Του Ιωαννη Γ. Καλογεράκη

Τα μέγιστα των αγαθών ημίν γίγνεται διά μανίας  (Πλάτων Φαίδρος)

Δεν έγραψα το παρακάτω σχόλιο διότι τελείωσε η παρέα το Γυμνάσιο των ΑΕΤΩΝ. Αυτό είναι πραγματικότητα αλλά η κοινωνία έχει προ πολλού χρόνου ξεχάσει την επωνυμία, αν και το σχολείο (Γυμνάσιο –Λύκειο) παραμένει και σήμερα εξαιρετικό. Γράφτηκε ως ανάμνηση μίας μορφής και στάσης εκπαίδευσης που πλέον δεν υπάρχει.

Ο πόλεμος 1914-1918 σηματοδότησε  το τέλος της Belle Epoque στην Ευρώπη και το τέλος των βασιλείων. Στην Ελλάδα μετά το 1922 η νοοτροπία και η πνευματική ατμόσφαιρα μεταβλήθηκαν. Το παιδαγωγικό φαινόμενο άλλαξε. Oι μουσουλμάνοι το 1924 αποχώρησαν από την Κρήτη  και ήρθαν οι πρόσφυγες. Οι μαθητές του ηρωικού Α΄ Γυμνασίου, όπου το 1919 ήρθε ως καθηγητής από την Έδεσσα ο Εμ. Γενεράλις (1860-1943), είχαν αυξητική τάση και  ήταν αναγκαία η ίδρυση  σχολείων. Ένα νέο Γυμνάσιο, που λειτούργησε άτυπα το 1921, ιδρύθηκε με Βασιλικό Διάταγμα  στις 10 Ιανουαρίου 1922, ως «Δεύτερον εξατάξιον γυμνάσιον εν Χανίοις». Το νέο σχολείο, παρέμεινε για 2 χρόνια στο κτίριο του Α΄ Γυμνασίου, που μετά από περιπλανήσεις είχε σταθεροποιηθεί στον πρώην γαλλικό στρατώνα. Στις 22 Φεβρουαρίου 1924 το Β΄ Γυμνάσιο μεταφέρθηκε στο κτίριο του πρώην μουσουλμανικού δημοτικού Συμπιάν (Sibyan mektebi) και ιδιωτικού  σχολαρχείου Ρουστιέ (Rustiye mektemsi), πάνω από το λιμάνι στη βορειοδυτική πλευρά του τείχους, παρά το τηλεγραφείο. Το μουσουλμανικό Γυμνάσιο Ιντατιγιέ (idadiye) το οποίο ένα διάστημα λειτούργησε στο Μεγάλο Αρσενάλι, είχε ήδη κλείσει.

Γυμνασιάρχης το 1921 του Β΄ Γυμνασίου ανέλαβε, ο οργανωτής σχολείων, ο κορυφαίος φιλόλογος, Εμ. Γενεράλις, ο οποίος παρέμεινε μέχρι το 1927. Οπότε ανέλαβε την οργάνωση του «Γυμνασίου Θηλέων Χανίων» που ιδρύθηκε το 1928, προηγουμένως λειτουργούσε Γυμνασιακό Παρθεναγωγείο. Δεν γνωρίζουμε πως επιλέχτηκαν το 1023 για το νέο Γυμνάσιο οι 8 καθηγητές, και πως γράφτηκαν οι 23 μαθητές και οι 4 μαθήτριες. Πάντως το κριτήριο  δεν ήταν  ταξικό. Ο «μαθητής» Εμ. Κριαράς αναφέρει ότι πήγαν στο νέο Γυμνάσιο οικιοθελώς οι καλύτεροι μαθητές. Ήταν όλοι εξαιρετικοί και δικαίως, με τη συμπεριφορά, και την επιμέλειά τους, το σχολείο πήρε και διατήρησε μέχρι το 1940 την επωνυμία, «Γυμνάσιο Αετών». Τα επίσημα εγκαίνια με πλήθος κόσμου έγιναν στις 24 Φεβρουαρίου το 1924, όπου ο Εμ. Γενεράλις εκφώνησε ένα εντυπωσιακό λόγο, γνωστό ως «Λόγος επί τη εγκαταστάσει του Β΄ Γυμνασίου», προς τους μαθητές, τις μαθήτριες και τους πολίτες, στον οποίο τονίζει ότι η αρετή είναι ο τελικός σκοπός της παιδεύσεως και αναφέρει για τον μαθηματικό:

Δεν επιτρέπει ο χρόνος πολλά περί εκάστου μαθήματος να είπω άτινα άλλως παρά του οικείου καθηγητού μανθάνετε. Αλλά γεύματος χάριν ολίγα παρατίθημι…

…ο συμφιλοσοφών μετά σου καθηγητής θα σε διδάξη το γνώθι σαυτόν. Τι επιθυμείς, τίνων ορέγεσαι, πως χαίρεις, πως πάσχεις, πως συλλογίζεσαι. Ο μαθηματικός θα σου οξύνη τον νούν, θα σε συνηθίση  εν τη τάξει και ακριβεία, θα σου θέση τον ασφαλή κανόνα του βίου…

Ο λόγος είναι ρεαλιστικός, συμβατός με τη μεταπολεμική εποχή, αναφέρεται ανά μάθημα σε ατομικά και συλλογικά επιτεύγματα μέσω της παιδείας. Παράλληλα ηθοπλαστικός με διάχυτη την πατριωτική, αλλά ειρηνική διάθεση. Χαρακτηριστικό της παιδείας μετά τους πόλεμους 1916-1922. Για να συμπληρώσει στη διδασκαλία του, με τον Σενέκα: Non scholae se vitae discimus (Δεν μαθαίνουμε για το σχολείο αλλά για τη ζωή). Ρήση που λειτουργούσε και αντίστροφα. Οι παιδαγωγικοί του λόγοι χαρακτηρίστηκαν από τον τύπο και τους κριτικούς «Εθνικά Ευαγγέλια».

Με τους μεταξικούς, νόμους 770/1937 και 1849/1939 επεκράτησε αλαλούμ και χάος. Το Β΄ Γυμνάσιο απωλέσθη και το Α΄ στον γαλλικό στρατώνα έγινε οκτατάξιο.  Επανιδρύθηκε το Β΄ με Διάταγμα στις 23-9-1949 (Α.Φ.239) και οι μαθητές ξανά επιλέχτηκαν από το Α΄ και ακολούθησαν την ίδια πορεία με αυτούς του 1924,  τώρα προς ανατολάς στο σημερινό κτίριο. Με εξαιρετικό Γυμνασιάρχη τον Κακαβελάκη.

Ο  ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΓΕΝΕΡΑΛΙΣ

Ο Εμ. Γενεράλις, γεννήθηκε την ταραγμένη περίοδο το 1860 στο «τερπόν και κερασοφόρον» Γερακάρι Αμαρίου. Ήταν άνθρωπος με ατομικές και οικογενειακές, πατριωτικές περγαμηνές, θυσιών και ηρωικών πράξεων. Διέθετε περηφάνια, και αρχοντιά και. δεν συμβιβαζόταν με καμιά εξουσία. Ατομικά χαρακτηριστικά που υποστηριζόταν από την άριστη γνώση της ελληνικής και λατινικής γραμματείας και από τη  συγγραφική συμβολή του στα Γράμματα.

Στα έργα του ανήκουν: α) Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσης, β) Συνοπτική γραμματική της ομηρικής διαλέκτου μετά συντακτικού και παραρτήματος μετρικής, γ) Γραμματική της ομιλουμένης και γραφομένης καθαρευούσης ελληνικής γλώσσης, μετά πρακτικών γυμνασμάτων, δ)Εκλογαί εκ των παραλλήλων βίων του Πλουτάρχου,

ε) Τα διδασκόμενα εν τω Γυμνασίω Βουκολικά Ειδύλλια του Θεοκρίτου, στ) Γεωγραφία της Κρήτης  (14 εκδόσεις), ζ) Παλμοί της Κρήτης, δούλης-αυτονόμου-ελευθέρας, η) Αυτοβιογραφία, θ) 420 επιστημονικά και λαογραφικά άρθρα σε περιοδικά και εφημερίδες, ι) 1062 λήμματα στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια.

Χρημάτισε Γυμνασιάρχης, Σχολάρχης, Επιθεωρητής διανοούμενος και κυρίως δάσκαλος. Η εκπαιδευτική του πορεία ακολουθούσε τα ταραγμένα εθνικά ιστορικά γεγονότα. Δίδαξε και διοίκησε υποδειγματικά σχολεία σε διάφορες πόλεις (..εις ουδενός την δίωξιν υπεχώρησα..), αλλά κυρίως στα Χανιά. Ήταν  μεσολαβητής των δύσκολων καταστάσεων. Απέκτησε μία καθολική αποδοχή και κοινωνική επιβολή στους πολίτες και τον εκπαιδευτικό κόσμο. Όταν περνούσε από την Αγορά των Χανίων σηκωνόταν οι καθήμενοι πολίτες (μαρτυρία καταστηματαρχών).

Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΩΣ  ΠΛΑΤΩΝΙΚΗ  «ΜΑΝΙΑ»

Στο σχολείο τον διέκρινε η δικαιοκρισία, η αφοσίωσή του στο καθήκον και η στοργική αγάπη προς του μαθητές, στηριζόμενος στο δίπολο πειθαρχία-στοργή. Εκεί που έλαμψε το ταλέντο του, σύμφωνα με τους μαθητές του, ήταν η διδασκαλία. Άριστος γνώστης του αντικειμένου μετέτρεπε τη διδασκαλία, σε μυσταγωγία. Η διδασκαλία του δεν ήταν ψυχρά διδακτική με κανόνες παιδαγωγικής (που και αυτοί χρειάζονται) μα ως προς την μορφή ζωντανή και επιβλητική. Η διδασκαλία της ελληνικής γραμματείας γινόταν με ένα πνευματικό πάθος, μία ένθεη πλατωνική μανία που  υπερέβαινε τα όρια της λογικής των εννοιών, άγγιζε τις ιδέες  και οδηγούσε  την τάξη σε κατάνυξη. Στους καθηγητές όπως αναφέρει ο ίδιος, ήταν «primus απλώς inter pares», χωρίς ποτέ να μειώνει την ατομικότητα εκάστου.

Το υψηλό επίπεδο διδασκαλίας και η ικανότητα διοίκησης δημιουργούσαν μαθησιακό περιβάλλον και «πνεύμα σχολείου». Το πνεύμα σχολείου είναι η κοινή πνευματική και συλλογική συνείδηση που συνδέει όσους εμπλέκονται στην παιδαγωγική διαδικασία. Δημιουργεί το ομαδικό πνεύμα, την αφοσίωση, τον ενθουσιασμό, την υπερηφάνεια, την ισότητα και την τιμή που αισθάνονται καθηγητές και μαθητές για το σχολείο. Στο πνεύμα σχολείου οφείλεται και η επωνυμία  «Σχολείο των Αετών». Στο πλαίσιο αυτό το 1923 οι μαθητές εκδώσανε το περιοδικό «Αυγερινός» με εισηγητή ύλης τον μαθητή  Εμ. Κριαρά.

Ο Εμ. Γενεράλις οπαδός της «εμβάθυνσις του αντικειμένου» ακολουθούσε ένα αίτημα παιδαγωγικής. Δεν μπορείς να διδάξεις αν δεν γνωρίζεις σε βάθος το αντικείμενο της διδασκαλίας. Η παιδαγωγική βοηθά αλλά έχει όρια. Ήταν κοντά στον Δημόκριτο: «πάντων κάκιστον η ευπετείη παιδεύσαι την νεότηα». Κάκιστο να  διδαχτούν οι νέοι να μη σκέπτονται. Να μένουν χαλαρά στα εύκολα.

Το θέρος του 1941 βιβλία και έγγραφα σχολείων κάηκαν στη μέση της οδού Κοραή από τους Γερμανούς (Μαρτυρία Λ. Σταυρακάκη). Ακόμη χάθηκαν τα αρχεία της Μαθηματικής Εταιρείας (ΕΜΕ) της δεκαετίας του 1920. Με την εμφάνιση του Δελτίου της ΕΜΕ το 1930 βεβαιώνεται το επίπεδο του σχολείου  και από τους μαθηματικούς  διαγωνισμούς. Συναγωνιζόταν οι μαθητές μαζί με του Πρακτικού Λυκείου (Καθηγητής Ανδρέας Κνιθάκης)  τους μαθητές των Αθηνών, Θεσσαλονίκης, Πατρών. Επιπλέον η επιτυχής πορεία του σχολείου από το 1949 μέχρι σήμερα δικαιολογεί την ξεχασμένη επωνυμία.

Ο Εμ. Γενεράλις πάντα έβγαζε φωτογραφίες με τους μαθητές του. Ο «μαθητής» Αλεξ. Κονταδάκης μας άφησε ένα σπάνιο ντοκουμέντο των τελειοφοίτων «Αετών». Στην οποία ο προσεκτικός εκπαιδευτικός αναγνωρίζει  το «πνεύμα» σχολείου.

ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΤΕΛΕΙΟΦΟΙΤΟΙ ΤΟΥ Β΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1923-1924

Από αριστερά προς τα δεξιά

Σειρά 1η  οι μαθήτριες:

Ελένη Θεμιστοκλέους, Ελένη Στυλιανάκη, Αριστέα Καπετανάκη, Ελένη Βλαντή

Σειρά 2η οι καθηγητές:

Χατζηδάκης, Γναφάκης, Δ. Παπαδάκης, Κατσινεβάκης, Εμμ. Γενεράλις, Ι. Μοσχόπουλος, Ανδρόνικος, Μελέτιος Τοράκης.

3η  σειρά οι μαθητές:

Δασκαλάκης, Ν, Τωμαδάκης, Κονταδάκης, Ματθαίος Φουτάκης, Παπαμαρκάκης, Θεμιστοκλής Μπιτσάκης, Άνθιμος Ροσμαρής, Ευρυπίδης Ντουντουνάκης, Ιωαν. Κορφιάτης, Πολυχρ. Πολυχρονίδης, Καλιτσάκης.

4η σειρά οι μαθητές

Γεωργιλάς, Δελάκης, Στυλ. Καψωμένος, Εμμ. Κατζουρός, Μανιουδάκης, Ιωαν. Γενεράλις, Γ.Γιανουδάκης, Γ. Παπαδομανωλάκης, Σπαντιδάκης, Δημ. Μοσχόπουλος, Εμμ. Κριαράς, Κωνσ. Ν. Βαλάκης.

Τα Σχολεία με τον τρόπο τους τίμησαν τον Εμ. Γενεράλι. Η πόλη των Χανίων μέσω «Χρυσοστόμου» τίμησε τη μνήμη  του Εμ. Γενεράλι στις 20 Σεπτεμβρίου 1995. Μίλησαν ο μαθητής των μαθητών του, Χριστόφορος Χαραλαμπάκης καθηγητής του ΕΚΠΑ (ακαδημαϊκός), ο γιός του «μαθητής» Ι. Γενεράλις, η Ζαχ. Σημαντηράκη και επιπλέον ομιλητής  από το Ρέθυμνο. Είχαμε την τιμή ως ΔΣ του Φιλολογικού Συλλόγου «Ο Χρυσόστομος» να τιμήσουμε πριν φύγει, τον «μαθητή» και αιώνιο «έφηβο» Εμ. Κριαρά, καθηγητή του Αριστοτελείου από τον οποίο μάθαμε στιγμιότυπα διδασκαλίας του Εμ. Γενεράλι. Κάτι που δεν μπορέσαμε με τον Νικ. Τωμαδάκη καθηγητή του ΕΚΠΑ και με τον Στ. Καψωμένο καθηγητή του Αριστοτελείου. Στις 23 Νοεμβρίου 2025 φορείς των Χανίων τίμησαν αναδρομικά τον «μαθητή» Πολυχρόνη Ι. Πολυχρονίδη διακεκριμένο πολιτικό, 45 χρόνια βουλευτή Χανίων και Υπουργό. Η εκδήλωση υπήρξε η αφορμή της συγγραφής του  σχολίου.

Όπως ο μύθος μπορεί να ιστορικοποιηθεί, έτσι και η ιστορία των «Αετών» μπορεί να μυθοποιηθεί, να απεικονίζει στο μέλλον μία εποχή που μέσω της παιδείας οι άνθρωποι με τη σκέψη δημιουργούσαν ιδέες και με τον ΛΟΓΟ νοήματα και θεωρήματα.