Παρά τις έντονες αντιδράσεις φορέων και περιβαντολογικών οργανώσεων, πέρασε από τη Βουλή το νομοσχέδιο του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας για την επέκταση αρμοδιοτήτων της ΕΥΔΑΠ και της ΕΥΑΘ.

Το νομοσχέδιο για την ιδιωτικοποίηση του νερού ψηφίστηκε κατά πλειοψηφία με τη συμμετοχή 288 βουλευτών. Ναι στο νομοσχέδιο ψήφισαν 157 βουλευτές, ενώ 131 καταψήφισαν.

Στην ομιλία του ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρος Παπασταύρου υπογράμμισε πως το νομοσχέδιο καθιερώνει ένα νέο ολιστικό σύστημα διαχείρισης του νερού.

Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε: «Όποιος λέει όχι στη μεταρρύθμιση που προωθούμε, λέει ναι στη διατήρηση του παλαιού καθεστώτος, ναι στον κατακερματισμό, ναι στη συνέχιση της κακής διαχείρισης των υδάτινων πόρων», ανέφερε, επιμένοντας ότι το νομοσχέδιο καθιερώνει ένα νέο ολιστικό σύστημα διαχείρισης του νερού.

Στη συνέχεια επικαλέστηκε τους αριθμούς αναφέροντας πως η Ελλάδα βρίσκεται στη  19η στον κόσμο στον κίνδυνο αντιμετώπισης λειψυδρίας και δεύτερη ανάμεσα στην ΕΕ ως προς τον κίνδυνο «υδατικού στρες».

«Εμπορευματοποίηση των υδάτων»

Αντιδράσεις υπήρξαν από το ΠΑΣΟΚ με τον Μανώλη Χριστοδουλάκη να εκφράζει τη διαφωνία του κόμματος της Χαριλάου Τρικούπη με το νομοσχέδιο κάνοντας λόγοα για «εμπορευματοποίησης των υδάτων».

Συγκεκριμένα υποστήριξε: «Η κυβέρνηση η οποία κόπτεται για το δημόσιο και κοινωνικό χαρακτήρα του νερού, θα συμφωνήσει με τη συνταγματική κατοχύρωση του νερού που προτείνουμε στη Συνταγματική Αναθεώρηση ή θα κάνει πίσω; Εγγυάται η κυβέρνηση πως δεν θα αυξηθούν τα κόστη και οι τιμές στα τιμολόγια;»,

Στην ελληνική έννομη τάξη, το νερό αντιμετωπίζεται ως κοινωνικό και δημόσιο αγαθό ζωτικής σημασίας:

• Αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ): Η Ολομέλεια του ΣτΕ (με αποφάσεις όπως οι 1906/2014, 190/2022 και 191/2022) έχει κρίνει ότι η παροχή υπηρεσιών ύδρευσης συνδέεται άμεσα με την προστασία της δημόσιας υγείας (Άρθρο 21 του Συντάγματος) και την υποχρέωση του Κράτους να εγγυάται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια (Άρθρο 2).

• Δημόσιος Έλεγχος: Βάσει αυτών των αποφάσεων, το ΣτΕ έχει κρίνει ότι ο ουσιαστικός έλεγχος των εταιρειών ύδρευσης (ΕΥΔΑΠ και ΕΥΑΘ) πρέπει να παραμένει στο Δημόσιο, απαγορεύοντας την ιδιωτικοποίησή τους ή τη μεταβίβαση του ελέγχου τους σε επενδυτικά ταμεία.

Τι συνέβη με την εμπορευματοποίηση του νερού σε άλλες χώρες

Η εμπορευματοποίηση του νερού είναι ευρύτερη έννοια από την απλή ιδιωτικοποίηση. Δεν απαιτεί απαραίτητα την πώληση των δικτύων σε ιδιώτες. Συμβαίνει όταν το νερό αντιμετωπίζεται ως οικονομικό εμπόρευμα, χρηματοπιστωτικό παράγωγο ή πηγή εταιρικού κέρδους, ακόμη και αν η διαχείρισή του παραμένει τυπικά σε δημόσιους ή δημοτικούς φορείς.

Διαπραγμάτευση στη Wall Street: Προθεσμιακά Συμβόλαια (Futures) στις ΗΠΑ

Το 2020, για πρώτη φορά στην ιστορία, το νερό άρχισε να διαπραγματεύεται ως χρηματοπιστωτικό παράγωγο στο Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης (CME Group), με βάση τον δείκτη νερού της Καλιφόρνιας ($NQH2O).

• Τι σημαίνει: Αγρότες, επενδυτικά ταμεία και κερδοσκόποι μπορούν να «στοιχηματίζουν» μελλοντικές τιμές του νερού ανάλογα με την αναμενόμενη λειψυδρία.

• Οι συνέπειες: Αν και οι υποστηρικτές ισχυρίζονται ότι αυτό βοηθά τους αγρότες να αντισταθμίσουν το ρίσκο της ξηρασίας, ο ΟΗΕ προειδοποίησε επίσημα ότι η μετατροπή του νερού σε εργαλείο κερδοσκοπίας θέτει σε κίνδυνο τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς οι τιμές διαμορφώνονται από τις χρηματιστηριακές τάσεις και όχι από τις πραγματικές ανάγκες των τοπικών κοινωνιών.

Εταιρικοποίηση Δημόσιων Φορέων: Νότια Αφρική (Γιοχάνεσμπουργκ)

Στη Νότια Αφρική, η δημόσια εταιρεία ύδρευσης του Γιοχάνεσμπουργκ λειτουργεί με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια (Corporatization) με στόχο την πλήρη ανάκτηση κόστους.

• Τι συνέβη: Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 εγκαταστάθηκαν προπληρωμένοι μετρητές νερού (prepaid water meters) στις φτωχές συνοικίες (όπως το Soweto). Όταν ο φτωχός καταναλωτής ξόδευε τη δωρεάν βασική ποσότητα, ο μετρητής έκοβε αυτόματα την παροχή αν δεν υπήρχε υπόλοιπο στην κάρτα.

• Οι συνέπειες: Χιλιάδες οικογένειες στράφηκαν σε μολυσμένα ποτάμια και λιμνάζοντα ύδατα, προκαλώντας τη μεγαλύτερη επιδημία χολέρας στη σύγχρονη ιστορία της χώρας (με δεκάδες χιλιάδες κρούσματα). Η υπόθεση οδηγήθηκε στα δικαστήρια, όπου οι προπληρωμένοι μετρητές κρίθηκαν αρχικά αντισυνταγματικοί.

Εξόρυξη από Πολυεθνικές Εμφιάλωσης (ΗΠΑ, Καναδάς, Γαλλία)

Πολυεθνικοί όμιλοι αγοράζουν ή μισθώνουν δικαιώματα αντλήσεως από υπόγειους υδροφορείς με πενιχρά ανταλλάγματα προς τους Δήμους, για να εμφιαλώνουν και να πουλούν νερό με τεράστιο περιθώριο κέρδους.

• Παραδείγματα:

  • Μίσιγκαν (ΗΠΑ): Εταιρείες άντλησαν εκατομμύρια λίτρα νερού πληρώνοντας ετήσιο τέλος μόλις λίγων εκατοντάδων δολαρίων, την ίδια ώρα που οι κάτοικοι γειτονικών πόλεων (όπως το Φλιντ) αντιμετώπιζαν δηλητηρίαση από μόλυβδο στα δημοτικά δίκτυα.

  • Βιτέλ (Γαλλία): Η υπεράντληση για το εμφιαλωμένο νερό οδήγησε σε μείωση του υδροφόρου ορίζοντα της περιοχής, με αποτέλεσμα οι ντόπιοι να αντιμετωπίζουν ελλείψεις και ο Δήμος να εξετάζει την κατασκευή αγωγού για μεταφορά νερού από αλλού.

• Οι συνέπειες: Εξάντληση τοπικών υδροφόρων οριζόντων, περιβαλλοντική επιβάρυνση από πλαστικά και σύγκρουση μεταξύ τοπικών αναγκών και εταιρικής παραγωγής.

Συμβάσεις ΣΔΙΤ με Εγγυημένα Κέρδη (Πορτογαλία)

Σε αρκετές πορτογαλικές πόλεις, οι Δήμοι διατήρησαν την κυριότητα των υποδομών, αλλά ανέθεσαν τη διαχείριση σε ιδιωτικές κοινοπραξίες μέσω Συμπράξεων Δημοσίου και Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ).

• Τι συνέβη: Οι συμβάσεις περιλάμβαναν ρήτρες ελάχιστης κατανάλωσης. Όταν ξέσπασε η οικονομική κρίση και οι πολίτες άρχισαν να εξοικονομούν νερό, η συνολική κατανάλωση έπεσε κάτω από το συμβατικό όριο.

• Οι συνέπειες: Οι ιδιώτες επικαλέστηκαν τη σύμβαση και επέβαλαν ρήτρες, αναγκάζοντας τους Δήμους είτε να αυξήσουν κατακόρυφα τα τιμολόγια είτε να πληρώσουν αποζημιώσεις εκατομμυρίων από τα δημοτικά ταμεία για να καλύψουν τα «διαφυγόντα κέρδη» των εταιρειών.

Όπου η διαχείριση του νερού αποσυνδέθηκε από τη δημόσια κοινωφελή αποστολή και υποτάχθηκε στους κανόνες της αγοράς, τα αποτελέσματα ήταν σταθερά:

Κοινωνικός αποκλεισμός: Πίεση στα χαμηλά εισοδήματα και αποσυνδέσεις παροχών.

Οικολογική επιβάρυνση: Κίνητρο για μεγαλύτερη κατανάλωση/πώληση νερού (αφού αυξάνει τα έσοδα), αντί για προστασία του υδροφόρου ορίζοντα.

Νομικές και οικονομικές παγίδες: Μακροχρόνιες δεσμεύσεις των δημοσίων αρχών με εγγυημένα κέρδη για τους επενδυτές.