Μια σύνθετη και βαθιά αντιφατική εικόνα για τις συνήθειες των μαθητών της Α΄ Λυκείου στην Κρήτη αποτυπώνει η πανελλήνια έρευνα ESPAD 2024, η οποία υλοποιήθηκε από το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών και Ιατρικής Ακριβείας «Κώστας Στεφανής» (ΕΠΙΨΥ) σε συνεργασία με το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης για τα Ναρκωτικά (ΕΚΤΕΠΝ).

Ενώ οι έφηβοι της Μεγαλονήσου εμφανίζουν αξιοσημείωτη αποστασιοποίηση από το παραδοσιακό τσιγάρο και τοποθετούνται στις ευνοϊκότερες θέσεις της χώρας ως προς τη χρήση παράνομων ουσιών, έρχονται αντιμέτωποι με ραγδαία διάδοση των νέων καπνικών προϊόντων, υψηλή κατανάλωση αλκοόλ σε συνδυασμό με ενεργειακά ποτά, αλλά και εξαιρετικά ανησυχητική έκθεση σε τροχαίους κινδύνους λόγω μέθης.

Η ακτινογραφία του μαθητικού δείγματος στη Μεγαλόνησο

Η επιστημονική χαρτογράφηση στην Περιφέρεια Κρήτης βασίστηκε σε ένα αυστηρά αντιπροσωπευτικό δείγμα σχολικών μονάδων. Συνολικά επελέγησαν 54 σχολεία όλων των τύπων, εκ των οποίων συμμετείχαν τελικά και τα 54 μετά τις απαραίτητες αναπληρώσεις, καθώς καταγράφηκε ποσοστό αρχικής άρνησης των διοικήσεων της τάξης του 20,4%. Οι αρνήσεις εντοπίστηκαν κατά 50,0% στα Γυμνάσια με λυκειακές τάξεις, κατά 33,3% στα Επαγγελματικά Λύκεια (ΕΠΑΛ) και κατά 11,1% στα Γενικά Λύκεια, ενώ το μοναδικό επιλεγμένο ιδιωτικό σχολείο αρνήθηκε τη συμμετοχή.

Στα 54 τμήματα που εντάχθηκαν στην έρευνα ήταν εγγεγραμμένοι 918 ενεργοί μαθητές, με την Κρήτη να καταγράφει το χαμηλότερο ποσοστό απουσιών πανελλαδικά, καθώς το 93,5% (858 μαθητές) βρισκόταν στις αίθουσες την ημέρα της διαδικασίας και μόλις το 6,5% απουσίαζε. Από τους παρόντες, το 19,9% (171 έφηβοι) δεν συμμετείχε κυρίως λόγω άρνησης των γονέων, ενώ από τα 687 συμπληρωμένα ερωτηματολόγια εξαιρέθηκαν 44 (6,4%) λόγω ασυμπλήρωτων πεδίων ή αντιφάσεων. Έτσι, το τελικό δείγμα ανήλθε σε 643 μαθητές (70,0% επί των ενεργών), εκ των οποίων 295 αγόρια (45,9%) και 348 κορίτσια (54,1%).

Η συμπλήρωση του ηλεκτρονικού ερωτηματολογίου διήρκεσε κατά μέσο όρο 43 λεπτά —διάρκεια που συγκαταλέγεται στις υψηλότερες πανελλαδικά—, με τους επιβλέποντες εκπαιδευτικούς να καταγράφουν υποδειγματικό κλίμα: στο 97,6% των τμημάτων οι μαθητές επέδειξαν σοβαρότητα, στο 0,0% των τμημάτων παρατηρήθηκε ανησυχία, ενώ στο 64,3% των τμημάτων η διαδικασία κρίθηκε από τους εκπαιδευτικούς ως εύκολη.

Σε κοινωνικοδημογραφικό επίπεδο, το 83,0% των 16χρονων της Κρήτης διαβιώνει και με τους δύο βιολογικούς γονείς, το 12,4% σε μονογονεϊκή οικογένεια και το 4,6% σε αναδομημένη. Η συντριπτική πλειονότητα (98,3%) έχει γεννηθεί στην Ελλάδα, με το 86,0% των μητέρων και το 86,9% των πατέρων να είναι επίσης γηγενείς, ενώ το 20,5% δηλώνει τουλάχιστον έναν αλλοδαπό γονέα και το 9,8% δύο. Παράλληλα, τα επίπεδα ανεργίας των γονέων κινούνται σε χαμηλά ποσοστά, με το 1,4% των πατέρων και το 4,3% των μητέρων να καταγράφονται ως άνεργοι, ενώ σε καμία οικογένεια του δείγματος δεν βρέθηκαν άνεργοι και οι δύο γονείς.

Καπνικές συνήθειες: Υποχώρηση του παραδοσιακού, στροφή σε άτμισμα και ναργιλέ

Όπως επισημαίνεται χαρακτηριστικά στην έκθεση του ΕΠΙΨΥ, «η Κρήτη παρουσιάζει μικτή εικόνα στο κάπνισμα». Η τοπική μαθητική κοινότητα καταγράφει αξιοσημείωτη αντίσταση στις συμβατικές μορφές καπνού, καταλαμβάνοντας ορισμένα από τα χαμηλότερα ποσοστά της χώρας στην πρώιμη έναρξη και στην εντατική χρήση. Μόλις το 28% των 16χρονων δηλώνει ότι έχει καπνίσει παραδοσιακό τσιγάρο έστω και μία φορά σε όλη τη ζωή, το 20% τους τελευταίους 12 μήνες και το 12% τις τελευταίες 30 ημέρες. Το καθημερινό κάπνισμα περιορίζεται στο 10%, το «βαρύ» καθημερινό κάπνισμα άνω των 11 τσιγάρων δεν ξεπερνά το 3%, ενώ η πρώτη επαφή σε ηλικία 13 ετών ή νωρίτερα αφορά το 11% των εφήβων. Επίσης, μόλις το 2% των μαθητών καπνίζει συστηματικά από τα 13 του χρόνια.

Η μειωμένη αυτή έλξη προς το παραδοσιακό τσιγάρο αντικατοπτρίζεται και στο περιβάλλον των μαθητών: το 58% δηλώνει ότι έχει «εύκολη» πρόσβαση σε συμβατικά τσιγάρα, το 69% αναφέρει καπνιστές στην παρέα, ενώ το 57% έχει γονέα και το 12% αδελφό που καπνίζει. Την ίδια στιγμή, το 45% θεωρεί «ακίνδυνο» το περιστασιακό κάπνισμα και μόλις το 3% εκτιμά ως ακίνδυνη την κατανάλωση ενός πακέτου ημερησίως.

Στον αντίποδα, η διείσδυση των σύγχρονων εναλλακτικών μορφών καπνίσματος είναι ιδιαίτερα εκτεταμένη. Συνολικά, το 51% των 16χρονων έχει δοκιμάσει οποιοδήποτε καπνικό προϊόν στη ζωή του και το 33% έκανε χρήση τις τελευταίες 30 ημέρες. Ειδικότερα για το ηλεκτρονικό τσιγάρο (vape), περισσότεροι από τους μισούς μαθητές (52%) έχουν πειραματιστεί έστω μία φορά, το 41% έκανε χρήση τον τελευταίο χρόνο, ενώ το 27% άτμισε πρόσφατα. Η συστηματικότητα είναι επίσης έντονη, καθώς το 18% ατμίζει σε εβδομαδιαία βάση και το 10% καθημερινά.

Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι το 18% αναφέρει πρώτη δοκιμή ηλεκτρονικού τσιγάρου σε ηλικία 13 ετών ή νωρίτερα, με το 5% να δηλώνει καθημερινός χρήστης από εκείνη την ηλικία. Η πρόσβαση στο ηλεκτρονικό τσιγάρο θεωρείται «εύκολη» από το 76%, ενώ το 84% θεωρεί «ακίνδυνη» τη δοκιμή 1-2 φορές και το 19% θεωρεί ακίνδυνη την καθημερινή χρήση.

Ανάλογη διάδοση καταγράφεται και στον ναργιλέ, με την Κρήτη να βρίσκεται σε δυσμενέστερη θέση συγκριτικά με άλλες περιοχές. Σχεδόν ένας στους τρεις εφήβους (32%) έχει καπνίσει ναργιλέ τουλάχιστον μία φορά, το 22% πρόσφατα και το 10% τον τελευταίο μήνα, με το 46% να θεωρεί την πρόσβαση εύκολη. Σχετικά με την αντίληψη κινδύνου, το 69% εκλαμβάνει ως «ακίνδυνη» τη δοκιμή ναργιλέ και το 19% την καθημερινή του χρήση. Όσον αφορά το θερμαινόμενο τσιγάρο, το 26% έχει πειραματιστεί στη ζωή του, το 22% τον τελευταίο χρόνο και το 13% τις τελευταίες 30 ημέρες, ενώ το 58% θεωρεί την πρόσβασή του εύκολη.

Στην ανάλυση των συνηθειών των καπνιστών ηλεκτρονικού τσιγάρου, το 70% δηλώνει ότι οδηγήθηκε στη δοκιμή «από περιέργεια», το 24% επειδή του το πρόσφεραν φίλοι, ενώ το 6% αναφέρει ως αιτία τη «διακοπή τσιγάρου». Το 35% των μαθητών που δοκίμασαν ηλεκτρονικό τσιγάρο κάπνιζαν ήδη συμβατικό τσιγάρο. Όσον αφορά το περιεχόμενο της συσκευής, το 50% ανέφερε άρωμα ή γεύση, το 48% δήλωσε με επίγνωση ότι περιείχε νικοτίνη, το 3% κανναβιδιόλη (CBD), το 2% τετραϋδροκανναβινόλη (THC), το 3% εξαϋδροκανναβινόλη (HHC), ενώ το 7% δήλωσε άγνοια για τη σύσταση του υγρού.

Αλκοόλ και οδική ασφάλεια: Η πρόωρη μέθη και τα επικίνδυνα κοκτέιλ

Στον τομέα της κατανάλωσης οινοπνευματωδών ποτών, η έρευνα καταγράφει μια εξίσου διχοτομημένη πραγματικότητα. Η γενική κατανάλωση διατηρείται σε υψηλά επίπεδα, με το 82% των 16χρονων να έχει πιει αλκοόλ τους τελευταίους 12 μήνες και το 62% τις τελευταίες 30 ημέρες. Η πρόσβαση στα αλκοολούχα ποτά θεωρείται σχεδόν καθολικά απρόσκοπτη, αγγίζοντας το 94%. Συγκεκριμένα, το 85% θεωρεί εύκολη την εύρεση μπύρας, το 78% κρασιού, το 77% προσυσκευασμένων αλκοολούχων αναψυκτικών και το 72% βαριών ποτών.

Παρά ταύτα, οι έφηβοι στην Κρήτη είναι λιγότερο πιθανό να προμηθευτούν αλκοόλ από καταστήματα (33% τον τελευταίο μήνα) ή να πιουν σε κέντρα διασκέδασης (50%), ενώ εμφανίζουν χαμηλότερα ποσοστά εβδομαδιαίας χρήσης αλκοόλ από τους γονείς τους —35% για τους πατέρες και μόλις 16% για τις μητέρες. Επιπλέον, το 29% θεωρεί ακίνδυνη την κατανάλωση 1-2 ποτών καθημερινά, ποσοστό χαμηλότερο συγκριτικά με άλλες περιφέρειες.

Ωστόσο, οι σοβαρότερες προκλήσεις εντοπίζονται στις συμπεριφορές υψηλού κινδύνου. Περισσότεροι από τους μισούς μαθητές (52%) έχουν καταναλώσει αλκοόλ αναμεμειγμένο με ενεργειακά ποτά έστω μία φορά, ενώ το 30% το έχει πράξει από τρεις φορές και πάνω. Η υπερβολική κατανάλωση (binge drinking), δηλαδή η λήψη τουλάχιστον πέντε ποτών στη σειρά, αφορά το 41% των εφήβων μέσα στις τελευταίες 30 ημέρες, με το 23% να επαναλαμβάνει αυτή τη συνήθεια δύο ή περισσότερες φορές.

Στο πεδίο της μέθης, το 36% έχει μεθύσει έστω μία φορά στη ζωή του, το 30% τον τελευταίο χρόνο και το 13% τον τελευταίο μήνα. Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η πρόωρη έκθεση: το 42% ήπιε αλκοόλ για πρώτη φορά στα 13 του χρόνια ή νωρίτερα (ποσοστό που φτάνει το 48% μεταξύ όσων πίνουν), ενώ το 8% μέθυσε για πρώτη φορά σε αυτή την ευαίσθητη ηλικία (19% μεταξύ όσων έχουν καταναλώσει αλκοόλ).

Οι επιπτώσεις αυτής της κουλτούρας αποτυπώνονται με δραματικό τρόπο στην οδική ασφάλεια. Ακριβώς ένας στους δύο 16χρονους στην Κρήτη (50%) αναφέρει ότι υπήρξε επιβάτης σε όχημα με οδηγό που είχε καταναλώσει αλκοόλ. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι το 7% των μαθητών δηλώνει εμπλοκή σε τροχαίο ατύχημα με οδηγό υπό την επήρεια οινοπνεύματος, ενώ το 4% έχει διακομιστεί σε τμήμα επειγόντων περιστατικών λόγω προσωπικής μέθης.

Η συγκριτική υπεροχή στις παράνομες ουσίες και οι στόχοι της πρόληψης

Στο μέτωπο των παράνομων ουσιών, η Κρήτη διαφοροποιείται θετικά. Σύμφωνα με την επίσημη ταξινόμηση των αποτελεσμάτων της έρευνας ESPAD, η περιφέρεια συγκαταλέγεται στις πέντε περιοχές της χώρας που βρίσκονται σε «αναλογικά καλύτερη θέση», επιδεικνύοντας ευνοϊκότερους συγκριτικούς δείκτες σε σχέση με τα μεγάλα αστικά κέντρα και άλλες νησιωτικές περιφέρειες.

Όπως υπογραμμίζουν οι επιστημονικοί υπεύθυνοι της μελέτης, η Ομότιμη Καθηγήτρια της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ Άννα Κοκκέβη και ο δρ Κοινωνιολογίας Τάσος Φωτίου, τα ευρήματα αυτά «συμβάλλουν στον εντοπισμό των συμπεριφορών εκείνων που απαιτούν διορθωτικές παρεμβάσεις και των σημείων στα οποία θα πρέπει να επικεντρωθούν τα προγράμματα πρόληψης και προαγωγής της υγείας». Για την τοπική κοινωνία της Κρήτης, τα στοιχεία του 2024 δεν αφήνουν περιθώρια εφησυχασμού. Η απομάκρυνση από το παραδοσιακό τσιγάρο επισκιάζεται από την εξοικείωση με το άτμισμα και τον ναργιλέ, ενώ η πρόωρη μέθη και η έκθεση σε οδηγούς υπό την επήρεια αλκοόλ καθιστούν επιτακτική την ανάγκη συντονισμένων παρεμβάσεων τόσο στις σχολικές κοινότητες όσο και στο οικογενειακό περιβάλλον του νησιού.