Από το Πεντάγωνο έως τον ισραηλινό στρατό, ο χριστιανικός εθνικισμός και ο θρησκευτικός σιωνισμός αναδιαμορφώνουν τη γεωπολιτική της Μέσης Ανατολής

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ έχουν επανειλημμένα παρουσιαστεί ως κοσμικές δημοκρατίες που αντιμετωπίζουν ένα θεοκρατικό καθεστώς στο Ιράν. Ωστόσο, καθώς η στρατιωτική κλιμάκωση συνεχίζεται, μια διαφορετική εικόνα αναδύεται: Αμερικανοί αξιωματούχοι επικαλούνται βιβλικό καθήκον για την υπεράσπιση του Ισραήλ, στρατιωτικοί διοικητές κάνουν λόγο για θεϊκή αποστολή και Ισραηλινοί ηγέτες επικαλούνται βιβλικές αξιώσεις επί εδαφών. Η σύγκλιση θρησκείας, εθνικισμού και γεωπολιτικής αναδιαμορφώνει την αφήγηση της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή με τρόπους που εγείρουν σοβαρά ερωτήματα. To Al Jazeera αναλύει:

Προσευχές στο Οβάλ Οφίς: Η άκρα δεξιά του ευαγγελισμού στην καρδιά της εξουσίας

Σε πρόσφατες εικόνες από τον Λευκό Οίκο, πάστορες προσεύχονται για τον πρόεδρο των ΗΠΑ, ζητώντας «σοφία από τον ουρανό», προστασία για τις ένοπλες δυνάμεις και καθοδήγηση σε «δύσκολους καιρούς». Η εικόνα δεν είναι πρωτόγνωρη — οι ΗΠΑ έχουν γνωρίσει ευαγγελικούς προέδρους, όπως τον Τζίμι Κάρτερ και τον Τζορτζ Ουόκερ Μπους. Ωστόσο, σύμφωνα με την Μέλανι ΜακΆλιστερ, καθηγήτρια Αμερικανικών Σπουδών και Διεθνών Υποθέσεων στο Πανεπιστήμιο Τζορτζ Ουάσιγκτον, αυτό που διαφοροποιεί την παρούσα στιγμή είναι ότι η άκρα δεξιά του αμερικανικού ευαγγελισμού έχει αποκτήσει πρωτοφανή πρόσβαση στον Λευκό Οίκο και στο Κογκρέσο.

Η ΜακΆλιστερ επισημαίνει ότι ο αμερικανικός ευαγγελισμός είναι ένα ευρύ κίνημα που περιλαμβάνει ανθρώπους όλων των φυλών και αντιπροσωπεύει ίσως το 25% του αμερικανικού πληθυσμού. Αυτό που προκαλεί ανησυχία, τονίζει, είναι η ακραία πτέρυγά του — νεοοργανωμένη και ενεργοποιημένη γύρω από κεντρικές προσωπικότητες και θεσμούς — που κινητοποιείται με σκοπό την απόκτηση ολοένα μεγαλύτερης επιρροής στον κοσμικό κόσμο. Και το επιτυγχάνει αυτό με ιδιαίτερη επιτυχία επί προεδρίας Τραμπ.

Το «Μεγάλη Ισραήλ» και τα βιβλικά σύνορα: Από τον Νείλο έως τον Ευφράτη

Ο Αμερικανός πρέσβης στο Ισραήλ, Μάικ Χάκαμπι, σε πρόσφατη συνέντευξή του φάνηκε να συμφωνεί με την ιδέα ότι το Ισραήλ έχει βιβλικό δικαίωμα σε όλη τη γη μεταξύ του Νείλου στην Αίγυπτο και του Ευφράτη στο Ιράκ, δηλώνοντας: «Θα ήταν μια χαρά αν τα έπαιρναν όλα».

Ο ραββίνος και καθηγητής Σύγχρονων Ιουδαϊκών Σπουδών στο Χάρβαρντ, Σαούλ Μάγκιντ, εξηγεί ότι όταν ο Χάκαμπι κάνει λόγο για τα σύνορα από τον Νείλο έως τον Ευφράτη, αναφέρεται στα σύνορα του βασιλείου του Σολομώντα — μια βιβλική αναφορά, όχι μια σύγχρονη πολιτική θέση που υιοθετείται ευρέως στο ισραηλινό πολιτικό φάσμα. Γενικά, σημειώνει ο Μάγκιντ, όταν στο Ισραήλ γίνεται λόγος για τη «Μεγάλη Ισραήλ», αυτό συνήθως σημαίνει την επέκταση του κράτους από τον Ιορδάνη ποταμό έως τη Μεσόγειο Θάλασσα.

Αξιοσημείωτο είναι ότι ο Γιαϊρ Λαπίντ, κεντροαριστερός Ισραηλινός πολιτικός και αντίπαλος του πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου, αναφέρθηκε επίσης πρόσφατα στα «βιβλικά σύνορα» του Ισραήλ. Αυτό καταδεικνύει, σύμφωνα με τον Μάγκιντ, την περίπλοκη σχέση του κοσμικού κράτους του Ισραήλ με τη θρησκευτική παράδοση: από τη μία πλευρά, κράτος-μέλος των Ηνωμένων Εθνών· από την άλλη, φορέας εκπλήρωσης μιας βιβλικής υπόσχεσης που, τουλάχιστον θεωρητικά, θα επέκτεινε τα σύνορα πέρα από τα σημερινά.

Ο υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ και το όραμα μιας χριστιανικής σταυροφορίας

Η περίπτωση του Αμερικανού υπουργού Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της σύμπλευσης πίστης και στρατιωτικής εξουσίας. Ο Χέγκσεθ έχει γράψει το βιβλίο American Crusade (Αμερικανική Σταυροφορία), στο οποίο παρουσιάζει το Ισλάμ ως εχθρό της Δύσης. Φέρει τατουάζ με σταυρό σταυροφόρων στο στήθος του και τη λέξη kafir (άπιστος) στο μπράτσο του. Αναφέρει αποσπάσματα από τη Γραφή σε ενημερώσεις του Πενταγώνου και προσκάλεσε τον Ντάγκλας Ουίλσον, έναν πάστορα που αυτοπροσδιορίζεται ως χριστιανός εθνικιστής.

Η ΜακΆλιστερ επισημαίνει ότι ο Χέγκσεθ δεν εκπροσωπεί απλώς τον χριστιανικό εθνικισμό αλλά ένα παγκόσμιο όραμα, διαμορφωμένο μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, στο οποίο οι χριστιανοί βρίσκονται σε ανταγωνισμό με τους μουσουλμάνους για οπαδούς, έλεγχο και εξουσία — όχι μόνο στις ΗΠΑ αλλά παγκοσμίως.

Ο ισραηλινός στρατός και η ανοδική πορεία του θρησκευτικού εθνικισμού

Η θρησκευτική ρητορική δεν περιορίζεται στις ΗΠΑ. Ο Μάγκιντ επισημαίνει ότι ο ισραηλινός στρατός χρησιμοποιεί ολοένα περισσότερο θρησκευτικά σύμβολα και διακριτικά. Ο στρατός έχει γίνει κατά κύριο λόγο στρατός θρησκευόμενων εθνικιστών Εβραίων, ιδιαίτερα στο σώμα των αξιωματικών, μετατρεπόμενος σε μια δύναμη με εθνικιστικό και μεσσιανικό χαρακτήρα.

Αυτό έχει πρακτικές συνέπειες: σύμφωνα με τον Μάγκιντ, είναι ο λόγος που έποικοι στη Δυτική Όχθη ασκούν βία κατά Παλαιστινίων χωρίς ο στρατός να επεμβαίνει. Η κατάσταση αυτή χαρακτηρίζεται από τον ίδιο ως «πολύ ανησυχητική εξέλιξη» και «εκρηκτική κατάσταση». Το Ισραήλ, αν και παραμένει τυπικά κοσμικό κράτος, αποκτά ολοένα περισσότερο τον χαρακτήρα θρησκευτικού εθνικιστικού κράτους στο ήθος του.

Το «τρίγωνο» των θρησκευτικών εθνικισμών: Χριστιανισμός, ιουδαϊσμός, Ισλάμ

Ο Μάγκιντ περιγράφει μια νέα γεωπολιτική δυναμική που θυμίζει μεσαιωνικές αντιπαλότητες, αλλά με σύγχρονο περιεχόμενο. Στον Μεσαίωνα, υπήρχε η αντιπαράθεση της Χριστιανοσύνης με το Ισλάμ. Τώρα, οι Εβραίοι έχουν εισέλθει σε αυτήν την εξίσωση ως νέος πόλος ισχύος, γινόμενοι κατά κάποιον τρόπο προέκταση του χριστιανικού εθνικιστικού οράματος. Αυτό το «τρίγωνο» — με τον Χέγκσεθ, τον Χάκαμπι και την ισραηλινή θρησκευτική δεξιά — προκαλεί αντιδράσεις στον μουσουλμανικό κόσμο, δεδομένου ότι το Ισραήλ βρίσκεται σε μια περιοχή με κυρίαρχο μουσουλμανικό πληθυσμό.

Προσωπικές διαδρομές: Όταν η πίστη συγκρούεται με την πραγματικότητα

Οι δύο ακαδημαϊκοί μοιράστηκαν και τις προσωπικές τους εμπειρίες με τον θρησκευτικό εθνικισμό. Η ΜακΆλιστερ, που μεγάλωσε ως ευαγγελική Νότια Βαπτίστρια στις ΗΠΑ, διευκρίνισε ότι δεν ήταν εθνικίστρια, καθώς ο χριστιανικός εθνικισμός δεν είχε την ίδια έλξη στα νεανικά της χρόνια. Αυτό που την οδήγησε μακριά ήταν ο περιοριστικός τρόπος με τον οποίο περιγραφόταν η ηθική, το σωστό και το λάθος — μια νοοτροπία που δεν αφήνει περιθώρια για πολιτική σκέψη ή αμφισβήτηση. Η επιθυμία της να συμβάλει στον κόσμο ήταν αυτό που τελικά την απομάκρυνε.

Ο Μάγκιντ, που εισήλθε στον υπερορθόδοξο ιουδαϊσμό στα 20 του και υπηρέτησε στον ισραηλινό στρατό, περιέγραψε τη δική του ρήξη. Αρχικά ελκύστηκε από ένα ρομαντικό όραμα του σιωνισμού και την ιδέα της επιστροφής στην Αγία Γη. Η στιγμή-καμπή ήρθε όταν υπηρέτησε κατά την πρώτη ιντιφάντα στη Δυτική Όχθη και είδε από πρώτο χέρι τι σημαίνει να κυριαρχείς στη ζωή άλλων ανθρώπων. Είδε το μίσος στα μάτια των παιδιών και, όπως είπε, εκείνα είχαν κάθε λόγο να τον μισούν, γιατί κυριαρχούσε στη ζωή τους. Αυτή ήταν η αρχή του ρήγματος μεταξύ του ρομαντικού οράματος της επιστροφής στην Αγία Γη και της αναγνώρισης ότι υπάρχει ένας άλλος λαός που ζει εκεί εδώ και πολύ καιρό και αξίζει τα ίδια δικαιώματα αυτοδιάθεσης. Όπως το έθεσε ο ίδιος, θεώρησε προβληματικό το γεγονός ότι η δική του αυτοδιάθεση προϋπέθετε την άρνηση αυτοδιάθεσης ενός άλλου λαού.

Τι διακυβεύεται όταν το ιερό συναντά τη γεωπολιτική

Η επανεμφάνιση της θρησκευτικής ρητορικής στον πόλεμο μεταξύ των ΗΠΑ-Ισραήλ και του Ιράν δεν είναι απλώς συμβολική. Διαμορφώνει πολιτικές, νομιμοποιεί εδαφικές αξιώσεις και τροφοδοτεί μια αφήγηση που καθιστά τον διάλογο δυσκολότερο. Όταν πολιτικές αποφάσεις πλαισιώνονται ως θεϊκές εντολές, το περιθώριο για διαπραγμάτευση και συμβιβασμό συρρικνώνεται. Και όταν θρησκευτικοί εθνικισμοί σε διαφορετικές πλευρές ενισχύουν ο ένας τον άλλον, οι συνέπειες για τους λαούς που βρίσκονται στο μέσο μπορεί να είναι βαθιά και διαρκείς.

Πηγή: Al Jazeera — UpFront με τη Redi Tlhabi. Συνομιλητές: Melani McAlister (Πανεπιστήμιο George Washington), Shaul Magid (Χάρβαρντ).