Σε συνέντευξη με τον Chris Hedges, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σικάγο αναλύει τα αδιέξοδα των διαπραγματεύσεων, τη δύναμη του ισραηλινού λόμπι, τη στρατηγική αποτυχία των ΗΠΑ — και το σενάριο που μοιάζει με «Τιτανικό που πλησιάζει το παγόβουνο»

Λιγότερο από 48 ώρες πριν από τη λήξη της εκεχειρίας μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, η Τεχεράνη ανακοίνωσε ότι θα στείλει διαπραγματευτές στο Ισλαμαμπάντ για νέο γύρο συνομιλιών — μετά από αρχική αντίρρηση. Στο τραπέζι βρίσκεται μια ιρανική πρόταση δέκα σημείων που περιλαμβάνει αιτήματα τα οποία η Ουάσιγκτον έχει απορρίψει κατ’ επανάληψη: άρση όλων των κυρώσεων, αποχώρηση αμερικανικών στρατιωτικών δυνάμεων από τη Μέση Ανατολή, ιρανικός έλεγχος του Στενού του Χορμούζ, αποδέσμευση 100 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε παγωμένα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία, και δεσμευτική απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας. Ταυτόχρονα, η Τεχεράνη κατηγορεί τις ΗΠΑ ότι παραβίασαν την εκεχειρία από την πρώτη στιγμή, αναφέροντας τον ναυτικό αποκλεισμό του Στενού του Χορμούζ από τις 13 Απριλίου και την κατάσχεση ιρανικού εμπορευματοκιβωτίου.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο δημοσιογράφος Chris Hedges συνομίλησε με τον John Mearsheimer — καθηγητή πολιτικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, απόφοιτο του West Point, πρώην αξιωματικό της αμερικανικής Πολεμικής Αεροπορίας και συγγραφέα βιβλίων που περιλαμβάνουν το «The Israel Lobby and US Foreign Policy» — για τα αδιέξοδα του πολέμου, τη δύναμη του ισραηλινού λόμπι και τον κίνδυνο παγκόσμιας οικονομικής κατάρρευσης.

«Αν ανεβείτε την κλίμακα κλιμάκωσης, δεν μπορείτε να κερδίσετε»

Ο Mearsheimer είναι ξεκάθαρος ως προς την κεντρική του εκτίμηση: οποιαδήποτε κλιμάκωση λειτουργεί υπέρ του Ιράν, όχι εναντίον του. «Αν ανεβείτε την κλίμακα κλιμάκωσης, κάτι που η κυβέρνηση Τραμπ απειλεί να κάνει μετά τη λήξη της εκεχειρίας την Τετάρτη, δεν μπορούμε να κερδίσουμε», δηλώνει. «Μάλιστα, θα υποστήριζα ότι είναι προς το συμφέρον του Ιράν να κλιμακώσουν οι ΗΠΑ, γιατί όσο περισσότερο διαρκεί αυτός ο πόλεμος και όσο λιγότερο πετρέλαιο βγαίνει από τον Περσικό Κόλπο — και ίσως και την Ερυθρά Θάλασσα — τόσο καλύτερα για το Ιράν.»

Η εκτίμησή του για τη στάση της κυβέρνησης Τραμπ είναι ότι η ίδια κατανοεί αυτή τη δυναμική — και ότι θα κάνει ό,τι μπορεί για να επιτύχει κάποια μορφή συμφωνίας ή τουλάχιστον να παρατείνει την εκεχειρία. «Βρίσκω δύσκολο να πιστέψω ότι η κυβέρνηση θα ενδιαφερόταν για κλιμάκωση», λέει. «Αλλά ποτέ δεν ξέρεις με την κυβέρνηση Τραμπ.»

Τα δέκα σημεία: Ένα αδιέξοδο μέσα στο αδιέξοδο

Η συζήτηση μεταφέρεται στο ιρανικό σχέδιο δέκα σημείων, που ο πρόεδρος Τραμπ φέρεται να έχει αποδεχτεί ως βάση διαπραγμάτευσης. Ο Mearsheimer επισημαίνει ότι η δημόσια συζήτηση εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά στο πυρηνικό ζήτημα, αγνοώντας μια σειρά εξίσου κρίσιμων θεμάτων: αποζημιώσεις, κυρώσεις, τη μελλοντική κυριαρχία επί του Στενού, τις αμερικανικές βάσεις στην περιοχή, και κάποια μορφή εγγύησης ασφαλείας ώστε το Ισραήλ και οι ΗΠΑ να μην επιτεθούν ξανά στο Ιράν σε έξι μήνες.

Ακόμη και στο πυρηνικό ζήτημα μόνο, ο Mearsheimer βλέπει αδιέξοδο. Οι ΗΠΑ θέλουν πλήρη εξάλειψη της ιρανικής ικανότητας εμπλουτισμού ουρανίου. Το Ιράν αρνείται κατηγορηματικά. Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ θέλουν επίσης να αποδοθεί το εμπλουτισμένο ουράνιο σε ποσοστό 60% που διαθέτει η Τεχεράνη. Η Τεχεράνη απαντά ότι αυτό δεν πρόκειται να συμβεί. «Κάποιοι συμβιβασμοί θα πρέπει να γίνουν», παραδέχεται ο Mearsheimer, «αλλά δεν θα γίνουν εύκολα, δεν θα γίνουν γρήγορα, και μετά τίθεται το ερώτημα πώς θα τους πουλήσει ο Τραμπ — ειδικά στους Ισραηλινούς και στους υποστηρικτές του Ισραήλ στις ΗΠΑ.»

Σε ό,τι αφορά τις τέσσερις αρχικές αμερικανικές απαιτήσεις — πλήρη κατάργηση της πυρηνικής ικανότητας, τέλος στην υποστήριξη Χούθι, Χαμάς και Χεζμπολάχ, κατάργηση των βαλλιστικών πυραύλων, και αλλαγή καθεστώτος — ο Mearsheimer είναι ρητός: «Αποτύχαμε και στους τέσσερις στόχους. Και μάλιστα, θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι κάναμε την κατάσταση χειρότερη.» Το Ιράν, κατά τον ίδιο, αναμένεται να αυξήσει σημαντικά τη δύναμη βαλλιστικών πυραύλων του, να τους αποκρύψει σε υπόγειες πόλεις πυραύλων, και ενδεχομένως να κινηθεί πιο κοντά στην κατασκευή πυρηνικών όπλων — κάτι που δεν έκανε πριν.

Η σκιά του ισραηλινού λόμπι

Ο Hedges θέτει στον Mearsheimer ευθέως το ερώτημα: έχει αποδυναμωθεί αρκετά το ισραηλινό λόμπι ώστε ο «θανάσιμος εναγκαλισμός» που ασκεί στο αμερικανικό πολιτικό σύστημα να μην είναι πλέον αποτελεσματικός; Η απάντηση του Mearsheimer είναι διττή.

«Σε επίπεδο δημόσιου λόγου στις ΗΠΑ, το λόμπι έχει χάσει», δηλώνει. «Όταν ο Steve Walt κι εγώ γράψαμε το άρθρο και μετά το βιβλίο το 2006 και το 2007, το λόμπι μπορούσε ουσιαστικά να ελέγχει τον λόγο και να περιορίζει δραστικά την κριτική στο Ισραήλ. Εκείνες οι ημέρες τελείωσαν. Η κριτική σήμερα είναι εκεί έξω, ανοιχτά, με τρόπους που μου είναι δύσκολο να φανταστώ δεδομένου πού ήμασταν τότε.»

Ωστόσο, σε επίπεδο πολιτικής: «Το λόμπι εξακολουθεί να ασκεί ασφυκτικό έλεγχο στην κυβέρνηση Τραμπ. Δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι ο Τραμπ μπόρεσε να ξεφύγει και να ενεργήσει ανεξάρτητα, αποκλειστικά προς το αμερικανικό συμφέρον.» Εκτιμά ότι θα χρειαστούν ακόμα «δέκα χρόνια» πριν η αμερικανική πολιτική έναντι του Ισραήλ αλλάξει ουσιαστικά, αν και βλέπει ρωγμές τόσο στο Δημοκρατικό όσο και στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα.

Η θέση του Mearsheimer είναι ότι ο Τραμπ βρίσκεται εγκλωβισμένος ανάμεσα σε δύο πιέσεις: από τη μία, η ανάγκη να τερματίσει τον πόλεμο πριν η παγκόσμια οικονομία καταρρεύσει. Από την άλλη, η πίεση του Ισραήλ, που «δεν έχει κανένα ενδιαφέρον να τερματίσει αυτόν τον πόλεμο» αλλά θέλει «το Ιράν να τελειώσει — να ηττηθεί αποφασιστικά». Ακόμη κι αν ο Τραμπ επιτύχει κάποιο πλαίσιο συμφωνίας, εκτιμά ο Mearsheimer, «οι Ισραηλινοί και οι υποστηρικτές τους στις ΗΠΑ θα δουλεύουν υπερωρίες για να υπονομεύσουν αυτό το πλαίσιο και να επαναφέρουν τις ΗΠΑ σε πόλεμο με το Ιράν».

Ο Λίβανος ως εργαλείο υπονόμευσης

Ένα ιδιαίτερα αποκαλυπτικό σημείο της συνέντευξης αφορά τον Λίβανο. Ο Hedges σημειώνει ότι το Ισραήλ άρχισε να χτυπά βαρύτατα τον Λίβανο σχεδόν αμέσως μόλις τέθηκε σε ισχύ η εκεχειρία με το Ιράν — και ρωτά τον Mearsheimer αν η αποδοχή αυτής της ιρανικής απαίτησης (για περιφερειακή εκεχειρία) ήταν μεγάλη παραχώρηση εκ μέρους του Τραμπ.

Ο Mearsheimer απαντά ότι ο Τραμπ δεν είχε επιλογή: «Χρειαζόταν οι Ιρανοί να ανοίξουν το Στενό του Χορμούζ. Κατάφερε να πείσει τους Ισραηλινούς να κάνουν μια μικρή παραχώρηση — μια δεκαήμερη εκεχειρία. Σκεφτείτε το μόνο αυτό. Δεκαήμερη εκεχειρία. Και ακόμη κι αυτή δεν τηρείται πλήρως.»

Σύμφωνα με τον Mearsheimer, η στρατηγική του Ισραήλ στον Λίβανο υπηρετεί δύο σκοπούς: αφενός να αποδυναμώσει τη Χεζμπολάχ και τον Λίβανο συνολικά — ακόμα και να προκαλέσει εμφύλιο —, αφετέρου να υπονομεύσει τις ίδιες τις διαπραγματεύσεις ΗΠΑ-Ιράν. «Οι Ισραηλινοί γνωρίζουν πολύ καλά ότι η Χεζμπολάχ είναι σημαντικός σύμμαχος του Ιράν», εξηγεί. «Αν συνεχίσουν να τη χτυπούν, αυτό θα περιορίσει πόσο μπορεί να υποχωρήσει το Ιράν στις διαπραγματεύσεις. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που μου είναι δύσκολο να φανταστώ ότι αυτή η σύγκρουση θα λήξει ουσιαστικά.»

Η κατάσχεση πλοίων: «Αντιπαραγωγική και παράλογη»

Ο Hedges αναφέρεται σε ένα επεισόδιο που θεωρεί χαρακτηριστικό της ανορθολογικότητας της αμερικανικής πολιτικής: την Παρασκευή που προηγήθηκε, η εκεχειρία είχε τεθεί σε ισχύ, οι Ιρανοί είχαν αρχίσει να ανοίγουν το Στενό, οι διαπραγματεύσεις στο Ισλαμαμπάντ φάνταζαν εφικτές. Στη συνέχεια, ο Τραμπ ανακοίνωσε ότι δεν θα άρει τον ναυτικό αποκλεισμό και ότι αμερικανικά πλοία θα σταματούν και θα ελέγχουν σκάφη που κατευθύνονταν ή αναχωρούσαν από ιρανικά λιμάνια. Ένα ιρανικό πλοίο χτυπήθηκε και κατασχέθηκε. Η Τεχεράνη έκλεισε ξανά το Στενό.

Ο Mearsheimer χαρακτηρίζει τη στάση αυτή «εντελώς αντιπαραγωγική» — ανεξάρτητα από τη νομιμότητά της. «Μόλις πέτυχες την εκεχειρία, γιατί δεν σταμάτησες τον αποκλεισμό; Είναι θέμα κοινής λογικής.» Και προσθέτει ότι η ίδια η κυβέρνηση χρειάζεται το ιρανικό πετρέλαιο στις παγκόσμιες αγορές για να κρατήσει τις τιμές χαμηλά — κάτι που ο ίδιος ο αποκλεισμός υπονομεύει.

«Ο Τιτανικός δεν έχει ακόμη χτυπήσει το παγόβουνο»

Ο Mearsheimer αφιερώνει σημαντικό μέρος της συνέντευξης στις οικονομικές συνέπειες. Χρησιμοποιεί μια εικόνα που θεωρεί χαρακτηριστική: «Αυτό είναι ο Τιτανικός που πλησιάζει το παγόβουνο. Δεν το έχει χτυπήσει ακόμα. Αλλά αν το χτυπήσει, η ζημία θα είναι καταστροφική.»

Τα στοιχεία που παραθέτει αφορούν πολλαπλά μέτωπα. Υπάρχει σοβαρή παγκόσμια έλλειψη ηλίου — απαραίτητου για την παραγωγή μικροτσίπ — λόγω του κλεισίματος του Στενού. Η ροή αλουμινίου από τον Κόλπο έχει μειωθεί. Το 30% των παγκόσμιων λιπασμάτων περνά από τον Κόλπο, και σχεδόν τίποτε δεν βγαίνει πλέον — κάτι που θέτει σε κίνδυνο την παγκόσμια παραγωγή τροφίμων, στην οποία στηρίχθηκε η «Πράσινη Επανάσταση». Σε ό,τι αφορά το πετρέλαιο, ο Mearsheimer εκτιμά ότι κάπου 20 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως βγαίνουν κανονικά από τον Κόλπο. Σε περιόδους σχετικής εκεχειρίας, μόνο 10 εκατομμύρια έβγαιναν — εν μέρει χάρη στη σαουδαραβική σωλήνωση που μεταφέρει πετρέλαιο μέσω Ερυθράς Θάλασσας. Αν ο πόλεμος κλιμακωθεί, προειδοποιεί, «μπορείτε να φανταστείτε μια κατάσταση όπου 20 εκατομμύρια βαρέλια σταματούν να βγαίνουν — και αυτό θα έχει καταστροφικές συνέπειες».

Ιδιαίτερα ανησυχητικό θεωρεί τον κίνδυνο κλεισίματος και της Ερυθράς Θάλασσας, στο Στενό Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, από τους Ιρανούς σε συνεργασία με τους Χούθι. Αναφέρει επίσης ότι οι ευρωπαϊκές αεροπορικές εταιρείες διαθέτουν, σύμφωνα με εκτιμήσεις, αποθέματα καυσίμου τζετ για περίπου έξι εβδομάδες. «Η μεγαλύτερη κρίση που αναδύεται αφορά το ντίζελ και τα καύσιμα αεροπορίας — ακόμη μεγαλύτερη κρίση κι από αυτή του πετρελαίου και του φυσικού αερίου», σημειώνει.

«Ο Τραμπ ως τρελός βασιλιάς»

Ένα από τα πιο ανατρεπτικά σημεία της συνέντευξης αφορά ένα δημοσίευμα της Wall Street Journal σχετικά με τη συμπεριφορά του Τραμπ εντός του Λευκού Οίκου κατά τη διάρκεια του πολέμου. Σύμφωνα με τη WSJ — η οποία, σύμφωνα με τον Mearsheimer, δεν αναιρέθηκε από τον Λευκό Οίκο — όταν ο Τραμπ πληροφορήθηκε ότι δύο Αμερικανοί πιλότοι καταρρίφθηκαν μέσα στο Ιράν, «ήταν υστερικός. Ήταν υστερικός για ώρες. Ήταν εκτός εαυτού από οργή, σε βαθμό που οι σύμβουλοί του τον απομάκρυναν από την αίθουσα ενώ αυτοί αποφάσιζαν πώς θα αντιμετωπίσουν το πρόβλημα. Κατά διαστήματα, ένας σύμβουλος έβγαινε να τον ενημερώσει.»

Ο Mearsheimer χαρακτηρίζει τη σκηνή αυτή «αδιανόητη» και αναρωτιέται: «Μπορείτε να φανταστείτε αυτό να συνέβαινε με τον Τζον Κένεντι κατά τη διάρκεια της Κρίσης των Πυραύλων της Κούβας; Είναι αδιανόητο.» Ο τρόπος με τον οποίο κατέληξε να ξεκινήσει ο πόλεμος, σημειώνει, είναι εξίσου ανησυχητικός: δύο δημοσιεύματα των New York Times δείχνουν ότι σχεδόν όλοι οι σύμβουλοι του Τραμπ — εκτός από τον Pete Hegseth, «τον οποίο δεν παίρνει στα σοβαρά σχεδόν κανείς» — αντιτίθονταν ή ήταν ιδιαίτερα επιφυλακτικοί. Ο Τραμπ αγνόησε τις ανησυχίες τους και ακολούθησε τις διαβεβαιώσεις του αρχηγού της Μοσάντ David Barnea και του πρωθυπουργού Νετανιάχου ότι θα κερδίζονταν μια γρήγορη και αποφασιστική νίκη.

Κρίση Σουέζ ή κάτι χειρότερο;

Ο Hedges θέτει το ερώτημα αν αυτή η κρίση αποτελεί τη «Σουέζ» των ΗΠΑ — μια στιγμή δηλαδή που σηματοδοτεί μια μη αναστρέψιμη πτώση. Ο Mearsheimer αποκλίνει. Η Βρετανία του 1956, εξηγεί, ήταν μια δύναμη σε παρατεταμένη παρακμή από τις αρχές του 20ού αιώνα — δεν ήταν πλέον μεγάλη δύναμη στον διπολικό κόσμο του Ψυχρού Πολέμου. Δώδεκα χρόνια μετά το Σουέζ, η Βρετανία εγκατέλειψε όλες τις αμυντικές υποχρεώσεις ανατολικά του καναλιού.

Οι ΗΠΑ, κατά τον Mearsheimer, παραμένουν μεγάλη δύναμη. Έχουν πλέον ανταγωνιστή — την Κίνα — και μια ακόμη μεγάλη δύναμη, τη Ρωσία. Ζούμε σε πολυπολικό κόσμο. Αλλά η αμερικανική ισχύς δεν εξαφανίζεται. Αντιθέτως, «και αυτό ακριβώς κάνει τον Τραμπ τόσο επικίνδυνο. Μας επιτρέπει επίσης να αγνοούμε το διεθνές δίκαιο, να μαστιγώνουμε συμμάχους και αντιπάλους, να αγνοούμε τους διεθνείς θεσμούς. Τα καταφέρνει επειδή είμαστε τόσο ισχυροί.»

Το πρόβλημα, κατά τον Mearsheimer, δεν είναι η παρακμή αλλά η ανικανότητα: «Αυτό που συμβαίνει είναι ότι οι ΗΠΑ, ιδίως υπό τον Τραμπ αλλά ακόμα και υπό τον Μπάιντεν, έχουν χάσει την ικανότητα να χρησιμοποιούν αυτή τη δύναμη με έξυπνους τρόπους. Συμπεριφερόμαστε με εντυπωσιακά ανόητους τρόπους.»

Ένα «κολοσσιαίο μπλε» χωρίς ορατή έξοδο

Η συνέντευξη κλείνει με μια εκτίμηση που ο Mearsheimer περιγράφει ως «το μόνο που μπορώ να πω με μεγάλο βαθμό βεβαιότητας»: η κατάσταση θα παράγει «ατέλειωτα προβλήματα».

Η μόνη ελπίδα, κατά τον ίδιο, βρίσκεται παραδόξως στην ίδια την απειλή της καταστροφής. «Αν φτάσουμε στο παγόβουνο και φαίνεται ότι πρόκειται να το χτυπήσουμε, και έχουμε μια τελευταία ευκαιρία να στρίψουμε, τότε ίσως ασκήσουμε τρομερή πίεση στους Ισραηλινούς να μη μιλήσουν — να αποδεχτούν αυτό που θα κάνουμε — και εμείς να κλείσουμε τη συμφωνία με τους Ιρανούς. Αλλά αυτή η συμφωνία θα ήταν πολύ ευνοϊκή για αυτούς. Το βασικό σημείο είναι ότι οι Ιρανοί βρίσκονται στο τιμόνι.»

Ο Mearsheimer επανέρχεται σε αυτό που θεωρεί τη θεμελιώδη αλήθεια αυτού του πολέμου: η Τεχεράνη έχει κερδίσει. Κανένας από τους τέσσερις στόχους των ΗΠΑ δεν επιτεύχθηκε. Το Ιράν ελέγχει πλέον το Στενό του Χορμούζ — κάτι που δεν ίσχυε στις 27 Φεβρουαρίου. Οι βαλλιστικοί πύραυλοι θα αυξηθούν. Η πυρηνική ικανότητα δεν εξαλείφθηκε. Η αλλαγή καθεστώτος δεν προέκυψε. «Αυτό ήταν ένα κολοσσιαίο σφάλμα», λέει.

Όσο για τον πρόεδρο Τραμπ, ο Mearsheimer τον βλέπει εγκλωβισμένο σε μια αδιέξοδη θέση — με τους Ισραηλινούς να τον περιορίζουν από τη μία πλευρά και το παγόβουνο της οικονομικής κατάρρευσης από την άλλη. «Δεν έχει σχεδόν κανένα περιθώριο ελιγμού», σημειώνει. «Και γι’ αυτό τον βλέπουμε να συμπεριφέρεται με ολοένα πιο ακραίους τρόπους, μοιάζοντας ολοένα περισσότερο με τρελό βασιλιά — γιατί έχει βάλει τον εαυτό του σε μια αβάστακτη θέση.»

Ερωτηθείς αν το πιθανότερο σενάριο είναι μια παρατεταμένη εκεχειρία και μια «παγωμένη σύγκρουση», ο Mearsheimer απαντά καταφατικά. Αλλά προσθέτει μια τελική, ανήσυχη σημείωση: ακόμη κι αυτό το σενάριο θα σήμαινε ότι το Ιράν εξακολουθεί να ελέγχει ένα «σταθμό διοδίων» στο Στενό — σε κινέζικο νόμισμα, όχι σε δολάρια. Ότι οι αμερικανικές βάσεις στην περιοχή θα αμφισβητούνται. Ότι η πυρηνική ικανότητα θα παραμείνει. Και ότι η παγκόσμια οικονομία θα ζήσει με τις συνέπειες αυτής της κρίσης για χρόνια.

«Εύχομαι να μπορούσα να σας δώσω σαφείς απαντήσεις», λέει στον Hedges. «Αλλά όταν κοιτάω αυτή την κατάσταση, μου φαίνεται σαν ένα τεράστιο χάος που θα οδηγήσει σε ατέλειωτα προβλήματα.»