Μέσα από το ντοκιμαντέρ του «Lo and Behold», ο κορυφαίος σκηνοθέτης Βέρνερ Χέρτζογκ χρησιμοποιεί τη γλώσσα του μοντάζ για να αμφισβητήσει το όραμα του δισεκατομμυριούχου Ίλον Μασκ, αναδεικνύοντας το χάσμα μεταξύ τεχνολογικής φιλοδοξίας και υπαρξιακής πραγματικότητας.

Στη σύγχρονη κουλτούρα της τεχνολογικής ευφορίας, ο Ίλον Μασκ συχνά παρουσιάζεται ως ο οραματιστής που θα οδηγήσει την ανθρωπότητα στον Άρη. Ωστόσο, στο ντοκιμαντέρ του Lo and Behold, το οποίο εξερευνά τον αντίκτυπο της Τεχνητής Νοημοσύνης, της Ρομποτικής και του Διαδικτύου, ο σκηνοθέτης Βέρνερ Χέρτζογκ επιλέγει μια διαφορετική οδό: τη χρήση του «φαινομένου Κουλέσοφ» (Kuleshov effect) για να αποδομήσει την αποικιοποίηση του Κόκκινου Πλανήτη ως μια πιθανή ουτοπία.

Η κινηματογραφική αντίστιξη και το «Φαινόμενο Κουλέσοφ»

Το φαινόμενο Κουλέσοφ αποτελεί μια θεμελιώδη αρχή του μοντάζ, όπου η διαδοχική προβολή δύο άσχετων πλάνων δημιουργεί στο μυαλό του θεατή ένα νέο νόημα, το οποίο δεν περιέχεται σε κανένα από τα δύο πλάνα μεμονωμένα. Ο Χέρτζογκ εφαρμόζει αυτή την τεχνική παραθέτοντας αρχικά την άποψη ενός αστρονόμου για τη μοναδικότητα της Γης.

Ο επιστήμονας επισημαίνει πως η αναζήτηση φιλόξενων πλανητών πέρα από το ηλιακό μας σύστημα αναδεικνύει τελικά την αξία του δικού μας πλανήτη. Λέει πιο συγκεκριμένα:

«Πιστεύω ότι όσο περισσότερο αναζητά κανείς πλανήτες στο σύμπαν πέρα από το ηλιακό μας σύστημα, οι οποίοι αποτελούν δυνητικά μέρη που θα μπορούσαν να είναι φιλόξενα για τη ζωή, τόσο περισσότερο εκτιμά τον υπέροχο πλανήτη που έχουμε εδώ.

Έτσι, ενώ θα ήθελα να εξερευνήσουμε περισσότερο τον Άρη, νομίζω ότι το μόνο πράγμα που έχουμε αποδείξει είναι πως είμαστε πολύ καλοί στο να καταστρέφουμε την κατοικησιμότητα της Γης, παρά στο να βελτιώνουμε την κατοικησιμότητα ενός εντελώς ξένου κόσμου. Η ιδέα ότι ο Άρης θα μας σώσει με κάποιον τρόπο από τις αποφάσεις που έχουμε λάβει εδώ είναι εσφαλμένη· είναι κάπως σαν να λες ότι θα πας να ζήσεις σε μια σωσίβια λέμβο, τη στιγμή που γνωρίζεις ότι ακόμη και οι σωσίβιες λέμβοι χρειάζονται κάπου να προσεδαφιστούν».

Δεκαπέντε δευτερόλεπτα σιωπής…

Αμέσως μετά την τοποθέτηση του αστρονόμου, ο Χέρτζογκ στρέφει την κάμερα στον Ίλον Μασκ. Πριν ο ιδρυτής της SpaceX αρθρώσει λόγο, μεσολαβούν 15 δευτερόλεπτα απόλυτης σιωπής. Η σιωπή αυτή, σε συνδυασμό με την προηγούμενη κριτική, μετατρέπει την απάντηση του Μασκ σε κάτι πολύ βαθύτερο από μια απλή εξομολόγηση.

Όταν ο Μασκ τελικά μιλά, απαντά σε μια ερώτηση σχετικά με τα όνειρά του κατά τη διάρκεια του ύπνου. «Δεν νομίζω ότι βλέπω καλά όνειρα… αυτά που θυμάμαι είναι οι εφιάλτες», δηλώνει. Μέσω του μοντάζ, ο Χέρτζογκ καταφέρνει να ταυτίσει την αδυναμία του Μασκ να δει καλά όνειρα παρά μόνο «εφιάλτες» με το ίδιο το όνειρο του της αποικιοποίησης του Άρη, αφήνοντας να εννοηθεί πως η φυγή από τη Γη μπορεί να μην είναι η λύση, αλλά μια εκδήλωση της συλλογικής μας αποτυχίας, ένας εφιάλτης όχι ένα όνειρο…

Οι προθέσεις του Χέρτζογκ είναι ξεκάθαρες αφού αργότερα αναφέρεται στο όραμα Μασκ για ένα εκατομμύριο ανθρώπους  στον Άρη, επισημαίνοντας ότι για να μεταφερθούν εκεί έστω 100 άτομα, θα έπρεπε να εκτοξεύονται πύραυλοι σαν ριπές πολυβόλου, μεταφέροντας εκατοντάδες ρομπότ που θα έχτιζαν, ας πούμε, έναν θόλο.

Θα είναι τόσο εξωπραγματικά δαπανηρό και τόσο περίπλοκο, που απλά δεν πρόκειται να συμβεί. Ίσως προσεδαφίσουμε έναν ή δύο αστροναύτες μέσα σε ένα μικρό “κουτί τουαλέτας” ή έναν “τηλεφωνικό θάλαμο” εκεί πάνω, οι οποίοι θα είναι δυστυχισμένοι για τρεις ημέρες και μετά θα επιστρέψουν. Είναι 1.000 φορές ευκολότερο να χτίσουμε μια αποικία στον πυθμένα των ωκεανών μας παρά να χτίσουμε μια αποικία στον Άρη.

Η υπαρξιακή σημασία της Γης

Η κριτική του Χέρτζογκ δεν στοχεύει μόνο στην τεχνική αδυναμία του εγχειρήματος, αλλά στην ηθική του διάσταση. Η προσπάθεια παρουσίασης του Άρη ως εναλλακτικού προορισμού ενδέχεται να αποδυναμώνει την ευθύνη μας απέναντι στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος της Γης, αυτού του τόσο σπάνιου και πολύτιμου πλανήτη που μοιάζουμε ανίκανοι να συνειδητοποιήσουμε την τόσο μεγάλη αξία του.

Το συμπέρασμα που προκύπτει από την αφήγηση του Lo and Behold είναι μια έκκληση για επαναξιολόγηση των προτεραιοτήτων μας.

Αντί να επενδύουμε σε ουτοπικές αποδράσεις σε αφιλόξενους πλανήτες, η προσοχή και οι πόροι της ανθρωπότητας ίσως θα έπρεπε να στραφούν στη διατήρηση του μοναδικού κόσμου που αποδεδειγμένα μπορεί να μας συντηρήσει.

Η σιωπή του Ίλον Μασκ στην οθόνη του Χέρτζογκ παραμένει ένα ισχυρό ερώτημα για το αν το μέλλον μας βρίσκεται στα αστέρια ή στη σωτηρία του εδάφους που ήδη πατάμε.

Ας το σκεφτουμε ακόμα μία φορά όσο έχουμε καιρό…