Το μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη με εισοδήματα ισοδύναμα με 5.000 ευρώ τον μήνα (σχεδόν 5.600 δολάρια) έως το 2100. Μέσες θερμοκρασίες μόλις 1,8 βαθμούς Κελσίου πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα. Λιγότερο κρέας, βιομηχανία και εξορύξεις. Περισσότερη υγειονομική περίθαλψη και εκπαίδευση. Και ποιος θα έχανε; Οι Τζεφ Μπέζος, οι Λάρι Έλισον και οι Έλον Μασκ αυτού του κόσμου. Μια μικροσκοπική ομάδα δισεκατομμυριούχων που αντιπροσωπεύει το 0,001% του πληθυσμού θα έβλεπε το μερίδιό της στον παγκόσμιο πλούτο να μειώνεται από το σημερινό 6,4% στο 0,05%, ενώ το φτωχότερο 50% του πλανήτη θα ανέβαινε από την κατοχή μόλις του 2% στο 30%.
Αυτοί είναι οι αριθμοί από το Global Justice Project, εκτιμημένοι από μια ομάδα 200 ερευνητών, με τους οποίους ο Γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί (Thomas Piketty) και 44 συν-συγγραφείς επιδιώκουν να παρουσιάσουν μια εναλλακτική απέναντι στο δυστοπικό μέλλον πλημμυρών, πυρκαγιών, αφεντάδων και δουλοπάροικων που φαίνεται να σκιαγραφούν η τεχνητή νοημοσύνη, η ανισότητα και η κλιματική αλλαγή. Ο 55χρονος Πικετί μίλησε στην εφημερίδα EL PAÍS μέσω βιντεοκλήσης για να εξηγήσει τη βάση αυτών των συμπερασμάτων.
Ερώτηση. Είναι εφικτό να επιτευχθούν αυτά τα νούμερα; Ή αποτελούν απλώς ένα ιδανικό προς το οποίο πρέπει να στοχεύουμε;
Απάντηση. Εάν οι άνθρωποι θέλουν να συζητήσουν ορισμένα από τα νούμερα, καλώς. Αυτό που προσφέρουμε είναι μια εργαλειοθήκη για να σκεφτούμε πιθανές πορείες, δίνοντας τάξεις μεγέθους αντί για ακριβείς αριθμούς. Αλλά ακόμη και αυτές οι τάξεις μεγέθους μπορούν να αλλάξουν με περισσότερη δημοκρατική διαβούλευση. Προσπαθούμε απλώς να πάρουμε στα σοβαρά τη φιλοδοξία του παγκόσμιου Νότου για ευημερία. Το μεγάλο μήνυμα είναι ότι μπορούμε να επιτύχουμε κοινή ευημερία, αλλά αυτό θα συνοδεύεται από προϋποθέσεις. Μια αργή μετάβαση σε μια οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα μέσω του μετασχηματισμού του ενεργειακού συστήματος δεν είναι αρκετή. Πρέπει επίσης να μειώσουμε την ανισότητα και να υιοθετήσουμε αυτό που ονομάζουμε «επάρκεια»: μικρότερα ωράρια εργασίας, αλλαγή διατροφικών συνηθειών και μετατόπιση της βαρύτητας μακριά από τη βιομηχανία και τις εξορύξεις προς τον άυλο τομέα. Δεν χρειάζεται να έχουμε 10 iPhone ανά άτομο. Αλλά το ακριβές μέγεθος όλων αυτών μπορεί και πρέπει να συζητηθεί.
Ερ. Το εγχείρημα έχει επικριθεί ως ουτοπικό…
Απ. Είναι δύσκολο να επιτευχθεί, αλλά ποια είναι η εναλλακτική; Όλα τα σενάρια θα είναι περίπλοκα. Αν διατηρήσουμε την ανισότητα μεταξύ Αφρικής και Ευρώπης, για παράδειγμα, θα αναπτύξουμε εκατομμύρια drones σε όλη τη Μεσόγειο για έναν αιώνα; Το να συνεχίσουμε ως συνήθως (business as usual) δεν αποτελεί επιλογή: περισσότερη εξόρυξη ορυκτών καυσίμων, περισσότερη οικονομική και κοινωνική ανισότητα, συγκρούσεις για εδάφη και πόρους, στρατιωτικοποιημένα σύνορα… Δεν τρελαίνεται μόνο ο [πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ] Τραμπ. Το ίδιο κάνει και η Ευρώπη. Ή μήπως πιστεύει κανείς πραγματικά ότι μια εύλογη στρατηγική είναι η επιστροφή στην παραδοσιακή οικογένεια ώστε οι γυναίκες να μένουν στο σπίτι, να κάνουν περισσότερα παιδιά και έτσι να αυξηθεί η γονιμότητα στην Ευρώπη;
Ερ. Η έκθεση τονίζει, λες και αυτό το καθιστά ευκολότερο, ότι η κύρια πρόκληση δεν είναι τεχνική αλλά πολιτική: η επίτευξη ενός διεθνούς συνασπισμού.
Απ. Η διεθνής συνεργασία είναι δύσκολη, αλλά οι συγκρούσεις για εδάφη και πόρους είναι επίσης πολύ δύσκολες. Η πορεία μας δεν είναι εύκολη, αλλά σε σύγκριση με τις εναλλακτικές είναι η πιο επιθυμητή και επίσης η πιο εφικτή. Ένας κόσμος σε σύγκρουση για τους πόρους, με αυξανόμενη ανισότητα εντός και μεταξύ των χωρών, οδηγεί στην κατάρρευση των δημοκρατικών θεσμών, με τα κράτη να διαθέτουν περισσότερους πόρους στον στρατό παρά στην εκπαίδευση, την υγειονομική περίθαλψη ή τις ενεργειακές υποδομές χαμηλών εκπομπών άνθρακα. Αυτό δεν λύνει κανένα από τα προβλήματά μας.
Ερ. Σε ποιο βαθμό η σοσιαλδημοκρατική επανάσταση που μείωσε δραστικά την ανισότητα στην Ευρώπη απαίτησε την καταστροφή των δύο παγκόσμιων πολέμων;
Απ. Στον 20ό αιώνα, χρειάστηκαν μεγάλες καταστροφές για να νομιμοποιηθεί η μείωση των ωρών εργασίας στο μισό και η αύξηση των δημόσιων δαπανών που έφερε καθολική υγειονομική περίθαλψη και εκπαίδευση. «Αυτό θα είναι η κατάρρευση της οικονομίας», θα απαντούσε οποιοσδήποτε ερωτόταν το 1900 αν του πρότεινες να περάσει από τις περίπου 3.000 ώρες εργασίας ετησίως στην Ευρώπη τότε στις 1.500 του σήμερα. Δεν γνωρίζουμε αν οι καταστροφές θα διαδραματίσουν κάποιο ρόλο στις επόμενες δεκαετίες. Κανείς δεν ξέρει. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι πρέπει να συζητήσουμε εναλλακτικές αναπτυξιακές οδούς πριν συμβεί μία.
Ερ. Γιατί;
Απ. Σε περιόδους κρίσης, οι κοινωνίες πρέπει να λαμβάνουν αποφάσεις πολύ γρήγορα. Και συχνά επινοούν νέους θεσμούς, νέες λύσεις που κάποτε θεωρούνταν αδύνατες. Γι’ αυτό οτιδήποτε συζητείται δημοκρατικά εκ των προτέρων έχει περισσότερες πιθανότητες να διαμορφώσει τη συζήτηση κατά τη διάρκεια μιας κρίσης. Πριν από τις μεγάλες κρίσεις του 20ού αιώνα, συνδικάτα, κόμματα, διανοούμενοι και κοινωνικοί επιστήμονες είχαν ήδη συζητήσει για την κοινωνική ασφάλιση και την προοδευτική φορολογία. Όμως οι μεγάλες καταστροφές δεν είναι ούτε επαρκείς ούτε απαραίτητες, όπως δείχνει η ανάπτυξη του κράτους πρόνοιας στη Σουηδία κατά τον 20ό αιώνα — μια χώρα που υπέστη συγκριτικά λιγότερες καταστροφές από άλλα ευρωπαϊκά έθνη κατά τη διάρκεια των δύο παγκόσμιων πολέμων.
Ερ. Η Σουηδία ενεπλάκη λιγότερο στους πολέμους, αλλά οι κυρίαρχες τάξεις της φοβούνταν την εξάπλωση του σοβιετικού κομμουνισμού, όπως και αλλού στην Ευρώπη, και αυτή η απειλή έχει εξαφανιστεί…
Απ. Σήμερα αντιμετωπίζουμε την απειλή της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Δεν είναι το ίδιο πλαίσιο, αλλά οι τρέχουσες συνθήκες είναι επίσης κακές για πολλούς ανθρώπους παγκοσμίως. Η απαίτηση για αλλαγή στον Βορρά —και ακόμη περισσότερο στον Νότο— θα είναι πολύ ισχυρή. Ακόμα κι αν δεν διοχετευθεί μέσω οργανώσεων όπως τα συνδικάτα του 20ού αιώνα, τα οποία ήταν ισχυρά σε ορισμένα ζητήματα αλλά δεν νοιάζονταν για τη βιωσιμότητα του πλανήτη, την ισότητα των φύλων, τις αποικιακές αποζημιώσεις ή τις φυλετικές διακρίσεις, η μελλοντική κινητοποίηση θα προκύψει γύρω από τα ζητήματα που μόλις ανέφερα. Και μπορεί να είναι εξίσου ισχυρή. Το να βλέπει κανείς τη Βραζιλία και τη Νότια Αφρική να πιέζουν για έναν παγκόσμιο φόρο πλούτου στη σύνοδο κορυφής της G20 το 2024 ήταν ένα πολύ σημαντικό σημάδι αλλαγής.
Ερ. Εκείνη η πρόταση για έναν παγκόσμιο φόρο πλούτου δεν προχώρησε.
Απ. Αλλά στην Ευρώπη, ακόμη και στις ΗΠΑ, η αντίδραση δεν ήταν καθολική απόρριψη. Είπαν, «ας δούμε πώς», αλλά δεν ήταν μια μετωπική άρνηση. Όταν το ζήτημα επανέλθει στην επιφάνεια —και θα επανέλθει σε λίγα χρόνια— οι χώρες του Νότου θα πουν και πάλι: «Οι ιστορικές σας ευθύνες για τις εκπομπές ρύπων είναι τεράστιες και έχουμε δικαίωμα στην ανάπτυξη· είναι δική σας ευθύνη να πληρώσετε για μέρος της κλιματικής ζημιάς που μας επιβάλατε». Και αυτό δεν θα πληρωθεί από τον μέσο φορολογούμενο στη Γαλλία ή στην Ισπανία, αλλά από εκείνους στην κορυφή, οι οποίοι φέρουν τη μεγαλύτερη ιστορική ευθύνη για τις επενδυτικές αποφάσεις. Αν οι δισεκατομμυριούχοι έκαναν όλες τις απαραίτητες επενδύσεις στην καθαρή ενέργεια, την εκπαίδευση και την υγεία, και ο κόσμος γινόταν φανταστικός χάρη στην ηγεσία τους, θα ήμουν μάλιστα ευτυχής να τους αφήσω να συνεχίσουν να αποφασίζουν για τις επενδύσεις, τα μέσα ενημέρωσης και τις πολιτικές. Αλλά αυτό δεν συμβαίνει. Το μέλλον που προετοιμάζουν οι δισεκατομμυριούχοι για εμάς είναι δυστοπικό.



