Η σύγκριση της διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας από τις κυβερνήσεις ΣΥΡΙΖΑ και ΝΔ κατά την τελευταία δεκαετία δείχνει ακριβώς τη μεγάλη διαφορά σκέψης, αντίληψης, νοοτροπίας, πράξης και εφαρμογής ανάμεσα σε δύο αντίθετους κόσμους: της δημοκρατίας και του αυταρχισμού, της προστασίας των πολιτιστικών αγαθών και της εμπορευματοποίησής τους, της έγνοιας για τους πολλούς και τους αδύναμους και της φροντίδας των ολίγων και ισχυρών. Ο εντελώς διαφορετικός αυτός τρόπος διαχείρισης χαρακτηρίζει τις παραπάνω κυβερνήσεις σε όλους τους τομείς, με μια βασική ειδοποιό διαφορά ως προς τις συνθήκες διακυβέρνησης: η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ είχε να αντιμετωπίσει το καίριο ζήτημα των μνημονίων, των δανειστών και των δημοσιοοικονομικών περιορισμών, ενώ οι κυβερνήσεις της ΝΔ βρέθηκαν με πακτωλό χρημάτων, χωρίς τον βρόγχο των μνημονίων, στηριγμένες στους επιτυχείς χειρισμοί των προηγουμένων.

Η μεγάλη διαφορά αντιλήψεων στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς φάνηκε πολύ νωρίς, ήδη από τον Σεπτέμβριο του 2019, όταν ο τότε νέος πρωθυπουργός ανακοίνωσε την ασυλλόγιστη πρόταση για προσωρινό δανεισμό των Γλυπτών του Παρθενώνα από το Βρετανικό Μουσείο, ενόψει των εορτασμών κατά το 2021των 200 ετών από την Ελληνική Επανάσταση. Μέχρι τότε, η χώρα πάλευε τόσο για τη μόνιμη επιστροφή των Γλυπτών όσο και γενικότερα για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών στις χώρες προέλευσής τους. Ειδικά, το 2018, κατά τη συνάντηση της Διακυβερνητικής Επιτροπής της UNESCO για την Προώθηση της Επιστροφής των Πολιτιστικών Αγαθών στις Χώρες Προέλευσης ή την Αποκατάστασή τους σε περίπτωση Παράνομης Ιδιοποίησης (ICPRCP), για πρώτη φορά αναγνωρίζονται οι ιστορικές, πολιτιστικές, νομικές και ηθικές διαστάσεις του ζητήματος της επιστροφής των Γλυπτών, τα οποία ανήκουν σε εμβληματικό μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς, χωρίς συζητήσεις περί δανεισμού, που στην πράξη σημαίνει αναγνώριση της κυριότητας του Βρετανικού Μουσείου, υιοθέτηση των θέσεών του και ακύρωση της προόδου των προηγούμενων ετών. Μέσα στη γενική κατακραυγή, η κυβέρνηση αναγκάστηκε να αλλάξει στάση και να κάνει λόγο για επιστροφή των Γλυπτών με διαδικασίες και συμφωνίες που δεν πείθουν για το τελικό αποτέλεσμα  ως προς το επίμαχο θέμα της κυριότητας των αρχαιοτήτων. Θα είναι όνειδος για τη χώρα μας, αν δεχτεί να παραμείνει η κυριότητα στο Βρετανικό Μουσείο, σημείο αδιαπραγμάτευτο για τους Βρετανούς (βλ. και https://www.avgi.gr/arheio/323374_maria-blazaki-tessera-hronia-diekdikiseon-gia-ton-epanapatrismo-ton-glypton-toy).

Ακολούθησε σωρεία θεμάτων, στα οποία η νέα πολιτική ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού ακύρωνε τις γνωμοδοτήσεις ή τις αποφάσεις που είχαν ληφθεί από την προηγούμενη ηγεσία, ανατρέποντας την προτεραιότητα που είχε δοθεί στην προστασία των αρχαιοτήτων και του περιβάλλοντός τους. Ορισμένα χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της αντιμετώπισης είναι τα εξής:

Αρχαιότητες σταθμού Βενιζέλου στο μετρό Θεσσαλονίκης

Στην περίπτωση αυτή, με μια ρεβανσιστική κίνηση και προκειμένου να υποστηριχθεί πάση θυσία η εξαγγελία του πρωθυπουργού στη ΔΕΘ στις 7.9.2019, αποσπάστηκαν οι πολύ σημαντικές αρχαιότητες του σταθμού Βενιζέλου και εν μέρει επανατοποθετήθηκαν ως παζλ, χάνοντας την αυθεντικότητά τους. Κουρελιάστηκε η «ιστορική» γνωμοδότηση του ΚΑΣ του 2015 –και οι σχετικές υπουργικές αποφάσεις που ακολούθησαν– με την οποία η διατήρηση του μνημείου στη θέση του κρίθηκε αναγκαία «για λόγους υπέρτατου δημοσίου συμφέροντος» και για τη «διαφύλαξη και προστασία της αυθεντικότητας του μοναδικού μνημειακού συνόλου». Τοιουτοτρόπως, μετά και την επίσκεψη της υπουργού Πολιτισμού στην πρόεδρο του ΣτΕ που επέφερε την ισοψηφία στα μέλη του, αποδομήθηκε το Βυζαντινό Σταυροδρόμι, ένα σύνθετο μνημειακό σύνολο της βυζαντινής Θεσσαλονίκης, της συμβασιλεύουσας, που όμοιό του δεν είχε διασωθεί ακέραιο αλλού. Σωζόταν σε μεγάλο ύψος, σε μεγάλη έκταση και σε άριστη κατάσταση διατήρησης. Αυτό εξάλλου διακήρυτταν συνεχώς Έλληνες και ξένοι βυζαντινολόγοι, αυθεντίες στον τομέα τους, κάνοντας απεγνωσμένα έκκληση για τη διατήρηση του μνημείου στη θέση του (βλ. και https://www.avgi.gr/tehnes/37094Ar0_i-paramoni-toy-mnimeioy-apotelei-ypertato-dimosio-symferon).

Ελληνικό

Σε απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας στηρίχτηκε και η περίπτωση του μη ελέγχου από το ΥΠΠΟ των πολύ υψηλών κτιρίων στο Ελληνικό. Στον αναπεπταμένο αυτό χώρο υπάρχουν διάσπαρτες αρχαιότητες και νεότερα μνημεία. Η κήρυξή τους ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων από τους επενδυτές και την τότε αντιπολίτευση προκειμένου να αποφευχθεί, παρότι είναι εκ του νόμου προαπαιτούμενο στάδιο των χωρικών ρυθμίσεων. Ο αρχαιολογικός χώρος κηρύχτηκε και με βάση την κήρυξη αυτή εγκρίθηκε (Νοέμβριος 2017) το Σχέδιο Ολοκληρωμένης Ανάπτυξης και η Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων, όπου αναφέρεται χαρακτηριστικά: «Σε κάθε περίπτωση το υπέρμετρο ύψος δεν συνάδει με την ύπαρξη αρχαιοτήτων και το ιστορικό αττικό τοπίο και κρίνεται σκόπιμο να επανεξεταστούν τα προτεινόμενα υψηλά κτίρια κατά την εκπόνηση των πολεοδομικών μελετών». Το Προεδρικό Διάταγμα που ακολούθησε (ΦΕΚ 35/ΑΑΠ/1.3.2018), μετά από έγκριση του Συμβουλίου της Επικρατείας, περιλαμβάνει τα εξής: «Ειδικότερα, για την καλύτερη δυνατή ένταξη των υψηλών κτιρίων ειδικής αρχιτεκτονικής σχεδίασης στον άμεσο και ευρύτερο χώρο τους, υιοθετούνται νέα πρότυπα σχεδιασμού που συνδιαλέγονται με το μεσογειακό παραθαλάσσιο αστικό, φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον» (άρθρο 2, παρ. 3β). Έτσι το ΥΠΠΟ, μετά από γνωμοδότηση του ΚΑΣ, όρισε (Μάιος 2019) ότι πρέπει να κατατεθούν στις αρμόδιες υπηρεσίες του ΥΠΠΟΑ προς έγκριση, κατά τις διατάξεις του άρθρου 10 του Ν. 3028/2002, όλες οι μελέτες που πρόκειται να ακολουθήσουν για την εφαρμογή του ΣΟΑ, ιδίως δε όσες αφορούν τα υψηλά κτίρια (οριστικό ύψος, οριστική θέση). Όμως το  Συμβούλιο της Επικρατείας για το προαναφερθέν ΠΔ (1305/2019) έκρινε – με ισχυρή μειοψηφία εννέα σοφών συμβούλων – ότι δεν είναι αρμοδιότητα του ΥΠΠΟΑ η προστασία του τοπίου και του φυσικού περιβάλλοντός του, αγνοώντας εντελώς το άρθρο 2. Υπό αυτό το πρίσμα, τον Αύγουστο του 2019 με τη νέα κυβέρνηση, η Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων επανεξετάστηκε από το ΚΑΣ και απαλείφτηκε το τμήμα που αφορά στην κατάθεση στο ΥΠΠΟ όλων των μελετών που θα ακολουθήσουν και ιδίως όσων έχουν σχέση με τα υψηλά κτίρια. Δηλαδή, με τη στήριξη του ΣτΕ, το ίδιο το υπουργείο αποφάσισε την περιστολή των αρμοδιοτήτων του μόνο εντός των ορίων των κηρυγμένων αρχαιολογικών χώρων και σε ζώνη 20 μέτρων πέριξ αυτών, σε πλήρη αντίθεση με τις διατάξεις του άρθρου 10 του αρχαιολογικού νόμου για δραστηριότητες πλησίον μνημείων. Η υπόθεση του Ελληνικού παρουσιάζεται αναλυτικά για να τονιστεί η σημερινή στάση  του Συμβουλίου Επικρατείας, που εξετάζοντας διαφορετική περίπτωση επισημαίνει με την απόφαση – οδηγό 2085/2025 ότι το Σύνταγμα επιβάλλει την προάσπιση του πολιτιστικού περιβάλλοντος, όπου αρμοδιότητα έχει ο υπουργός Πολιτισμού (βλ. και https://www.avgi.gr/tehnes/327464_i-politismiki-dystopia-toy-ellinikoy).

Κυνόσουρα Σαλαμίνας

Άλλη σκανδαλώδης υπόθεση είναι η πορεία της έγκρισης το 2020 της Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων από το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας για το διαλυτήριο πλοίων της εταιρείας Ναυπηγεία Κυνόσουρας ΑΕ στη ζώνη Α’ προστασίας του αρχαιολογικού χώρου της Κυνόσουρας, στην περιοχή της Ναυμαχίας της Σαλαμίνας. Το διαλυτήριο βρίσκεται δίπλα σε ένα σημαντικό χερσαίο αρχαιολογικό χώρο, ένα αρχαίο τεχνητό ύψωμα –  τύμβο, αρχικού ύψους 3 μ., που περιλαμβάνει τάφους και άλλες κατασκευές του 5ου-4ου αι. π.Χ., το οποίο οι περισσότεροι ερευνητές ταυτίζουν με το πολυάνδριο των Σαλαμινομάχων.  Για το συγκεκριμένο θέμα είναι εν ισχύ απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού (Μάιος 2019) για την έγκριση του Master Plan του ΟΛΠ, όπου αναφέρεται ρητά ότι «Δεν εγκρίνεται η χρήση των περιοχών Ι2–Ι7 ως Ναυπηγοεπισκευαστικής Ζώνης για λόγους προστασίας του χερσαίου και ενάλιου αρχαιολογικού χώρου Αμπελακίων και Κυνόσουρας, όπου έλαβε χώρα η ναυμαχία της Σαλαμίνας, και διότι οι εν λόγω θέσεις βρίσκονται εντός των Αρχαιολογικών Ζωνών Α και Β Προστασίας του αρχαιολογικού χώρου. Να προβλεφθεί η διαδικασία απομάκρυνσης των υφιστάμενων ναυπηγικών μονάδων από τον ως άνω χώρο». Όμως, το 2020, το ΥΠΠΟ δεν απάντησε, ως όφειλε, αρνητικά στο ΥΠΕΝ, αλλά προτίμησε να αφήσει να παρέλθει η προθεσμία  του τριμήνου σύμφωνα με το νόμο 4685/2020, και έτσι να επιτρέψει να συνεχίσει τη δραστηριότητα το εν λόγω διαλυτήριο, παρότι οι διατάξεις του αρχαιολογικού νόμου απαγορεύουν οιαδήποτε επέμβαση στον χώρο, πολύ περισσότερο μια οχλούσα εγκατάσταση (βλ. και  https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/267734_mega-skandalo-ston-arhaiologiko-horo-tis-kynosoyras).

Τατόι

Στην περίπτωση του Τατοΐου συγκρούονται δύο εκ διαμέτρου αντίθετες ιδεολογικές αντιλήψεις σε σχέση με την διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς, αυτή της ολοκληρωμένης προστασίας, με αυτήν της επικοινωνιακής, διαφημιστικής και επενδυτικής χρήσης ως εμπορευματοποιημένων αγαθών. Οι πυρκαγιές που κατέκαψαν τη χώρα απέδειξαν περίτρανα πόσο πρόσκαιρη και μάταιη είναι η δεύτερη. Το 2015 πρώτιστο μέλημα ήταν τα έργα υποδομής, καθώς ο ιστορικός τόπος είχε  σοβαρό πρόβλημα στην υδροδότηση, στην παροχή ηλεκτρικού ρεύματος και στην αστυνόμευσή του. Ταυτόχρονα, προχώρησαν και τα θέματα σε σχέση με τα κτίρια και το θερινό ανάκτορο. Η πυρκαγιά, η κλοπή και ο βανδαλισμός ήταν πάντα οι μεγάλοι κίνδυνοι για το Κτήμα Τατοΐου, με τον φόβο της πυρκαγιάς κυρίαρχο κάθε καλοκαίρι και πριν ακόμη την διαπίστωση του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής. Το πιο λογικό ήταν η προσωρινή απομάκρυνση και εξασφάλιση σε κτίριο του Μουσείου Νεώτερου Ελληνικού Πολιτισμού των πολλών χιλιάδων κινητών πολιτιστικών αγαθών που βρίσκονταν διάσπαρτα στα κτίρια και τα κοντέινερ μέσα σε ένα δάσος, όταν μάλιστα ακόμη και η καθημερινή μετακίνηση συντηρητών ήταν προβληματική. Με τη σύσταση ειδικής Επιτροπής και Ομάδας Εργασίας απομακρύνθηκε μαζί τους και ο μεγάλος όγκος των σφραγισμένων μεγάλων κιβωτίων που το 1991 με εντολή του τότε πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Μητσοτάκη και μετά από τεράστιες λαϊκές αντιδράσεις δεν μπόρεσε την τελευταία στιγμή να τα φυγαδεύσει στο εξωτερικό ο Κωνσταντίνος Γκλύξμπουργκ, πέραν του περιεχομένου των 9 κοντέινερ. Κατ’ ουδένα λόγο δεν ήταν δυνατόν να προταθεί η λύση που δόθηκε ευθύς εξαρχής από τη νέα κυβέρνηση, δηλαδή μεγάλα κοντέινερ στην καρδιά ενός μεσογειακού δάσους, όπου επέστρεψαν από την Αθήνα όλα τα αντικείμενα που είχαν προστατευθεί στο ΜΝΕΠ. Αποτέλεσμα, η μεγάλη πυρκαγιά που κατέκαψε το Τατόι το 2021και που ανάγκασε την υπουργό Πολιτισμού σε κατάσταση πανικού να φυγαδεύει τα πολιτιστικά αγαθά μέσα στη νύχτα, εκτός όσων κατακάηκαν. Η απώλεια είναι μη αναστρέψιμη (βλ. και https://www.efsyn.gr/ellada/koinonia/306534_ti-apeginan-ta-sfragismena-kibotia-apo-ktima-tatoioy).

Εκτός των παραπάνω, η κυβέρνηση της ΝΔ και η πολιτική ηγεσία του ΥΠΠΟ προχώρησαν σε ορισμένες ανατρεπτικές ρυθμίσεις που απέβησαν σε βάρος της προστασίας των αρχαιοτήτων και της ομαλής λειτουργίας της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, δημιουργώντας παράλληλα ένα έντονο κλίμα εκφοβισμού και αυταρχισμού μέσα στο Υπουργείο.

Η μετατροπή των μεγάλων και εμβληματικών δημόσιων Αρχαιολογικών Μουσείων του ΥΠΠΟ σε Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αρχαιολογικό Θεσσαλονίκης, Βυζαντινό και Χριστιανικό, Βυζαντινού Πολιτισμού και Αρχαιολογικό Ηρακλείου), σε συνδυασμό με την τροποποίηση του άρθρου 45 του αρχαιολογικού νόμου ώστε να επιτρέπεται δανεισμός των ελληνικών αρχαιοτήτων για 50 χρόνια(!), αντί των 10 που ίσχυε μέχρι το 2020, έδειξε εξαρχής την πρόθεση της κυβέρνησης της ΝΔ για εξυπηρέτηση ιδιωτικών  συμφερόντων. Η μέχρι σήμερα προβληματική λειτουργία αυτών των Μουσείων  έχει αποδείξει τη λανθασμένη ενέργεια της κυβέρνησης, που από την πρώτη στιγμή ξεσήκωσε μεγάλες αντιδράσεις και καταδικάστηκε από τον κόσμο του πολιτισμού (βλ. και https://www.epohi.gr/article/42923/kai-ta-moyseia-sto-vomo-toy-kerdoys  και https://www.zarpanews.gr/maria-vlazaki-oi-5-dysoiones-synthikes-poy-fernei-o-neos-nomos-gia-ta-moyseia/

Καταλύτης στην υπόθεση της Συλλογής Stern ήταν ακριβώς αυτή η δυνατότητα δανεισμού αρχαιοτήτων έως 50 χρόνια. Η υπόθεση αυτή αποτελεί κραυγαλέο παράδειγμα πώς η χώρα μας από πρωταγωνιστής στον αγώνα για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης αρχαιοτήτων και την επιστροφή στις χώρες προέλευσης μετατράπηκε το 2022 σε νομιμοποιητή προϊόντων λαθρανασκαφής και αρχαιοκαπηλίας, ύποπτων αρχαιοτήτων που δεν έχουν τη «δέουσα επιμέλεια». Στην υπόθεση έχει εμπλακεί ο ίδιος ο πρωθυπουργός και έχουν εμπλέξει και την ίδια τη Βουλή με την κύρωση της συμφωνίας για την «επιστροφή» στην Ελλάδα, μετά από 50 χρόνια, 161 κυκλαδικών αρχαιοτήτων (κυρίως ειδωλίων) από την ιδιωτική συλλογή Stern. Χωρίς να έχουν τηρηθεί οι απαιτούμενες εκ του νόμου διαδικασίες, η Βουλή των Ελλήνων νομιμοποίησε την επίσημη παραμονή και έκθεση στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης για 50 χρόνια των παρανόμως εξαχθεισών από την Ελλάδα αρχαιοτήτων, ορισμένες από τις οποίες θεωρούνται κίβδηλες. Και όλα αυτά για να ικανοποιηθεί η επιθυμία του συλλέκτη να δωριστούν αυτές και να εκτεθούν στο ΜΕΤ, χωρίς τον κίνδυνο να κατασχεθούν από την εισαγγελία του Μανχάταν και να επιστραφούν πάραυτα στην Ελλάδα, σύμφωνα με την αυστηρή νομοθεσία της Νέας Υόρκης. Οι εξαγγελίες για διαφήμιση της χώρας με την έκθεση της Συλλογής σε κεντρικό σημείο του ΜΕΤ είναι ένα φιάσκο, καθώς αυτές εκτίθενται στην αίθουσα, η οποία ανέκαθεν φιλοξενεί τις ελληνικές προϊστορικές αρχαιότητες και αυτός που διαφημίζεται είναι ο ίδιος ο συλλέκτης, επειδή προβάλλονται με τον ίδιο τρόπο που εκτίθεντο στην οικία του και με το όνομά του με μεγάλα γράμματα. Δυστυχώς, ο χειρισμός της συγκεκριμένης υπόθεσης έχει ανοίξει τους ασκούς του Αιόλου για τη χώρα μας (βλ. και https://www.kathimerini.gr/culture/562030666/i-simasia-tis-syllogis-stern-kai-oi-enstaseis-ntimpeit-stin-k/).

Ο ιερός βράχος της Ακρόπολης

Παράλληλα, η εμπέδωση των νέων συμβόλων του πολιτισμού της αγοράς προϋποθέτει, εκτός από την τρομακτική αλλοίωση του τόπου, την προσβολή των πραγματικών συμβόλων / τοποσήμων της Αττικής με εμβληματικότερο για τον πανανθρώπινο πολιτισμό τον ιερό βράχο της Ακρόπολης. Η πρόθεση εκμετάλλευσης από «επενδυτές» των άυλων πολιτιστικών πόρων και συμβολικών αξιών που εμπεριέχονται στους τόπους και η ιδεολογική κατάχρησή τους φάνηκε περίτρανα στον χειρισμό των έργων της Ακρόπολης, του συμβόλου της δημοκρατίας, όπως:

α) οι εκτεταμένες διαστρώσεις του 2020, οι οποίες  προκάλεσαν θύελλα αντιδράσεων και συμπίπτουν με αιτήματα για  επιδείξεις μόδας (βλ. Dior) που κατά το πρόσφατο παρελθόν είχαν απορριφθεί (βλ. Gucci), (βλ. και https://www.efsyn.gr/ellada/koinonia/288334_tsimento-metetrepse-tin-akropoli-se-pasarela).

β) οι πριβέ ξεναγήσεις εκτός ωραρίου σε απίστευτα υψηλές τιμές για πολύ λίγους και μόνο, μέτρο που μόλις ανακοινώθηκε, σόκαρε όχι μόνο το πανελλήνιο αλλά και όλη την υφήλιο, φέρνοντας τους πλούσιους επισκέπτες σε αντιπαράθεση με το ευρύτερο κοινό (βλ. και https://www.lifo.gr/now/greece/orgi-gia-shedio-tis-elladas-gia-pribe-periigiseis-axias-5000-eyro-stin-akropoli-grafei-o).

Ταυτόχρονα, ξεκίνησαν και άλλες ρυθμίσεις που ακόμη συνεχίζονται, όπως:

α) παραχώρηση των εισιτηρίων, κυλικείων και εστιατορίων και πωλητέων ειδών των δημόσιων μουσείων και αρχαιολογικών χώρων σε ιδιώτες με διαδικασίες που ευνοούν τις εταιρείες.

γ) καθιέρωση γευμάτων σε επιλεγμένα μνημεία και αρχαιολογικούς  χώρους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα υπήρξε η πρόσφατη δεξίωση στη Σπιναλόγκα, σε έναν τόπο πόνο και μαρτυρίου.

δ) υπέρογκη αύξηση εισιτηρίων στα δημόσια μουσεία και τους αρχαιολογικούς χώρους, οι οποίες απομακρύνουν τους Έλληνες ειδικά τη θερινή περίοδο, οι οποίοι σήμερα ζουν έναν οικονομικό εφιάλτη.

Ευτυχώς που η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ πρόλαβε τον Μάιο του 2019 και τροποποίησε το άρθρο 7 του αρχαιολογικού νόμου 3028/2002, (νόμος 4611, άρθρο 123), καθιστώντας όλα τα ακίνητα μνημεία του Δημοσίου προ του 1830 αμεταβίβαστα, ακατάσχετα και ανεπίδεκτα χρησικτησίας, και η διοίκηση και η διαχείρισή τους ασκείται από το Δημόσιο. Άλλως, το πιθανότερο θα ήμασταν μάρτυρες και άλλων καταστροφικών επεμβάσεων.

Το 2025 νέα στοιχεία ήρθαν στο φως για τον διαφορετικό και επικίνδυνο τρόπο αντιμετώπισης της πολιτιστικής κληρονομιάς από την πολιτική ηγεσία:

Παπούρα Πεδιάδας Ηρακλείου

Στο πλαίσιο του έργου του Νέου Διεθνούς Αερολιμένα Ηρακλείου η ανασκαφική έρευνα έφερε στο φως στην κορυφή του λόφου Παπούρα μια εξαιρετικά σπάνια κυκλική κατασκευή των προϊστορικών/μινωικών χρόνων (3200 – 1800 π.Χ.), διαμέτρου 48-50 μ., που αποτελεί μοναδική ανακάλυψη στον αιγαιακό χώρο. Πρόκειται για αρχιτεκτόνημα υψηλής κατασκευαστικής ακρίβειας με εξωτερική διάρθρωση ενάλληλων λιθόκτιστων δακτυλίων σε διαφορετικά υψομετρικά επίπεδα και με «δαιδαλώδες-λαβυρινθώδες» εσωτερικό. Έχει ανεγερθεί σε περίοπτη θέση στην κορυφή του λόφου και ελέγχει οπτικά όλη την πεδιάδα Καστελίου και τα Λασιθιώτικα όρη.  Αναμφίβολα πρόκειται για πρωτόγνωρο κοινοτικό έργο προβολής των τοπικών κοινοτήτων. Η πρόθεση της κυβέρνησης να εγκαταστήσει τα ραδιοβοηθήματα του νέου αεροδρομίου στην Παπούρα (ραντάρ ύψους δεκάδων μέτρων, πύργους ελέγχου και άλλα βοηθητικά κτίρια) με εκτενείς διαμορφώσεις και ταπεινώσεις του λόφου θα βλάψει ανεπανόρθωτα το μνημείο και τον περιβάλλοντα χώρο, διαταράσσοντας την άρρηκτη σχέση που τα συνδέει, παραβιάζοντας κατάφωρα τον αρχαιολογικό νόμο και καταστρέφοντας την αυθεντικότητα του πολιτιστικού τοπίου, όπως αυτό αναφέρεται στις διεθνείς συμβάσεις που δεσμεύουν την Ελλάδα. Όλος ο λόφος, ως περιέχων ένα μνημείο μείζονος σημασίας πρέπει να μείνει ελεύθερος πανταχόθεν, ανέγγιχτος από οποιαδήποτε άμεση ή έμμεση βλάβη και να θωρακιστεί με την υψηλότερη θεσμική προστασία. Αντιθέτως, η κυβέρνηση της ΝΔ προωθεί με αποφάσεις των αρμόδιων υπουργείων Πολιτισμού, Υποδομών και Περιβάλλοντος την υποβάθμιση της Παπούρας και τη βλάβη των αρχαιοτήτων, παρά τις διαφορετικές διαβεβαιώσεις ένα χρόνο πριν. Η υπόθεση έχει προκαλέσει την έντονη αντίδραση των τοπικών φορέων και του κόσμου της Κρήτης με ψηφίσματα και υπογραφές μελών της ευρύτερης αρχαιολογικής κοινότητας, στα οποία συγκαταλέγονται μεγάλα διεθνή ονόματα ανασκαφέων και ερευνητών του μινωικού πολιτισμού. Ο Δήμος Μινώας Πεδιάδας έχει ήδη προσφύγει στο ΣτΕ. Παράλληλα, η ανασκαφή της Παπούρας αναδείχθηκε πρόσφατα στις 10 κορυφαίες ανακαλύψεις του 2025 από το Αρχαιολογικό Ινστιτούτο της Αμερικής. Προηγουμένως η ίδια ανασκαφή απέσπασε στην Ιταλία το Διεθνές Βραβείο Αρχαιολογικής Ανακάλυψης «Παλμύρα» 2025 και το Ειδικό Βραβείο Κοινού, τα οποία παρέλαβαν χωρίς αισχύνη (!) οι συντελεστές της ταπείνωσης της Παπούρας (βλ. και https://www.documentonews.gr/article/o-lavyrinthos-tis-minoikis-papoyras-stis-sympligades-toy-kas/

Τελεφερίκ Μονεμβασιάς και Δικταίου Άντρου

Παρότι από το 2024 πολλαπλασιάστηκαν οι φωνές αγωνίας για τους κινδύνους που ενέχει ο υπερτουρισμός στην Ελλάδα, στην ακρόπολη της Μονεμβασιάς επιδιώκεται η κατασκευή ενός τελεφερίκ με τα συνοδά έργα («σχοινοκίνητος σιδηρόδρομος»), για να αυξηθεί ακόμη περισσότερο η τουριστική επίσκεψη, προκαλώντας ανήκεστη άμεση και έμμεση βλάβη με την παρέμβαση στο αρχαίο μνημείο και το άμεσο φυσικό περιβάλλον του και με τον εκβραχισμό που έχουν ονομάσει εκσκαφή. Το ίδιο συμβαίνει και στο Δικταίο Άντρο στην Κρήτη. Πρόκειται για δύο έργα που έχουν βαπτιστεί αναβατόρια πλαγιάς για «εμποδιζόμενα άτομα», ενώ θα εξυπηρετούν  το πλήθος που θα προσεγγίζει με τον τρόπο αυτό τον βράχο της Μονεμβασιάς και το Δικταίο Άντρο, έναντι αδρής αμοιβής. Και τα δύο τα έχουν εντάξει στο Ταμείο Ανάπτυξης, στη δράση «Αξιοποίηση της τέχνης έναντι συνταγογραφούμενης θεραπείας» (!) για να μη χρειάζονται περιβαλλοντικές αδειοδοτήσεις. Για τα έργα αυτά πάρχουν σοβαρές καταγγελίες και ως προς την υπόλοιπη διαδικασία. Για το τελεφερίκ της Μονεμβασιάς έχει ήδη αντιδράσει η ΕΛΛΕΤ και η Europa Nostra, η οποία ενέταξε το Κάστρο στον κατάλογο των μνημείων υπό απειλή, ανταποκρινόμενη στις έντονες ανησυχίες της τοπικής κοινωνίας και της διεθνούς κοινότητας. Προς το παρόν έχει ανασταλεί προσωρινά το έργο και αναμένεται η απόφαση του ΣτΕ, όπου έχουν προσφύγει φορείς και πολίτες. Για το τελεφερίκ του Δικταίου οι αντιδράσεις ξεκίνησαν πρόσφατα (βλ. και https://www.lifo.gr/guest-editors/o-brahos-i-thalassa-kai-teleferik-sti-monembasia) και https://www.documentonews.gr/article/egklima-to-teleferik-sto-diktaio-antro/).

Κλείνω την αναλυτική αυτή παρουσίαση με δύο μεγάλα προβλήματα που ταλανίζουν σήμερα την Αρχαιολογική Υπηρεσία, την υποστελέχωση και το έλλειμμα δημοκρατίας  στο ΥΠΠΟ. Η έλλειψη βασικών ειδικοτήτων για την προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς και η συνεχώς αυξανόμενη γραφειοκρατία έχουν αναγκάσει τους πιστούς στον όρκο  υπαλλήλους και  ανώτερα στελέχη να εργάζονται υπέρ το δέον, χωρίς αυτό να αναγνωρίζεται. Η πίεση από την πολιτική ηγεσία για να επιδεικνύεται «αποτελεσματικότητα» είναι ασφυκτική και οδηγεί σε βεβιασμένες κινήσεις ώστε να αυξάνονται τελευταία οι ανακλήσεις λανθασμένων αποφάσεων, μετά από καταγγελίες. Η μόνιμη στελέχωση του ΥΠΠΟ με διάφορες ειδικότητες είναι κατεπείγουσα ανάγκη, άλλως η Αρχαιολογική Υπηρεσία θα συρρικνωθεί, εκτός και αν αυτό είναι το ζητούμενο από τους κυβερνώντες σήμερα. Είναι ευρέως γνωστή η επικράτηση εργασιακής επισφάλειας και ομηρίας στο έκτακτο προσωπικό του ΥΠΠΟ. Σε σχέση δε με το μόνιμο προσωπικό που τολμά να αρθρώσει αντίθετη άποψη από τη γνώμη των κρατούντων, πληθαίνουν τα παραδείγματα τιμωρητικής συμπεριφοράς έως διώξεων (βλ. και https://archaeol.gr/energeies-tou-sea-gia-tin-ypostelechosi-tis-archaiologikis-ypiresias/, https://www.neakriti.gr/kriti/irakleio/2153534_papoyra-sto-epikentro-i-ypostelehosi-tis-eforias-arhaiotiton-irakleioy-me και https://www.imerodromos.gr/mendoni-mainomeni-epiplittei-dimosia-eforo-archaiotiton-quot-aytarchismo-quot-kai-quot-ergasiaki-kakopoiisi-quot-kataggeloyn-oi-archaiologo/) και https://epohi.gr/articles/h-politiki-toy-politismoy-stin-praxi/).

* Η Μαρία Ανδρεαδάκη-Βλαζάκη, επίτιμη γενική διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς, πρώην γενική γραμματέας ΥΠΠΟΑ

Φωτο1 : Γιώργος Κονταρίνης / Eurokinissi

Φωτο 2: Γιώργος Κονταρίνης / Eurokinissi

Φωτο 3: Eurokinissi

Φωτο 4: Μιχάλης Καραγιάννης / Eurokinissi

epohi.gr