία που δημιουργήσατε εσείς και τα ανασυνθέσατε;
Σταύρος Παναγιωτάκης: Συχνά αποδομώ παλαιότερα έργα και τα αναδημιουργώ. Αυτό συνέβη έντονα την περίοδο της καραντίνας. Εφόσον δεν είχαμε τη δυνατότητα κυκλοφορίας και αγοράς νέων υλικών, αποφάσισα να δουλέψω αποκλειστικά με ό,τι υπήρχε μέσα στο εργαστήριο. Έτσι, μέσα από την καταστροφή κάποιων έργων γεννήθηκαν καινούργια, αξιοποιώντας υπάρχοντα υλικά και τμήματά τους σε νέες συνθέσεις.
Στο συγκεκριμένο έργο, έκρινα ότι η προσθήκη υλικών όπως οι κόλλες και τα ζωγραφισμένα αποκόμματα θα απέδιδε την ένταση ενός «κεφαλιού-στόχου», που λειτουργεί ταυτόχρονα κεντρομόλα και φυγόκεντρα. Δίπλα, στο «Φιλί», υπάρχει μια αντιπαράθεση δύο σχεδόν ίδιων σχεδίων σε διαφορετική μορφή: χρησιμοποίησα εντελώς διαφορετικά υλικά για να αναδείξω πώς μεταβάλλεται η ένταση του έργου όταν μέσα σε ένα γκρίζο περιβάλλον παρεμβαίνει το κόκκινο χρώμα, ανασυνθέτοντας τις μορφές.
ΕΡΩΤΗΣΗ: Έχουμε αυτές εδώ τις μορφές. Αυτές οι μορφές έχουν φτιαχτεί με ένα συγκεκριμένο υλικό, το οποίο δεν είναι τόσο συνηθισμένο. Πέρα από το ποια είναι η μορφή, πώς δουλεύει κανείς ένα τέτοιο υλικό; Για να φτάσεις σε ένα τέτοιο αποτέλεσμα, φαντάζομαι ότι οι κινήσεις πρέπει να είναι πολύ λεπτές.
Σταύρος Παναγιωτάκης: Υπάρχει μια ιδέα. Όταν βρεις αυτή την ιδέα, νομίζω ότι πας μέχρι να την εξαντλήσεις.
Στην προκειμένη περίπτωση, όπως και σε άλλα έργα, αξιοποιώ στοιχεία από αυτά που δεν θεωρούνται κοινωνικά χρήσιμα υλικά. Μια ζελατίνα, ας πούμε, που μπορεί να είναι καινούργια, αλλά μπορεί να αποτελεί και απόρριμμα ενός πολιτισμού. Δεν σου είναι άμεσα χρήσιμη μια διάφανη ζελατίνα ή ένα πολύ ψιλό πλεξιγκλάς. Η αλλοίωση του υλικού θεωρώ ότι πολλές φορές μπορεί να αποδώσει εκφραστικότητες που αφορούν το σύγχρονο κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα, όπως διαμορφώνεται στην καθημερινή ζωή παγκοσμίως.
Το λιωμένο υλικό έχει άμεση σχέση με την κοινωνία· το κεφάλι που είναι ανάποδα, επίσης. Μέσα από την ψυχρότητα που εκπέμπει το υλικό, επιδιώκω να αποδοθεί ένα είδος τρυφερότητας, μια εσωτερικότητα, ένας πνευματισμός που μοιάζει κρυμμένος μέσα του, σε συνδυασμό και με άλλα στοιχεία, όπως είναι τα φυτά.
ΕΡΩΤΗΣΗ: Σκέφτηκα και το εξής: πώς ένα υλικό το οποίο δεν έχει ιδιαίτερη αυθύπαρκτη αξία, ξαφνικά αποκτά…
Σταύρος Παναγιωτάκης: Είναι πολύ σωστή η παρατήρησή σας, ακριβώς αυτό συμβαίνει. Γι’ αυτό μίλησα για «απόρριμμα». Πολλές φορές χρησιμοποιώ πράγματα και αντικείμενα που έχουν πεταχτεί και δεν τα χρειάζεται πλέον κανείς. Αυτό το έκανα από παλιά, όταν δημιουργούσα κατασκευές ήδη από το τρίτο έτος των σπουδών μου: έπαιρνα υλικά τεχνολογίας που ήταν παρωχημένα, εγκαταλελειμμένα από τη δεκαετία του ’60, δίνοντάς τους μια νέα χρήση.
Έχω οργανώσει πολλές εκθέσεις με αντικείμενο την ανακύκλωση, στις οποίες συμμετείχαν και άλλοι καλλιτέχνες. Ένα μεγάλο τέτοιο εγχείρημα ήταν στη Θεσσαλονίκη, το Re-Art Recycled Project, όπου επέλεξα έργα φτιαγμένα από ανακυκλώσιμα υλικά στα οποία, όπως λέγαμε προηγουμένως, δεν έβλεπες απλώς το υλικό, αλλά το ίδιο το έργο τέχνης. Όταν ένα αντικείμενο μένει στο στάδιο του «α, είναι ανακύκλωση», σημαίνει πως δεν έχει φτάσει ακόμα στο επίπεδο να γίνει πραγματικό έργο.
ΕΡΩΤΗΣΗ: Θέλω να ρωτήσω και κάτι άλλο, το οποίο παρατήρησα και την προηγούμενη φορά: πέρα από το τρισδιάστατο στοιχείο —όπου συχνά πρέπει να σταθείς σε συγκεκριμένη γωνία για να ειδωθεί το έργο—, παρατηρείται και μια οπτική σύγχυση. Προσπαθείς με το βλέμμα να βρεις το σημείο…
Σταύρος Παναγιωτάκης: Να εστιάσεις.
ΕΡΩΤΗΣΗ: Να εστιάσεις σωστά, ακριβώς.
Σταύρος Παναγιωτάκης: Το ένα από τα δύο, το τρίχρωμο, βασίστηκε στα τρία βασικά χρώματα. Επειδή ακριβώς επαναλαμβάνεται το ίδιο σχέδιο και στις τρεις επιφάνειες, λειτουργεί περίπου όπως οι διαχωρισμοί των χρωμάτων στις γραφικές τέχνες. Υπάρχει βάθος πεδίου, αλλά πρέπει να σταθείς σε ένα σημείο για να δεις τη μία όψη, ενώ μετακινούμενος βλέπεις κάτι άλλο.
Στο διάφανο, αντίστοιχα, υπάρχουν τρία διαφορετικά φύλλα. Κινούμενος μπροστά του, διασχίζεις ένα δίκτυο επιφανειών και χρωμάτων, το οποίο μεταβάλλει τον πραγματικό χώρο και δημιουργεί μια νέα εντύπωση —την αίσθηση του περιπατητή που ανακαλύπτει κάτι μέσα στο δάσος. Παρότι το βιομηχανικό υλικό είναι εμφανές και αποτελεί μέρος του έργου, η θεματική του φύλλου παραπέμπει σε φυσικό αντικείμενο. Έτσι, ο εγκέφαλος αρχίζει φυσιολογικά να αντιλαμβάνεται αυτή την πολυδιάστατη αίσθηση του χώρου.
Πολλά από αυτά τα έργα έχουν γίνει με την προοπτική να λειτουργήσουν ως μακέτες για εγκαταστάσεις μεγάλης κλίμακας: να γίνουν, για παράδειγμα, συντριβάνια σε έναν υπαίθριο χώρο και να αποκτήσουν κίνηση με το νερό, συνδυάζοντας το φυσικό στοιχείο με το σκληρό μέταλλο, κάνοντάς το να δείχνει πιο άυλο.
ΕΡΩΤΗΣΗ: Αυτό σκεφτόμουν: πώς θα λειτουργούσε με το νερό, καθώς ο καθρεπτισμός σε συνδυασμό με τη ροή και την κίνηση θα δημιουργούσε μια πολύ ιδιαίτερη αίσθηση.
Σταύρος Παναγιωτάκης: Φανταστείτε την αλλοίωση του χώρου μέσα από τον καθρεπτισμό και την ένταση που αναδύει το νερό. Το νερό είναι ζωοποιό στοιχείο· χωρίς αυτό δεν υπάρχει ζωή.
Θυμάμαι ένα έργο του Ζογγολόπουλου που είχε τοποθετηθεί στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη —τις «Ομπρέλες» με το νερό. Όταν το πρωτοείδα, ανεξάρτητα από το τι υπήρχε γύρω μου, ένιωσα να γυρίζω πίσω στα πρώτα χρόνια της ζωής μου. Το ίδιο το νερό λειτούργησε ως μια διαχρονική αναγωγή. Πιστεύω ότι ένας τέτοιος συνδυασμός στοιχείων θα προκαλούσε ανάλογες εντυπώσεις και συναισθήματα στους θεατές.
ΕΡΩΤΗΣΗ: Αυτό εδώ είναι το «Τέμπλο των λαών»;
Σταύρος Παναγιωτάκης: Ναι, το «Τέμπλο των εθνών». Η ιδέα προέκυψε όταν επισκέφθηκα μουσουλμανικά τεμένη —όπου υπήρχαν χώροι διδασκαλίας και προσευχής—, μοναστήρια στο Άγιον Όρος, αλλά και καθολικά εξομολογητήρια. Τα σχήματα του έργου συνδέονται με αυτές τις αναφορές.
Ωστόσο, τα εξομολογητήρια και οι παραδοσιακοί θρησκευτικοί χώροι συνήθως δεν επιτρέπουν τη διαπερατότητα: ο ένας βρίσκεται από τη μία πλευρά και ο άλλος από την άλλη. Εγώ επεδίωξα το διαμπερές. Χρησιμοποίησα οικουμενικά σύμβολα, όπως η πεταλούδα, το αστέρι ή μια καρδιά —σύμβολα καθημερινά, κατανοητά από ένα μικρό παιδί μέχρι έναν ηλικιωμένο, σε κάθε γωνιά της γης. Όλα αυτά τα στοιχεία ενώνονται για να συνθέσουν ένα σύγχρονο τέμπλο που δεν διαχωρίζει, αλλά ενώνει.
Παράλληλα, όλη αυτή η συνύπαρξη λαών και θρησκειών εμπεριέχει μια βαθιά ευθραυστότητα. Μοιάζει με πύργο από τραπουλόχαρτα που κινδυνεύει και οφείλεις να τον προστατεύσεις. Ένα απαλό άγγιγμα, ο άνεμος ή η υγρασία αρκούν για να διασαλεύσουν την ευστάθειά του.
ΕΡΩΤΗΣΗ: Πολύ ενδιαφέρον. Κι αυτό εδώ είναι ένα δακτυλικό αποτύπωμα;
Σταύρος Παναγιωτάκης: Ναι. Το αποτύπωμα είναι αυτό που εκφράζει τον άνθρωπο, την προσωπικότητά του. Και δίπλα, το κεφάλι είναι αυτό που περιέχεται ως σκέψη, ως ιδέα, ως όνειρο, ως θέμα προς υλοποίηση μέσα σε μια προσωπικότητα. Είναι, δηλαδή, το εσωτερικό στοιχείο και το αποτέλεσμα της εκφραστικότητάς του.
Οι Κινέζοι, ας πούμε, κάποια εποχή υπέγραφαν τα βάζα τους με ένα αποτύπωμα —με ένα ακούμπημα πάνω στο υγρό ακόμα υλικό τους. Βέβαια, δύσκολα θα αναγνώριζες ποιανού ήταν το κάθε βάζο, αλλά το θέμα είναι ότι δεν παύει να αποτελεί μια μοναδική σφραγίδα.
Δεν είναι ανάγκη να αποτυπώσω το δικό μου δακτυλικό αποτύπωμα. Το ζητούμενο είναι να μεταφέρω την ιδέα της μοναδικότητας, της αυτοτέλειας και, αν θέλετε, ενός είδους πολύχρωμου λαβυρίνθου.
ΕΡΩΤΗΣΗ: Την ίδια στιγμή, το αποτύπωμα είναι μοναδικό σε μορφή για τον κάθε άνθρωπο, αλλά από την άλλη πλευρά όλα τα αποτυπώματα μοιάζουν μεταξύ τους.
Σταύρος Παναγιωτάκης: Υπάρχουν ουσιαστικά τρία έως πέντε βασικά είδη αποτυπωμάτων. Η χειρονομία όμως, η δυναμική του ζωγραφισμένου καμβά και ο τρόπος που συντίθεται το συνολικό θέμα, αναδεικνύουν μια μοναδικότητα. Παροτρύνουν, αν θέλετε —αυτή θα ήταν και η προσωπική μου επιθυμία— στην έννοια της βούλησης: να έχει ο άνθρωπος τη βούληση να αποφασίζει και να πράττει αυτό που σκέφτεται.
Δεν ξέρω τι υποστηρίζουν οι βιολόγοι, αλλά εγώ πιστεύω πάρα πολύ στη βούληση και στην αυτοκυριαρχία. Οφείλει ο άνθρωπος να διαμορφώνει την άποψή του και να επιμένει σε αυτήν. Βέβαια, μέσα από έρευνα καταλήγει κανείς σε μια άποψη· δεν προκύπτουν αυτούσιες, ούτε μας κατεβαίνουν εξ ουρανού. Απαιτείται μια βαθιά αναζήτηση και ίσως μια ειλικρινής βουτιά μέσα στον εαυτό μας για να αντιληφθούμε κάτι ουσιαστικό.
ΕΡΩΤΗΣΗ: Έχει πολύ μεγάλη σημασία η έννοια της βούλησης, ειδικά στο σήμερα. Ζούμε σε μια εποχή όπου κάπως έχει περάσει —ή επιδιώκεται να περάσει— η αντίληψη πως ο άνθρωπος δεν διαθέτει ουσιαστικά βούληση· ότι είναι κι αυτός ένα είδος μηχανής, ένα κομμάτι μιας μαζικότητας, με τους περιορισμούς μιας μηχανής από σάρκα και οστά. Και αυτή η διαρκής απαίτηση να γίνει κανείς μια «καλύτερη εκδοχή του εαυτού του», προσωπικά μου φαίνεται πολύ προβληματική.
Σταύρος Παναγιωτάκης: Είναι προβληματικό όταν συνδέεται με τη λογική ότι είμαι μια «μηχανή» της οποίας πρέπει διαρκώς να βελτιώνω την αποδοτικότητα.
Υπάρχει όμως και η άλλη θεώρηση —όπως και στον Αριστοτέλη, όπου η έννοια της εντελέχειας έχει αυτή την κατεύθυνση: να προσπαθούμε να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι. Αυτός είναι ουσιαστικά ο στόχος. Και καλύτερος άνθρωπος σημαίνει ότι δεν θα βλάψεις τον άλλον, ότι θα ενδιαφερθείς, ότι θα βελτιώσεις καταστάσεις προς όφελος ενός γενικότερου, κοινού καλού. Αυτό είναι κοινωνικό γεγονός· είναι κάτι που μοιράζεται.
Όταν όμως η βελτίωση του εαυτού μετατρέπεται σε κάτι αυστηρά μετρήσιμο, παύει να λειτουργεί προς όφελος του ανθρώπου. Δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται όπως οι ποσοτικοί στόχοι στην παραγωγή —ότι τόσες ώρες δουλειάς πρέπει να αποφέρουν τόσα αποτελέσματα— ή μέσα από κανόνες που απλώς ορίζουν το πόσο αποδοτικός είσαι σε μια δουλειά.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι: πρόκειται για τη δουλειά που εσύ επέλεξες; Είναι μια δουλειά που τροφοδοτεί τη δημιουργικότητά σου; Σε αναπτερώνει ηθικά ως αυτόνομη μονάδα και ως μέλος του κοινωνικού συνόλου, ή είναι απλώς ένας μηχανισμός παραγωγικότητας για να βελτιωθούν οι ζωές ή οι τσέπες κάποιων άλλων;
Το ξέρουμε…
Το να βλέπετε αυτά τα μηνύματα μπορεί να είναι κουραστικό. Και να είστε σίγουροί ότι ούτε κι εμείς βρίσκουμε κάποια ευχαρίστηση από το να τα γράφουμε... Όμως αυτό το μήνυμα δεν αφορά εμάς. Αφορά κάτι πολύ πιο σημαντικό: την επιβίωση της ανεξάρτητης, μαχητικής δημοσιογραφίας στην Kρήτη.
Η στήριξη σας είναι σημαντική γιατί μας επιτρέπει να:
- - Κάνουμε ρεπορτάζ χωρίς φόβο και εξαρτήσεις. Κανείς δεν μας υπαγορεύει τι να πούμε ή τι να αποσιωπήσουμε.
- - Κρατάμε τη δημοσιογραφία μας προσβάσιμη σε όλους, ακόμη και σε αυτούς που δεν έχουν την ικανότητα να πληρώσουν. Χωρίς paywall, χωρίς προνόμια μόνο για όσους έχουν την οικονομική δυνατότητα.
Η απλή αλήθεια είναι ότι τα έσοδα διαρκώς συρρικνώνονται. Αν πιστεύετε ότι μια πραγματικά ελεύθερη ενημέρωση είναι ζωτικής σημασίας για τη δημοκρατία και τον έλεγχο της εξουσίας, τότε δώστε μας τη δύναμη να συνεχίσουμε.
Σας ευχαριστούμε θερμά.
