Στις 13 Μαΐου 2012, σε μια περίοδο που η παραμονή της Ελλάδας στην Ευρωζώνη κρεμόταν από μια κλωστή, μια ηλεκτρονική αλληλογραφία μεταξύ κορυφαίων στελεχών της ευρωπαϊκής και βρετανικής πολιτικής σκηνής αποτύπωνε το παρασκήνιο της αγωνίας για το ενδεχόμενο ενός «Grexit». Το υπόμνημα, το οποίο συντάχθηκε από τον Στίβεν Άνταμς, σύμβουλο στρατηγικής και πρώην λογογράφο του Λόρδου Πίτερ Μάντελσον, και στη συνέχεια προωθήθηκε από τον τελευταίο στον Τζέφρεϊ Επστάιν, αναλύει με ωμότητα τα σενάρια μιας άτακτης χρεοκοπίας και τις συστημικές επιπτώσεις που θα συγκλόνιζαν τα θεμέλια της Ευρωζώνης.

Η επικοινωνία ξεκινά με ένα σημείωμα του Στίβεν Άνταμς προς τον Πίτερ Μάντελσον, συνιδρυτή της εταιρείας συμβούλων Global Counsel και πρώην Επίτροπο Εμπορίου της ΕΕ. Ο Άνταμς, ο οποίος είχε διατελέσει λογογράφος του Μάντελσον στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, συνέταξε το κείμενο ως προπαρασκευαστικό υλικό για ένα δείπνο που θα είχε ο Λόρδος Μάντελσον με τον τότε Επίτροπο Ανταγωνισμού της ΕΕ.

Ωστόσο, η σημασία του εγγράφου αναβαθμίζεται από την απόφαση του Μάντελσον να το προωθήσει αυτούσιο στον Τζέφρεϊ Επστάιν, συνοδεύοντάς το με το σχόλιο: «Αυτό μπορεί να σε ενδιαφέρει». Η κίνηση αυτή αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο κρίσιμες γεωπολιτικές και οικονομικές αναλύσεις για την ελληνική κρίση διακινούνταν σε κλειστά δίκτυα επιρροής.

Η ανατομία μιας κατάρρευσης: Τράπεζες και κεφαλαιακοί έλεγχοι

Το υπόμνημα περιγράφει με ακρίβεια τη μηχανική μιας ενδεχόμενης εξόδου από το ευρώ. Ο Άνταμς προσδιορίζει ως θρυαλλίδα τη διακοπή της χρηματοδότησης από τους δανειστές, η οποία θα καθιστούσε την Ελλάδα άμεσα αφερέγγυα, αδυνατώντας να καταβάλει μισθούς και συντάξεις.

Σύμφωνα με την ανάλυση, η απόσυρση της στήριξης της ΕΚΤ προς τις ελληνικές τράπεζες θα οδηγούσε σε άμεση κατάρρευση του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Ο Άνταμς προέβλεπε ότι η κυβέρνηση θα αναγκαζόταν να παγώσει τους τραπεζικούς λογαριασμούς και να επιβάλει κεφαλαιακούς ελέγχους (capital controls) για να ανακόψει τη φυγή κεφαλαίων. Η εισαγωγή νέου νομίσματος θα συνοδευόταν από μια βίαιη υποτίμηση της τάξης του 30% έως 60%, προκαλώντας μαζική μεταφορά πλούτου από τους αποταμιευτές προς τους χρεώστες και μια πρωτοφανή σειρά αθετήσεων πληρωμών σε κάθε είδους συμβόλαιο.

Το φαινόμενο της «μετάδοσης» και ο κίνδυνος για τον ευρωπαϊκό Βορρά

Το υπόμνημα προειδοποιούσε ότι το Grexit δεν θα ήταν μια απομονωμένη ελληνική υπόθεση. Η έκθεση του κυπριακού τραπεζικού συστήματος στο ελληνικό χρέος θα οδηγούσε σε πιθανή κατάρρευσή του, ενώ σημαντικά πλήγματα θα δέχονταν και οι γαλλικές και γερμανικές τράπεζες.

Ο Άνταμς υπογράμμιζε τον κίνδυνο της «δεύτερης τάξης» επιπτώσεων: οι αγορές θα υπέθεταν ότι η Πορτογαλία ή η Ισπανία θα ήταν οι επόμενες, εκτινάσσοντας το κόστος δανεισμού τους. Αυτό θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια υπαρξιακή κρίση για το ευρώ, αναγκάζοντας την ΕΚΤ να εγγυηθεί το σύνολο του χρέους της περιφέρειας, διαφορετικά οι οικονομικές και γεωπολιτικές αναταράξεις θα λάμβαναν παγκόσμιες διαστάσεις.

Η πλάνη του «μοντέλου της Αργεντινής»

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η απόρριψη της σύγκρισης με την κρίση της Αργεντινής το 2002. Ο Άνταμς εξηγεί ότι, σε αντίθεση με την Αργεντινή, η Ελλάδα δεν διέθετε δικό της νόμισμα για να υποτιμήσει, ενώ η νομική πολυπλοκότητα της μετάβασης θα ήταν χαοτική.

Επιπλέον, η Αργεντινή επωφελήθηκε από μια παγκόσμια οικονομική άνθιση και την υψηλή ζήτηση για τα προϊόντα της, συνθήκες που δεν υπήρχαν το 2012. Η ανάλυση καταλήγει στο ότι μια ελληνική υποτίμηση θα καθιστούσε τις εισαγωγές (που αποτελούν το 35% της αξίας των ελληνικών μεταποιητικών εξαγωγών) απαγορευτικά ακριβές, ενώ θα άφηνε ένα ανεξίτηλο στίγμα στην αξιοπιστία της χώρας ως επενδυτικού προορισμού.

Μια επιλογή μεταξύ δύο δεινών

Το υπόμνημα καταλήγει σε μια κυνική αλλά ρεαλιστική διαπίστωση: δεν υπάρχει εύκολη διέξοδος. Είτε μέσω της «εσωτερικής υποτίμησης» (μειώσεις μισθών εντός ευρώ) είτε μέσω της «εξωτερικής υποτίμησης» (έξοδος και νέο νόμισμα), ο πόνος για την ελληνική κοινωνία θα ήταν αναπόφευκτος.

Ωστόσο, ο Άνταμς επιχειρηματολογεί σθεναρά κατά της εξόδου, θεωρώντας ότι οι συστημικές συνέπειες θα ήταν μη διαχειρίσιμες. Προκρίνει τη διατήρηση της Ελλάδας στο ευρώ μέσω ενός συνδυασμού διαγραφών χρέους και ανακεφαλαιοποιήσεων, προειδοποιώντας όμως ότι η εμπειρία επί του πεδίου στην Ελλάδα θα ήταν «φρικιαστική» (horrific), περιγράφοντας μια περίοδο άγριας λιτότητας και την ανάγκη για αναμόρφωση ολόκληρου του κράτους.

Η αποκάλυψη αυτού του εγγράφου 14 χρόνια μετά, υπενθυμίζει ότι οι αποφάσεις που καθόρισαν τη ζωή εκατομμυρίων Ελλήνων ήταν το αντικείμενο ψυχρών υπολογισμών σε δείπνα και αλληλογραφία μεταξύ της πολιτικής και οικονομικής ελίτ του πλανήτη.