Από τη Νάκμπα στον ΟΗΕ, από το Νόμπελ Ειρήνης στο Όσλο, από τον ένοπλο αγώνα στην πολιορκία της Ραμάλα — Πενήντα χρόνια παλαιστινιακής ιστορίας μέσα από τη ζωή, τα επιτεύγματα και τα λάθη ενός ανθρώπου που ενσάρκωσε έναν ολόκληρο λαό

Ο Γιάσερ Αραφάτ είναι ο πλέον εμβληματικός Παλαιστίνιος στην ιστορία — αλλά και ο πλέον αμφιλεγόμενος. Για κάποιους ήταν ηγέτης και επαναστάτης. Για άλλους τρομοκράτης. Και για ορισμένους, ακόμα και προδότης. Από τις απόπειρες δολοφονίας στην ομιλία στα Ηνωμένα Έθνη, από τον Φιντέλ Κάστρο στον Μπιλ Κλίντον, από την ετικέτα του τρομοκράτη στο Νόμπελ Ειρήνης — αυτός ο άνθρωπος από τη Γάζα έζησε μια ζωή που ενσαρκώνει την ιστορία της Παλαιστίνης, γιατί ο ίδιος συνέγραψε μεγάλο μέρος της. Δεν μπορεί κανείς να κατανοήσει τον παλαιστινιακό αγώνα που ξεδιπλώνεται γύρω μας χωρίς να κατανοήσει τον άνθρωπο που τον οικοδόμησε για μισό αιώνα.

Η ανάλυση του Salem Barahmeh — ο ίδιος Παλαιστίνιος, γεννημένος κατά τη διάρκεια της πρώτης Ιντιφάντα, που μεγάλωσε στην Ιεριχώ και βίωσε από πρώτο χέρι τόσο την κατοχή όσο και την άφιξη του Αραφάτ — αποτελεί μια σπάνια αφήγηση: προσωπική, ιστορική και αμείλικτα ειλικρινής. Αυτό το κείμενο βασίζεται εξ ολοκλήρου στη δική του αφήγηση.

Α΄ Μέρος: Κάιρο, Ιερουσαλήμ, Νάκμπα — Η γέννηση ενός επαναστάτη

Η ιστορία ξεκινά στο Κάιρο της δεκαετίας του 1920. Ένας Παλαιστίνιος από τη Γάζα είχε μετακομίσει εκεί για δουλειά και το 1929 απέκτησε έναν γιο: τον Μοχάμεντ Αμπντάλ αλ-Χουσεΐνι — τον κόσμο τον γνώρισε ως Γιάσερ Αραφάτ. Η μητέρα του καταγόταν από τη διακεκριμένη οικογένεια Αμπούλ Σουντ της Ιερουσαλήμ. Μετά τον θάνατό της στη δεκαετία του 1930, ο νεαρός Γιάσερ και ο αδελφός του πέρασαν χρόνια κοντά στην οικογένεια της μητέρας στην Ιερουσαλήμ, πριν επιστρέψουν στο Κάιρο.

Εκεί γνώρισε τον αρχηγό της οικογένειας, τον Σεΐχη Χασάν Αμπούλ Σουντ — εθνικιστή κατά τη Βρετανική Εντολή και σύμβουλο του Παλαιστίνιου ηγέτη Χατζ Αμίν Χουσεΐνι. Η σχέση αυτή υπήρξε καθοριστική. Το 1947, ο Σεΐχης Χασάν στρατολόγησε τον 17χρονο Γιάσερ για τη μεταφορά όπλων από την Αίγυπτο και τη Λιβύη. Το 1948, ο Αραφάτ μπήκε κρυφά στην Παλαιστίνη και πολέμησε εναντίον σιωνιστικών πολιτοφυλακών κατά τη διάρκεια αυτού που έγινε γνωστό ως η Νάκμπα — η Παλαιστινιακή Καταστροφή.

Η Νάκμπα ήταν ένα γεγονός σεισμικού τραύματος. Μετά το 1948, η πλειονότητα των Παλαιστινίων εκδιώχθηκε από την πατρίδα τους μετά από φρικτές σφαγές — 750.000 Παλαιστίνιοι πρόσφυγες βρέθηκαν σε αυτοσχέδιες σκηνές στο Σινά, στην Ιορδανία, στη Συρία και στον Λίβανο. Η ήττα των αραβικών στρατών και η υποστήριξη του νεοσύστατου ισραηλινού κράτους από τις παγκόσμιες υπερδυνάμεις τους άφησε μόνους — όχι μόνο άστεγους, αλλά και ανιθαγενείς.

Αυτό που ο Αραφάτ βίωσε εκείνη την περίοδο δημιούργησε, σύμφωνα με τον Barahmeh, «το πολιτικό DNA και την ιδεολογία του για τις δεκαετίες που ακολούθησαν». Υιοθέτησε την κυρίαρχη πεποίθηση πολλών Παλαιστινίων: ότι η ήττα ήταν αποτέλεσμα αραβικής προδοσίας, ότι «οι Παλαιστίνιοι δεν είχαν κανέναν παρά τον εαυτό τους», και ότι «όσο αυτά τα διεφθαρμένα καθεστώτα ήταν στην εξουσία, οι Άραβες δεν επρόκειτο να απελευθερώσουν την Παλαιστίνη».

Β΄ Μέρος: Η ίδρυση της Φατάχ και η πλοήγηση στη «ζούγκλα» της αραβικής πολιτικής

Στα μέσα της δεκαετίας του 1950, η περιοχή άλλαζε. Στην Αίγυπτο, ο Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ ανέβηκε στην εξουσία — μια «ανάσα φρέσκου αέρα» σε σύγκριση με τα παλιά διεφθαρμένα καθεστώτα. Πολλοί Παλαιστίνιοι τον είδαν ως σωτήρα. Αλλά ο Νάσερ, παρά τη δημόσια υποστήριξη στο παλαιστινιακό ζήτημα, δεν ήθελε άμεση στρατιωτική σύγκρουση με το Ισραήλ.

Ο Αραφάτ και οι σύντροφοί του είχαν διαφορετικές ιδέες. Πίστευαν ότι ο ένοπλος αγώνας υπό παλαιστινιακή ηγεσία ήταν αναγκαίος — όχι τόσο για να νικήσει το Ισραήλ σε αυτό το στάδιο, αλλά κυρίως «για να βγάλει τους Παλαιστινίους από την κατάσταση ψυχολογικής ηττοπάθειας». Ο Αραφάτ αναχώρησε για το Κουβέιτ, και το 1959, μαζί με τον Χαλίντ Χασάν και τον Μαχμούντ Αμπάς, ίδρυσε το κίνημα Φατάχ.

Η Φατάχ επεδίωκε την απελευθέρωση της Παλαιστίνης από Παλαιστίνιους. Για να το πετύχει, έπρεπε να πλοηγηθεί σε αυτό που ο Barahmeh αποκαλεί «εχθρική ζούγκλα της αραβικής πολιτικής» — αποφεύγοντας να πέσει υπό την επιρροή κανενός καθεστώτος, ενώ ταυτόχρονα χρησιμοποιούσε τα εδάφη και την υποστήριξή τους. «Ήταν σαν να προσπαθείς να τετραγωνίσεις τον κύκλο», σημειώνει.

Οι εσωτερικές συζητήσεις στη Φατάχ ήταν σφοδρές. Μια φράξια, υπό τον αλ-Ουαζίρ, ήθελε άμεση στρατιωτική δράση. Μια άλλη, υπό τον Χαλίντ Χασάν, προειδοποιούσε κατά της βιασύνης. Εκείνη την περίοδο αναδύθηκαν χαρακτηριστικά του Αραφάτ που θα τον ακολουθούσαν σε ολόκληρη τη ζωή του: η ικανότητα να πείθει σε κατ’ ιδίαν συναντήσεις — «ένας προς έναν, οι άνθρωποι τον βρίσκαν πολύ αγαπητό» — αλλά και η φημισμένη οξυθυμία του, τα συναισθηματικά ξεσπάσματα, και μια τάση να «ισοπεδώνει» τους συνομιλητές του.

Η κριτική που εμφανίστηκε τότε από τους συντρόφους του — και θα τον ακολουθούσε μέχρι το τέλος — ήταν ότι ο Αραφάτ ήταν τακτικός αλλά όχι στρατηγικός: η ικανότητά του να αδράξει μια ευκαιρία και να την εκμεταλλευτεί ήταν ασύγκριτη, αλλά «η εκτίμηση των μακροπρόθεσμων στρατηγικών επιπτώσεων ήταν ελλιπής».

Γ΄ Μέρος: Από αντάρτης ήρωας — Ο πόλεμος του 1967 και η άνοδος στην ηγεσία

Το 1964, ο Νάσερ συγκάλεσε την πρώτη Αραβική Σύνοδο Κορυφής. Οι Άραβες ηγέτες ίδρυσαν τον Οργανισμό Απελευθέρωσης της Παλαιστίνης (ΟΑΠ/PLO) — αλλά σύμφωνα με τον Barahmeh, αυτή ήταν «μόνο μία από τις πολλές αραβικές πρωτοβουλίες για να συνενώσουν, ελέγξουν ή σαμποτάρουν οποιαδήποτε μορφή ανεξάρτητου παλαιστινιακού κινήματος απελευθέρωσης». Πιεσμένη, η Φατάχ ξεκίνησε διασυνοριακές επιθέσεις εναντίον ισραηλινών στόχων από τον Λίβανο, την Ιορδανία και τη Γάζα.

Η αλλαγή ήρθε το 1967, όταν το Ισραήλ νίκησε την Αίγυπτο, τη Συρία και την Ιορδανία στον Πόλεμο των Έξι Ημερών. Η αραβική αποτυχία «μεταστάθηκε». Αλλά το 1968, μαχητές της Φατάχ και τμήματα του ιορδανικού στρατού κατάφεραν να ανακόψουν και να αναγκάσουν σε υποχώρηση τους Ισραηλινούς σε μια μάχη στην κοιλάδα του Ιορδάνη. Αυτό χαιρετίστηκε ως νίκη — «σε αντιπαράθεση με την αραβική αποτυχία του προηγούμενου χρόνου, έγιναν ήρωες». Η Φατάχ εντάχθηκε στο PLO, έγινε το κυρίαρχο κόμμα, και μέχρι το 1969 ο Αραφάτ ανέλαβε πρόεδρος.

Σε 20 χρόνια μετά τη Νάκμπα, ο Αραφάτ και οι σύντροφοί του πέτυχαν κάτι θεμελιώδες: μετέτρεψαν τους Παλαιστίνιους, σύμφωνα με τον Barahmeh, «από την εικόνα του ανιθαγενούς πρόσφυγα στους επαναστάτες που πολεμούσαν για την απελευθέρωση της πατρίδας τους». Αυτό ήταν το μεγαλύτερο επίτευγμα του Αραφάτ.

Δ΄ Μέρος: Η καφίγια, η ομιλία στον ΟΗΕ και η «διεθνοποίηση» του αγώνα

Το δεύτερο μεγάλο επίτευγμα ήρθε στη σφαίρα της διπλωματίας και της εικόνας. Η στρατιωτική στολή, η πιστολοθήκη, η κουφίγια τοποθετημένη με τρόπο μοναδικό — αυτή η ενδυμασία έγινε συνώνυμη με τον Αραφάτ. Η καφίγια, το παραδοσιακό αραβικό μαντήλι, σε ασπρόμαυρη εκδοχή, ήταν αυτή που φορούσαν οι Παλαιστίνιοι αγρότες — σύμβολο της σύνδεσης του κοινού ανθρώπου με τη γη. Αλλά είχε και δεύτερη σημασία: κατά τη Μεγάλη Εξέγερση του 1936-1939, η κουφίγια φοριόταν από αντιστασιακούς που πολέμησαν εναντίον Βρετανών και Σιωνιστών. Ο Αραφάτ θεωρούσε τον εαυτό του συνέχεια αυτής της αντιστασιακής γραμμής.

Μεταξύ 1969 και 1974, ο PLO πέτυχε πρωτοφανή διπλωματικά κατορθώματα, αναγνωρισμένος ως ο μοναδικός νόμιμος εκπρόσωπος του παλαιστινιακού λαού. Ο Αραφάτ ανέβηκε σε παγκόσμιο φαινόμενο, ισάξιο — σύμφωνα με τον Barahmeh — «του Τσε Γκεβάρα, του Νέλσον Μαντέλα, του Φιντέλ Κάστρο, του Χο Τσι Μινχ».

Το αποκορύφωμα ήρθε το 1974, όταν ο Αραφάτ — ένας άνθρωπος που η Δύση θεωρούσε τρομοκράτη — κλήθηκε να ομιλήσει στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη. Η ομιλία κατέληξε στην περίφημη φράση: «Μην αφήσετε τον κλάδο ελιάς να πέσει από το χέρι μου.» Η φράση, σύμφωνα με τον Barahmeh, είχε βαθύτερη σημασία: σηματοδοτούσε μια στροφή στη σκέψη του PLO — «από την απελευθέρωση στην ειρήνη». Ήταν η πρώτη αποδοχή της διχοτόμησης της Παλαιστίνης, κάτι «σεισμικό» για τους Παλαιστίνιους, που περάστηκε «με τον χαρακτηριστικό ισοπεδωτικό ηγετικό στυλ του Αραφάτ», προκαλώντας ρήξεις στη Φατάχ και τον PLO.

Ε΄ Μέρος: Μαύρος Σεπτέμβριος, Λίβανος, εξορία — Οι ήττες που ακολούθησαν

Παράλληλα με τις διπλωματικές νίκες, το παλαιστινιακό κίνημα δεχόταν βαριά πλήγματα. Ο βασιλιάς Χουσεΐν της Ιορδανίας εκδίωξε βίαια το παλαιστινιακό κίνημα αντίστασης σε γεγονότα γνωστά ως «Μαύρος Σεπτέμβριος». Ο PLO μετέφερε τη βάση του στον Λίβανο. Η Αίγυπτος και η Συρία ξεκίνησαν ολομέτωπο πόλεμο εναντίον του Ισραήλ. Η Αίγυπτος υπέγραψε ειρήνη. Ακολούθησε η ισραηλινή εισβολή στον Λίβανο το 1982, που ανάγκασε τον PLO να αποχωρήσει από τη Βηρυτό. Η νέα έδρα: η Τυνησία — 1.500 μίλια μακριά από το Ισραήλ.

Αυτό σήμαινε ότι για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, ο Αραφάτ και ο PLO δεν είχαν πλέον βάση σε γειτονική χώρα για να συνεχίσουν τον ένοπλο αγώνα. Ήταν μακριά από τον λαό που ισχυρίζονταν ότι εκπροσωπούσαν. Ο Αραφάτ βρισκόταν «μεταφορικά στην έρημο, στα πρόθυρα της αδιαφορίας», σημειώνει ο Barahmeh.

ΣΤ΄ Μέρος: Η πρώτη Ιντιφάντα και η αδράξιμη της ευκαιρίας

Αλλά δεν υπήρχε κανείς σαν τον Αραφάτ στο να βλέπει μια ευκαιρία και να την αρπάζει. Τον Δεκέμβριο του 1987, νέοι Παλαιστίνιοι στη Γάζα, τη Δυτική Όχθη και την Ιερουσαλήμ ξεσηκώθηκαν εναντίον της ισραηλινής στρατιωτικής κατοχής — οπλισμένοι με πέτρες. Η εικόνα «Δαβίδ εναντίον Γολιάθ» συγκίνησε τον κόσμο και επανέφερε το παλαιστινιακό ζήτημα στη διεθνή σκηνή. Ο «γέρος στην Τύνιδα» τοποθετήθηκε αμέσως στο κέντρο, «συνενώνοντας τον λαϊκό αγώνα» με τον εαυτό του. Ο Αραφάτ διάβασε τη Διακήρυξη Ανεξαρτησίας.

Ζ΄ Μέρος: Το Όσλο — Η μεγάλη αμφιλεγόμενη στροφή

Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, δύο σειρές ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων βρίσκονταν σε εξέλιξη: η μία επίσημη, υπό αμερικανική και σοβιετική μεσολάβηση στη Μαδρίτη, και η άλλη μυστική, σε εντολή του Αραφάτ, στο Όσλο. Η δεύτερη ήταν αυτή που σημείωσε πρόοδο και οδήγησε στις Συμφωνίες του Όσλο.

Ο Αραφάτ, «ενεργώντας μόνος του, χωρίς κανέναν έλεγχο από την παλαιστινιακή ηγεσία», σύμφωνα με τον Barahmeh, εξουσιοδότησε μαζικές υποχωρήσεις προς τους Ισραηλινούς σε αντάλλαγμα περιορισμένης αυτοδιοίκησης σε ορισμένες περιοχές της Δυτικής Όχθης, της Γάζας και της Ανατολικής Ιερουσαλήμ. Ο PLO θα αναγνώριζε το δικαίωμα ύπαρξης του Ισραήλ, θα αποκηρύσσε τον ένοπλο αγώνα και θα αναλάμβανε τη διασφάλιση της ισραηλινής ασφάλειας.

Η τελετή υπογραφής το 1993, με τη χειραψία μεταξύ Αραφάτ, Ιτζάκ Ράμπιν και Μπιλ Κλίντον στον Λευκό Οίκο, αντιμετωπίστηκε με σφοδρή αντίδραση από Παλαιστίνιους σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο Barahmeh επικαλέστηκε τη διαπίστωση του Edward Said: «Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’80, υπήρξε ένας μετασχηματισμός του παλαιστινιακού κινήματος, έγιναν λάθη, και υπήρξε αυτό που αποκαλώ εκούσια υποτέλεια. Ο PLO θα γινόταν ο εκτελεστής της κατοχής.»

Ένα χρόνο αργότερα, ο Αραφάτ κέρδισε το Νόμπελ Ειρήνης. Ήταν πλέον όχι μόνο πρόεδρος του PLO αλλά και πρόεδρος της Παλαιστινιακής Αρχής. Σύμφωνα με τον Barahmeh, «οι άνθρωποι στη Δυτική Όχθη ήταν εξίσου ενθουσιασμένοι και ανασφαλείς για το τι να περιμένουν από το Όσλο. Η προοπτική ανεξάρτητου παλαιστινιακού κράτους γέμισε τους πάντες με ελπίδα. Αλλά η ελπίδα πέθανε γρήγορα.»

Η΄ Μέρος: Η κατάρρευση — Ράμπιν, Νετανιάχου, Καμπ Ντέιβιντ

Ο Ιτζάκ Ράμπιν δολοφονήθηκε από την ισραηλινή ακροδεξιά. Το Ισραήλ κατασκεύασε πρωτοφανή αριθμό εποικισμών, αποικίζοντας τη γη που θα αποτελούσε το μελλοντικό παλαιστινιακό κράτος. Ο Νετανιάχου ανέβηκε στην εξουσία. Η Χαμάς εμφανίστηκε, χρησιμοποιώντας βία για να υπονομεύσει τις συνομιλίες. Ως πρόεδρος, ο Αραφάτ «επέδειξε πολύ μικρό ενδιαφέρον για τη διακυβέρνηση, προτιμώντας να είναι ο συμβολικός αρχηγός» — ακριβώς όπως στην Ιορδανία και τον Λίβανο. Ενδυνάμωσε ανθρώπους γύρω του, κάτι που οδήγησε σε «ανεξέλεγκτη διαφθορά».

Το 2000, μια τελευταία απόπειρα ειρήνης έγινε στο Καμπ Ντέιβιντ, μεταξύ Κλίντον, Μπαράκ και Αραφάτ. Ισχυρίστηκαν ότι ο Αραφάτ αποχώρησε από μια ιστορική συμφωνία. Λίγο μετά, ξέσπασε η δεύτερη Ιντιφάντα, πιο βίαιη και αιματηρή από την πρώτη. Τον Μάρτιο του 2002, ο ισραηλινός στρατός πολιόρκησε τον Αραφάτ στο αρχηγείο του στη Ραμάλα. «Ο κόσμος παρακολουθούσε αυτόν τον κάποτε μεγάλο άνθρωπο, του οποίου τα γεράματα προδίδονταν από ένα χείλος που τρεμόπαιζε, να γίνεται φυλακισμένος στο χρυσό κλουβί που είχε χτίσει ο ίδιος», περιγράφει ο Barahmeh.

Θ΄ Μέρος: Ο θάνατος και η αμφιλεγόμενη κληρονομιά

Το φθινόπωρο του 2004, ο Αραφάτ ασθένησε μυστηριωδώς. Μερικές εβδομάδες αργότερα πέθανε σε νοσοκομείο στο Παρίσι. Αν και δεν επιβεβαιώθηκε ποτέ, η επικρατέστερη θεωρία ήταν ότι δηλητηριάστηκε με πολώνιο — «δολοφονήθηκε από συνεργάτες του που επιδίωκαν εξουσία και ενεργούσαν εκ μέρους των Ισραηλινών», σημειώνει ο Barahmeh. Η Παλαιστίνη και ο κόσμος θρήνησαν. Ο πατέρας του παλαιστινιακού εθνικού κινήματος ήταν νεκρός — και μαζί του τελείωνε μια εποχή μισού αιώνα.

Γιατί ο Αραφάτ αποδέχτηκε το Όσλο αλλά όχι την τελική συμφωνία που θα παρέδιδε οριστικά τα παλαιστινιακά δικαιώματα; Η απάντηση, σύμφωνα με τον Barahmeh, βρίσκεται στο μοτίβο που εμφανίστηκε ξανά και ξανά: «Ήταν τακτικός αλλά όχι στρατηγικός. Υπέγραψε το Όσλο από θέση προσωπικής επιβίωσης και επιθυμίας να παραμείνει σχετικός. Όταν αντιμετώπισε τον κίνδυνο να παραγκωνιστεί στο περιθώριο της ιστορίας, αναζήτησε μια ευκαιρία, όπως είχε κάνει αμέτρητες φορές στις δεκαετίες του ’50, ’60 και ’70.»

Επίλογος: Μια κληρονομιά που δεν κλείνει σε μια λέξη

Η κληρονομιά του Γιάσερ Αραφάτ, όπως αναγνωρίζει ο Barahmeh, είναι «σύνθετη». Ήταν «πατρική φιγούρα, ήρωας, επαναστάτης — αλλά και ένας άνθρωπος με ελαττώματα, που κατέληξε να διαπράξει μια αμαρτία που κόστισε ακριβά στον παλαιστινιακό σκοπό». Αλλά, προσθέτει: «Είναι δίκαιο να τον κρίνουμε μόνο για το Όσλο; Δεν νομίζω.»

Αυτό που ο Αραφάτ και η γενιά του κατάφεραν στις δεκαετίες μετά τη Νάκμπα ήταν, κατά τον Barahmeh, «εξαιρετικό»: μεγάλο μέρος της διεθνούς αναγνώρισης και αλληλεγγύης που βλέπουμε σήμερα «χτίστηκε στους ώμους τους». Και το σημαντικότερο: «Όταν η παλαιστινιακή ψυχή μαστιζόταν από ηττοπάθεια, αμφισβήτησαν περιφερειακές και παγκόσμιες υπερδυνάμεις για να αποκαταστήσουν την παλαιστινιακή αυτενέργεια και αυτοπεποίθηση — από πρόσφυγες σε επαναστάτες.»

Η τελική θέση του Barahmeh δεν αφήνει περιθώρια αμφισημίας: «Πρέπει να αναιρέσουμε αυτό που έκανε ο Αραφάτ. Η διχοτόμηση της Παλαιστίνης και η λύση δύο κρατών επιβλήθηκαν πάντα στους Παλαιστίνιους από τη Δύση. Είναι καιρός να επανατοποθετήσουμε το παλαιστινιακό όραμα. Η απελευθέρωση σημαίνει όλη τη γη — όχι ένα μέρος της.» Είτε συμφωνεί κανείς είτε όχι, η ιστορία του Αραφάτ παραμένει αδύνατη να κλείσει σε μια λέξη. Ακριβώς όπως η ιστορία της Παλαιστίνης.

Βάσει της ανάλυσης του Salem Barahmeh για το κανάλι Uncivilised