Της Μαρίας Πετραντωνάκη – Καλογερή *

Η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας (ΠΦΥ) αποτελεί τον θεμέλιο λίθο κάθε σύγχρονου συστήματος υγείας, καθώς είναι καθολικά αναγνωρισμένη ως το πρώτο σημείο επαφής του πολίτη με τις υπηρεσίες υγείας με στόχο την πρόληψη, διάγνωση, θεραπεία και παρακολούθηση χρόνιων παθήσεων όσο πιο κοντά γίνεται στο περιβάλλον του ασθενούς.

Η οργάνωση της ΠΦΥ στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, η ΠΦΥ έχει διαμορφωθεί γύρω από τα Κέντρα Υγείας, τις Τοπικές Μονάδες Υγείας (ΤΟΜΥ) και τους συμβεβλημένους ιατρούς. Η λειτουργία της αν και δομημένη  παρουσιάζει σημαντικές διαφοροποιήσεις σε σχέση με άλλα ευρωπαϊκά συστήματα που την καθιστούν μη λειτουργική.

• Τα Κέντρα Υγείας σε Ελλάδα λειτουργούν ως δημόσιες δομές εξωνοσοκομειακής φροντίδας και παρέχουν ιατρικές υπηρεσίες, πρώτες βοήθειες, πρόληψη και κάποια χρόνια παρακολούθηση.
• Η πρόσβαση σε οικογενειακό γιατρό και διεπαγγελματική ομάδα ΠΦΥ είναι ακόμα υπό ανάπτυξη μέσω των Τοπικών Μονάδων Υγείας (ΤΟΜΥ) και της προσπάθειας εισαγωγής οικογενειακού γιατρού.
• Η Ελλάδα αντιμετωπίζει προκλήσεις σε στελέχωση, ψηφιακή διασύνδεση, και ανθρωποκεντρική παροχή υπηρεσιών, συγκριτικά με τον μέσο όρο χωρών του ΟΟΣΑ. Για παράδειγμα, μόνο περίπου 12% των ατόμων με πολλές χρόνιες παθήσεις λαμβάνουν την απαραίτητη ΠΦΥ υποστήριξη, έναντι ~56% στο ΟΟΣΑ. Μόλις το 3% των ατόμων με χρόνιες παθήσεις αντιμετωπίζονται σε δομές που μπορούν να ανταλλάξουν ηλεκτρονικά αρχεία, ποσοστό που είναι σημαντικά χαμηλότερο από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ (57%).

Επιπλέον, καθώς το σύστημα είναι μικτό, συνδυάζοντας δημόσιες και ιδιωτικές υπηρεσίες υγείας, οδηγεί σε κατακερματισμό της φροντίδας καθώς χαρακτηρίζεται από:

• περιορισμένο συντονισμό μεταξύ δομών,
• άνιση γεωγραφική κατανομή υπηρεσιών,
• χαμηλή αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων,
• και σημαντική εξάρτηση των πολιτών από ιδιωτικές πληρωμές. Ενδεικτικά, οι Έλληνες πολίτες καλύπτουν περίπου το 33% των δαπανών υγείας από την τσέπη τους, ποσοστό που αν και συνεχώς αυξάνεται, είναι υπερδιπλάσιο από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ, γεγονός που αναδεικνύει ανισότητες στην πρόσβαση.

Ένα βασικό χαρακτηριστικό της ελληνικής περίπτωσης σε σχέση την ευρωπαϊκή προσέγγιση είναι ότι η ΠΦΥ δεν λειτουργεί πλήρως ως «πύλη εισόδου» (gatekeeping) στο σύστημα υγείας. Οι πολίτες συχνά απευθύνονται απευθείας σε νοσοκομεία ή ειδικούς ιατρούς για απλές περιπτώσεις, γεγονός που επιβαρύνει το σύστημα και περιορίζει τον συντονισμό της φροντίδας.

Το ευρωπαϊκό πρότυπο: ο ρόλος του οικογενειακού γιατρού

Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Δανία και την Ολλανδία, η ΠΦΥ οργανώνεται γύρω από τον οικογενειακό γιατρό. Ο οικογενειακός γιατρός λειτουργεί ως βασικός συντονιστής της φροντίδας και ως υποχρεωτικό πρώτο σημείο επαφής για τον ασθενή.

Στη Δανία και την Φινλανδία πάνω από 90% του πληθυσμού είναι εγγεγραμμένο σε συγκεκριμένο γιατρό ΠΦΥ που λειτουργεί ως gatekeeper: πριν δει κάποιος ειδικό, η πρόσβαση «περνά» από αυτόν, γεγονός που βελτιώνει τη συντονισμένη φροντίδα και ολιστική υποστήριξη.

Παρόμοια υψηλά ποσοστά εγγραφής με οικογενειακό γιατρό συναντούνται στη Γαλία και Ολλανδία  αν και οι χώρες αυτές δίνουν στους πολίτες περισσότερο ελεύθερη πρόσβαση σε ειδικούς χωρίς παραπομπή, καθιστώντας τα  λιγότερο «μεσολαβητικά» από ό,τι π.χ. στη Σκανδιναβία ή Βόρεια Ευρώπη.

Το National Health Service (NHS) του Ηνωμένου Βασιλείου αν και αντιμετωπίζει προκλήσεις σε χρηματοδότηση και χρόνους αναμονής, γεγονός που επηρεάζει την ποιότητα της πρωτοβάθμιας πρόσβασης, έχει δομή «gatekeeper», όπου οι γενικοί γιατροί είναι η πρώτη πύλη στο σύστημα υγείας και κατευθύνουν τη θεραπεία. Αυτό διευκολύνει τη συνοχή της φροντίδας και μπορεί να βελτιώσει την παρακολούθηση χρόνιων παθήσεων.

Αντίθετα, η Γερμανία ακολουθεί ένα πιο αποκεντρωμένο μοντέλο κοινωνικής ασφάλισης, όπου οι πολίτες έχουν ελεύθερη πρόσβαση τόσο σε γενικούς όσο και σε ειδικούς ιατρούς. Ο οικογενειακός γιατρός (Hausarzt) διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην παρακολούθηση των ασθενών, χωρίς όμως να λειτουργεί ως υποχρεωτικός «φίλτρο» εισόδου στο σύστημα. Μέσω προγραμμάτων με κίνητρα (Hausarztmodell)  ενθαρρύνεται η προσφυγή στον οικογενειακό γιατρό, επιτυγχάνοντας έναν ενδιάμεσο βαθμό συντονισμού χωρίς περιορισμό της ελευθερίας επιλογής.

Οι Θεμελιώδεις Διαφορές

Η βασική διαφορά μεταξύ της Ελλάδας και των περισσότερων ευρωπαϊκών χωρών δεν είναι μόνο οικονομικής φύσεως αλλά εντοπίζεται και στον βαθμό οργάνωσης και συντονισμού της ΠΦΥ.

• Στην Ευρώπη, η πρωτοβάθμια φροντίδα λειτουργεί ως πυρήνας του συστήματος, ενώ στην Ελλάδα συχνά λειτουργεί συμπληρωματικά προς τα νοσοκομεία.
• Το ελληνικό σύστημα λειτουργεί σχεδόν χωρίς φίλτρα. Ο ασθενής γίνεται «διαχειριστής» της υγείας του, πηγαίνοντας από γιατρό σε γιατρό, χωρίς συνέχεια, χωρίς συντονισμό και συχνά χωρίς ουσιαστική παρακολούθηση. Πολίτες στρέφονται απευθείας στα νοσοκομεία για απλά περιστατικά, εξουθενωμένες δομές δευτεροβάθμιας περίθαλψης και ένα σύστημα που λειτουργεί περισσότερο αντιδραστικά παρά προληπτικά.
• Επιπλέον η υποχρηματοδότηση και η έλλειψη ολοκληρωμένης στρατηγικής έχουν οδηγήσει σε αποσπασματική λειτουργία των υπηρεσιών.
• Η χώρα διαθέτει μεγάλο αριθμό γιατρών και μάλιστα υψηλά καταρτισμένων . Ωστόσο η γενική ιατρική παραμένει υποβαθμισμένη, ενώ η εξειδίκευση κυριαρχεί. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα με υπερπροσφορά ειδικών και έλλειψη βασικής φροντίδας.
• Ταυτόχρονα, οι πολίτες καλούνται να καλύψουν σημαντικό μέρος των δαπανών υγείας από την τσέπη τους, γεγονός που εντείνει τις ανισότητες. Η πρόσβαση στην υγεία δεν είναι πλέον μόνο θέμα δικαιώματος, αλλά και οικονομικής δυνατότητας.

Τι κάνουν διαφορετικά οι άλλοι

Οι χώρες που έχουν επενδύσει στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας δεν το έκαναν τυχαία. Πέρα από το θεσμό του οικογενειακού γιατρού (που έχει θεσμοθετηθεί και στην Ελλάδα αλλά παραμένει χωρίς σημαντική ισχύ), στη Φινλανδία, η φροντίδα οργανώνεται γύρω από ομάδες υγείας, όπου γιατροί, νοσηλευτές και κοινωνικοί λειτουργοί συνεργάζονται. Στην Ολλανδία, η διαχείριση των χρόνιων ασθενειών γίνεται κυρίως σε επίπεδο ΠΦΥ, μειώνοντας δραστικά την πίεση στα νοσοκομεία. Στην Εσθονία, η ψηφιακή διασύνδεση των υπηρεσιών επιτρέπει πραγματική συνέχεια στη φροντίδα.

Το κοινό στοιχείο; Ένα ισχυρό, οργανωμένο και χρηματοδοτούμενο σύστημα πρωτοβάθμιας φροντίδας με κεντρικό ρόλο τον οικογενειακό γιατρό.

Προς ένα πιο αποτελεσματικό σύστημα Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας: προτάσεις μεταρρύθμισης

Η αναβάθμιση της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας στην Ελλάδα δεν αποτελεί απλώς διοικητική επιλογή, αλλά αναγκαιότητα για τη βιωσιμότητα του συστήματος υγείας. Η εμπειρία ευρωπαϊκών χωρών προσφέρει πολύτιμα παραδείγματα για το πώς μπορεί να δομηθεί ένα πιο αποτελεσματικό και ανθρωποκεντρικό μοντέλο.

1. Καθιέρωση ισχυρού θεσμού οικογενειακού γιατρού με καθολική εγγραφή των πολιτών και ταυτόχρονη παροχή κινήτρων για την ενίσχυση της γενικής ιατρικής από το προπτυχιακό ήδη επίπεδο.
2. Εισαγωγή λειτουργικού συστήματος gatekeeping για τη μείωση της υπερφόρτωσης και τον αποσυμπιεσμό των νοσοκομείων και την ενίσχυση της πρόληψης και διάγνωσης και συνεπώς του ρόλου της ΠΦΥ.
3. Ανάπτυξη διεπιστημονικών ομάδων υγείας για την αντιμετώπιση όχι μόνο των ιατρικών, αλλά και των κοινωνικών παραγόντων υγείας. Η ενίσχυση των ΤΟΜΥ στην Ελλάδα προς αυτή την κατεύθυνση μπορεί να μετατρέψει την ΠΦΥ σε πραγματικά ολιστικό σύστημα.
4. Ψηφιακός μετασχηματισμός και διασύνδεση δομών
   Η Εσθονία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ψηφιακά ανεπτυγμένου συστήματος υγείας, με ενιαίο ηλεκτρονικό φάκελο ασθενούς και πλήρη διασύνδεση υπηρεσιών. Οι γιατροί έχουν άμεση πρόσβαση στο ιστορικό του ασθενούς, μειώνοντας τα λάθη και βελτιώνοντας τη συνέχεια της φροντίδας.
   Η Ελλάδα μπορεί να αξιοποιήσει την ήδη υπάρχουσα ψηφιακή υποδομή και να την επεκτείνει σε ένα πλήρως λειτουργικό σύστημα.
5. Έμφαση στην πρόληψη και στη διαχείριση χρόνιων νοσημάτων μέσω τακτικής παρακολούθησης και εξατομικευμένων προγραμμάτων. Αυτό μειώνει τις εισαγωγές στα νοσοκομεία και βελτιώνει την ποιότητα ζωής των ασθενών.
6. Σταθερή και στοχευμένη χρηματοδότηση για την διασφάλιση της ποιότητας των υπηρεσιών και την κάλυψη του γενικού πληθυσμού αλλά και την στρατηγική κατεύθυνση της ΠΦΥ δίνοντας προτεραιότητα σε υπηρεσίες πρόληψης και κοινοτικής φροντίδας.

Η συζήτηση για την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας δεν είναι μόνο τεχνική αλλά και βαθιά στρατηγική . Αφορά το αν θέλουμε ένα σύστημα που θα προλαμβάνει την ασθένεια ή ένα σύστημα που απλώς τη διαχειρίζεται όταν είναι ήδη αργά.

Η Ελλάδα δεν στερείται γνώσης ούτε παραδειγμάτων. Στερείται συνέπειας με αποτέλεσμα η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας να παραμένει ο «φτωχός συγγενής» του συστήματος και τα  προβλήματα να ανακυκλώνονται εδώ και δεκαετίες.

Η μετάβαση σε ένα τέτοιο μοντέλο δεν αποτελεί μόνο μεταρρύθμιση του συστήματος υγείας, αλλά επένδυση στη δημόσια υγεία, την κοινωνική συνοχή και την ποιότητα ζωής των πολιτών.

* Φυσικός, MSc Φυσικής Ιατρικής- Ακτινοφυσικής, MSc Μηχανικός Περιβάλλοντος,

Επιθεωρήτρια Συστημάτων Ποιότητας στην Υγεία

Διευθύντρια Περιφερειακής Αναπτυξιακής Εταιρείας  Κρήτης ΑΕ

Εντεταλμ. σε θέματα Ανάπτυξης Δημοτική Σύμβουλος Χανίων