Του James D.J. Brown

Από την έναρξη της πλήρους κλίμακας εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, οι σχέσεις μεταξύ Ιαπωνίας και Ρωσίας βρίσκονται έχουν παγώσει ολοκληρωτικά. Ούτε οι ηγέτες των δύο χωρών ούτε οι υπουργοί Εξωτερικών τους έχουν συνομιλήσει τηλεφωνικά από πριν από τον πόλεμο, πόσο μάλλον να έχουν συναντηθεί δια ζώσης. Η Ιαπωνία έχει επίσης επιβάλει εκτεταμένες κυρώσεις στη Ρωσία, με αποτέλεσμα το διμερές εμπόριο να μειωθεί από σχεδόν 20,8 δισεκατομμύρια δολάρια το οικονομικό έτος 2021 σε μόλις 7,6 δισεκατομμύρια δολάρια το οικονομικό έτος 2025.

Τις τελευταίες ημέρες, ωστόσο, έχουν αρχίσει να εμφανίζονται ρωγμές στον πάγο, προκαλώντας εικασίες ότι ίσως επιστρέφει κάποια κινητικότητα στις ρωσοϊαπωνικές σχέσεις. Στις 3–5 Μαΐου, ο Σουζούκι Μουνέο, βετεράνος βουλευτής του κυβερνώντος Φιλελεύθερου Δημοκρατικού Κόμματος (LDP), επισκέφθηκε τη Μόσχα για να συναντηθεί με τον Ρώσο υφυπουργό Εξωτερικών Αντρέι Ρουντένκο. Οι δύο άνδρες συζήτησαν το ενδεχόμενο συνάντησης των υπουργών Εξωτερικών τον Ιούλιο, στο περιθώριο της συνόδου κορυφής του ASEAN στις Φιλιππίνες.

Λίγες μόλις ημέρες αργότερα, στις 11 Μαΐου, ο Μιχαήλ Σβιντκόι, ειδικός εκπρόσωπος του προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν για τη διεθνή πολιτιστική συνεργασία, προήδρευσε στην εναρκτήρια γκαλά εκδήλωση του επίσημου Φεστιβάλ Ρωσικού Πολιτισμού στην Ιαπωνία, στο Τόκιο. Η πιο προβεβλημένη παρουσία από ιαπωνικής πλευράς ήταν η Άμπε Άκιε, χήρα του πρώην πρωθυπουργού Άμπε Σίνζο, ο οποίος είχε αφιερώσει μεγάλο μέρος της θητείας του στην προώθηση της συνεργασίας με τη Ρωσία. Αν και υποτίθεται ότι επισκέφθηκε την Ιαπωνία ως πολιτιστικός απεσταλμένος, ο Σβιντκόι συζήτησε επίσης τη διμερή ενεργειακή συνεργασία με τον Σουζούκι στο ιαπωνικό κοινοβούλιο στις 12 Μαΐου και συναντήθηκε με τον Φουνακόσι Τακεχίρο, διοικητικό υφυπουργό Εξωτερικών της Ιαπωνίας.

Πέρα από αυτούς τους πολιτικούς ελιγμούς, στις 4 Μαΐου η Ιαπωνία παρέλαβε φορτίο πετρελαίου από το ρωσικό έργο Σαχαλίνη-2, κάτι που έχει κάνει σπάνια από το 2022. Επιπλέον, το ιαπωνικό Υπουργείο Οικονομίας, Εμπορίου και Βιομηχανίας (METI) επιβεβαίωσε ότι αποστέλλει αντιπροσωπεία εμπορικών αξιωματούχων — πιθανότατα συνοδευόμενων από εκπροσώπους ιαπωνικών επιχειρήσεων — στη Μόσχα στα τέλη Μαΐου.

Αυτό συνιστά πραγματική αναζωπύρωση δραστηριότητας, έπειτα από τέσσερα χρόνια κατά τα οποία οι σχέσεις βρίσκονταν σε κακόκεφη χειμερία νάρκη. Η εξέλιξη αυτή καθοδηγείται από δύο παράγοντες, αμφότερους συνδεδεμένους με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Πρώτον, η καταστροφική απόφαση του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ να επιτεθεί στο Ιράν τον Φεβρουάριο αποκάλυψε εκ νέου την ενεργειακή ανασφάλεια της Ιαπωνίας. Πριν από τη σύγκρουση, περίπου το 70% των εισαγωγών πετρελαίου της Ιαπωνίας περνούσε μέσω των Στενών του Ορμούζ. Το ενδεχόμενο μακροχρόνιου κλεισίματος αυτού του κρίσιμου θαλάσσιου περάσματος εξαιτίας του πολέμου ανάγκασε την Ιαπωνία να αναζητήσει εναλλακτικές πηγές προμήθειας, μεταξύ αυτών και από τη Ρωσία.

Ο δεύτερος παράγοντας είναι η ίδια η προσέγγιση της κυβέρνησης Τραμπ προς τη ρωσική ηγεσία. Κατά τη σύνοδο κορυφής στην Αλάσκα μεταξύ Τραμπ και Πούτιν, τον Αύγουστο του 2025, συζητήθηκε η πιθανή επιστροφή αμερικανικών ενεργειακών εταιρειών στη Ρωσία. Πιο πρόσφατα, ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο είχε τηλεφωνική συνομιλία με τον Ρώσο ομόλογό του, Σεργκέι Λαβρόφ, στις 5 Μαΐου.

Η Ιαπωνία συχνά ακολουθεί το παράδειγμα του βασικού συμμάχου της, των Ηνωμένων Πολιτειών, σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής. Δεδομένης της θετικής στάσης του ίδιου του Τραμπ απέναντι στον Πούτιν, το Τόκιο μπορεί να αισθάνεται βέβαιο ότι δεν θα δεχθεί επικρίσεις από την Ουάσιγκτον εάν εξετάσει μια δική του μερική επαναπροσέγγιση.

Ωστόσο, όποιος αναμένει μια πλήρη επιστροφή στην εποχή Άμπε θα απογοητευθεί βαθιά. Πρώτον, ο στρατηγικός υπολογισμός της Ιαπωνίας έχει αλλάξει. Όπως εξήγησε ο Άμπε σε συνέντευξή του μετά την αποχώρησή του από την πολιτική, η προσέγγιση με τη Ρωσία μετά το 2012 ήταν “μια στρατηγική απόφαση — η Ρωσία δεν έπρεπε να ωθηθεί προς την κινεζική πλευρά”. Με άλλα λόγια, επρόκειτο για ρεαλπολιτίκ. Με την Κίνα να αναγνωρίζεται ως η κύρια απειλή για την Ιαπωνία, υπήρχε σαφής λογική στην προσπάθεια δημιουργίας ρήγματος μεταξύ Πεκίνου και Μόσχας, ώστε να αποτραπεί η διαμόρφωση ενιαίου μετώπου.

Αν και αυτή η προσέγγιση είχε θεωρητικά νόημα και ο Άμπε την επιδίωξε επίμονα, τελικά δεν απέδωσε τίποτα. Έχοντας αποτύχει τόσο ξεκάθαρα μία φορά, είναι απίθανο η ιαπωνική ηγεσία να επαναλάβει το ίδιο λάθος, ιδιαίτερα από τη στιγμή που η ρωσοκινεζική συνεργασία είναι πλέον πολύ στενότερη, καθιστώντας ακόμη πιο απίθανη την επιτυχή απομάκρυνση των δύο χωρών μεταξύ τους από την Ιαπωνία.

Ένας δεύτερος λόγος είναι το προφανές γεγονός ότι η Ρωσία του Πούτιν αποτελεί πολύ λιγότερο αποδεκτό εταίρο απ’ ό,τι κατά την πρωθυπουργία Άμπε, λόγω της εισβολής στην Ουκρανία, η οποία συνέβαλε στην ενίσχυση των αρνητικών διαθέσεων στην ιαπωνική κοινή γνώμη. Δημοσκόπηση που διεξήχθη από το Γραφείο του Υπουργικού Συμβουλίου της Ιαπωνίας στα τέλη του 2025 έδειξε ότι το 93,2% των Ιαπώνων ερωτηθέντων δεν αισθάνονται συμπάθεια προς τη Ρωσία.

Η εχθρότητα αυτή επιδεινώθηκε από την υπογραφή της Συνθήκης Συνολικής Στρατηγικής Εταιρικής Σχέσης μεταξύ Μόσχας και Πιονγκγιάνγκ τον Ιούνιο του 2024. Η Ιαπωνία θεωρεί τη Βόρεια Κορέα σοβαρή απειλή για την εθνική της ασφάλεια λόγω των πυρηνικών και βαλλιστικών πυραυλικών δυνατοτήτων της, καθώς και του ιστορικού απαγωγών Ιαπώνων πολιτών. Στο Τόκιο υπάρχουν φόβοι ότι η στρατιωτική συνεργασία με τη Ρωσία μπορεί να ενισχύσει τις τεχνικές δυνατότητες της Βόρειας Κορέας και να αποθρασύνει την ηγεσία της.

Τρίτον, όσοι στην Ιαπωνία υποστηρίζουν στενότερες σχέσεις με τη Ρωσία είναι πολύ πιο αδύναμοι απ’ ό,τι στην εποχή Άμπε. Ο ίδιος ο Άμπε ήταν ο ισχυρότερος υποστηρικτής της προσέγγισης, όμως δολοφονήθηκε τον Ιούλιο του 2022, λιγότερο από δύο χρόνια μετά την αποχώρησή του από την εξουσία.

Η σημερινή πρωθυπουργός Τακαΐτσι Σανάε, αν και προστατευόμενη του Άμπε, φαίνεται πολύ πιο εχθρική ή τουλάχιστον αδιάφορη απέναντι στη Ρωσία. Όταν η Μόσχα της επέβαλε κυρώσεις τον Μάιο του 2022 λόγω της υποστήριξής της στις κυρώσεις κατά της Ρωσίας, εκείνη απάντησε προκλητικά: “Μια χαρά μου φαίνεται! Δεν είναι ότι θα πήγαινα ακόμη κι αν με προσκαλούσαν!”

Ο πιο προβεβλημένος υποστηρικτής της επαναπροσέγγισης είναι ο προαναφερθείς Σουζούκι Μουνέο. Ο Σουζούκι βρισκόταν στο πολιτικό περιθώριο αφού αναγκάστηκε να αποχωρήσει από το LDP και εξέτισε ποινή φυλάκισης για διαφθορά. Ο Άμπε ανέστησε πολιτικά την καριέρα του διορίζοντάς τον άτυπο σύμβουλο για τις σχέσεις με τη Ρωσία.

Ο Σουζούκι είναι μέλος της Άνω Βουλής, αλλά δεν αποτελεί κορυφαία πολιτική προσωπικότητα και τείνει να υπερβάλλει για την επιρροή του. Επανεξελέγη οριακά στις εκλογές του Ιουλίου 2025 και δεν έχει καταφέρει να πείσει την Τακαΐτσι να αναβιώσει την πρακτική του Άμπε να συναντάται τακτικά μαζί του για να συζητούν τη ρωσική πολιτική.

Η άλλη βασική προσωπικότητα στις ιαπωνορωσικές σχέσεις είναι ο Ιμάι Τακάγια. Πρώην αξιωματούχος του METI, ο Ιμάι υπηρέτησε ως εκτελεστικός γραμματέας του πρωθυπουργού Άμπε. Υπό την Τακαΐτσι, επέστρεψε ως ειδικός σύμβουλος του υπουργικού συμβουλίου. Όπως και ο Σουζούκι, ο Ιμάι είναι ακούραστος υποστηρικτής της προσέγγισης με τη Μόσχα, κυρίως λόγω της πεποίθησής του για τη σημασία της ρωσικής ενέργειας για την ιαπωνική οικονομία. Σχεδόν βέβαιο θεωρείται ότι ο Ιμάι διαδραμάτισε εξέχοντα ρόλο στην πίεση προς το METI να αποστείλει επιχειρηματική αντιπροσωπεία στη Μόσχα στα τέλη Μαΐου.

Ωστόσο, η σχέση του Ιμάι με την Τακαΐτσι είναι πιο αποστασιοποιημένη απ’ ό,τι ήταν με τον Άμπε. Ορισμένα μέσα ενημέρωσης κάνουν λόγο για “ανεπανόρθωτο ρήγμα” μεταξύ τους έπειτα από έντονη διαφωνία σχετικά με την πολιτική στη Μέση Ανατολή. Η Τακαΐτσι φέρεται να σκόπευε να αποπέμψει τον Ιμάι, αλλά μεταπείστηκε ώστε να μη διαρρήξει τη σύνδεση με την κληρονομιά του Άμπε, ο οποίος θεωρείται ιερή μορφή από πολλούς στο LDP.

Ούτε η φιλορωσική γραμμή των Σουζούκι και Ιμάι ενισχύεται από την έλλειψη ενθουσιασμού των ιαπωνικών επιχειρήσεων. Όταν το METI προσέγγισε ιαπωνικές εταιρείες για να συζητήσει την ιδέα αποστολής αντιπροσωπείας στη Μόσχα, πολλές αντέδρασαν αρνητικά, φοβούμενες πλήγμα στη φήμη τους. Έτσι, το υπουργείο αναγκάστηκε να υποβαθμίσει τη σημασία της επιχειρηματικής αποστολής, επιμένοντας ότι σκοπός της είναι απλώς η υποστήριξη ιαπωνικών εταιρειών που συνεχίζουν να δραστηριοποιούνται στη Ρωσία και όχι η αναζήτηση νέων επιχειρηματικών ευκαιριών.

Η αλήθεια είναι ότι η ιαπωνική κυβέρνηση επιδιώκει έναν βαθμό επαναπροσέγγισης, αλλά σε πολύ χαμηλότερο επίπεδο απ’ ό,τι επί Άμπε. Το σημαντικότερο είναι ότι η Ιαπωνία δεν έχει δείξει καμία πρόθεση να χαλαρώσει τις κυρώσεις. Αυτό επανέλαβε ο υπουργός Εξωτερικών Μοτέγκι Τοσιμίτσου στις 12 Μαΐου, όταν καταδίκασε τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ως “εξοργιστική πράξη που κλονίζει τα ίδια τα θεμέλια της διεθνούς τάξης” και δήλωσε ότι η ιαπωνική θέση σχετικά με τις κυρώσεις “παραμένει αμετάβλητη”. Αυτή η διαρκής προσήλωση εξηγείται από τον φόβο της Ιαπωνίας ότι, αν η Ρωσία θεωρηθεί πως πέτυχε στην Ουκρανία, αυτό θα μπορούσε να ενθαρρύνει την Κίνα να επιχειρήσει να αλλάξει το status quo διά της βίας στην Ανατολική Ασία.

Ο βασικός στόχος της περιορισμένης επαναπροσέγγισης της Ιαπωνίας είναι να διασφαλίσει τη συνέχιση των ενεργειακών προμηθειών από τη Ρωσία. Ακόμη και μετά το 2022, η Ιαπωνία συνέχισε να εισάγει περίπου το 9% του υγροποιημένου φυσικού αερίου της από τον βόρειο γείτονά της. Οι εισαγωγές ρωσικού πετρελαίου, ωστόσο, παρέμειναν ελάχιστες. Ο πόλεμος των Ηνωμένων Πολιτειών κατά του Ιράν ανάγκασε την Ιαπωνία να εξετάσει την επανεκκίνηση μεγαλύτερων εισαγωγών ρωσικού αργού πετρελαίου.

Παράλληλα, η ιαπωνική κυβέρνηση επιθυμεί να επαναφέρει τις επισκέψεις χωρίς βίζα στα υπό ρωσικό έλεγχο Νότια Νησιά Κουρίλες, τα οποία η Ιαπωνία διεκδικεί ως Βόρεια Εδάφη της. Οι επισκέψεις αυτές αφορούν κυρίως πρώην Ιάπωνες κατοίκους που εκδιώχθηκαν μετά την κατάληψη των νησιών από τη Σοβιετική Ένωση στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι επισκέψεις πραγματοποιούνταν κάθε χρόνο, αλλά έχουν ανασταλεί από το 2020, αρχικά λόγω της πανδημίας Covid και πλέον ως μέσο τιμωρίας της Ιαπωνίας από τη Μόσχα εξαιτίας της αντίθεσής της στον πόλεμο στην Ουκρανία.

Η ιαπωνική κυβέρνηση ελπίζει να αξιοποιήσει μια συνάντηση υπουργών Εξωτερικών (ή υφυπουργών Εξωτερικών) για να ασκήσει πίεση υπέρ της επανέναρξης αυτών των επισκέψεων για ανθρωπιστικούς λόγους. Πρόκειται για επείγον ζήτημα, καθώς ο αριθμός των επιζώντων πρώην κατοίκων έχει πέσει κάτω από τις 5.000 και ο μέσος όρος ηλικίας τους ξεπερνά τα ενενήντα έτη.

Οι ελπίδες αυτές μπορεί να διαψευστούν, καθώς η ρωσική πλευρά επιμένει σταθερά ότι οποιεσδήποτε παραχωρήσεις εξαρτώνται από το αν η Ιαπωνία εγκαταλείψει πρώτα τις “εχθρικές πολιτικές” της, δηλαδή τις κυρώσεις. Δεδομένου ότι η κυβέρνηση Τακαΐτσι δεν είναι διατεθειμένη να το πράξει, η σημερινή σύντομη περίοδος θέρμης ίσως σύντομα επιστρέψει στην προηγούμενη ψυχρότητα.

Διαβάστε το άρθρο στην αρχική του δημοσίευση εδώ.

Επιμέλεια – Απόδοση: Νικόλας Σαπουντζόγλου

capital.gr