Βιβλιοκριτική από τον Αντώνη Παπαγιαννίδη

Πρόλογος: Σοφία Λαζαρέτου, Εκδ. ΚΡΙΤΙΚΗ, Αθήνα 2026, σελίδες 194

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Νίκος Χριστοδουλάκης ασχολείται με το – ενδημικό στην Ελλάδα – φαινόμενο των κρίσεων: Το «Οικονομικές θεωρίες και κρίσεις» (επίσης στην ΚΡΙΤΙΚΗ), αλλά και το «Τίμημα του Εμφυλίου: Σύγκρουση και κατάρρευση στην Ελλάδα» (αυτό, στο ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ) αποτελούν ξενάγηση στην αποδιαρθρωτική λειτουργία των κρίσεων. Και στο ίζημα ανάσχεσης των αναπτυξιακών δυνατοτήτων και διάβρωσης της όποιας προσδοκίας ευημερίας, με ιστορικό/θεωρητικό φόντο. (Βέβαια, αντίστοιχη λειτουργία διεκδίκησε και η εισαγωγή Ν. Χριστοδουλάκη στο συλλογικό «Τα οικονομικά της δικτατορίας», που κυκλοφόρησε από την Βουλή των Ελλήνων και το Οικονομικό Πανεπιστήμιο).

Με το βιβλίο του αυτό, κάνει ένα άλμα πίσω: Στο ξεκίνημα του ελληνικού κράτους, στον ιδρυτικό 19^ο αιώνα της Ελλάδας η οποία – ήδη – περνάει στο δεύτερο τέταρτο του 21^ου με την γνώριμη αποδιαρθρωτική επίπτωση της κρίσης των Μνημονίων («της Μεγάλης Κρίσης του 2010 [όπου] κατέφυγε στη δανειακή βοήθεια της ΕΕ και του ΔΝΤ για να αποφύγει την άτακτη χρεοκοπία» κατά την εισαγωγική διατύπωση του ίδιου). Και εκεί, κάνει εξαρχής την παραδοχή ότι είτε με την ιστορική αναδρομή «γίνεται η προσπάθεια να μάθουμε τις αιτίες, την έκταση και την έκβαση προηγούμενων κρίσεων […] για να ενισχυθεί μια πεποίθηση που έχουμε ήδη διαμορφώσει για την σημερινή κατάσταση και θέλουμε να την επενδύσουμε με ιστορικό υπόβαθρο ώστε να φανεί αναπόφευκτη επιλογή»^. είτε πάλι «αναζητούν στην ιστορία κάποια κρυμμένη αλήθεια, η αποκάλυψη της οποίας θα μας βοηθήσει να ξεπεράσουμε μια τρέχουσα κρίση με καλύτερους όρους που δεν έχουμε σκεφθεί μέχρι σήμερα [ή έχουμε] αέναη επανάληψη των ίδιων και ίδιων προβλημάτων και αποτυχιών που μας κατατρύχουν ως αναπόδραστο πεπρωμένο».

Εκεί, λοιπόν, ο Ν. Χριστοδουλάκης βλέπει – και αναδεικνύει – το πώς «οι εγχώριοι θιασώτες της ρήξης με το δυτικό σύστημα […] καταλήγουν στα ίδια ακριβώς συμπεράσματα με εκείνους τους διεθνείς παράγοντες που θέλουν να αποβάλουν [την χώρα] γιατί θεωρούν ότι δεν είναι άξια να συμμετέχει στα πλεονεκτήματα Ευρωπαϊκής σταθερότητας και ασφάλειας [το σύστημα αυτό] παρέχει».

Η 200ετία, από την Επανάσταση του 1921 – με σημαντική ψηφίδα το συνέδριο Alpha Bank/Τράπεζα της Ελλάδος στο Ναύπλιο – αλλά και οι συμμετοχές Χριστοδουλάκη στο Οικονομικό Φόρουμ Δελφών και σε διοργανώσεις της διαΝΕΟσις του έχουν δώσει εναύσματα προβληματισμού αλλά και πρωτογενές υλικό από μακροοικονομικές σειρές που πάνε πίσω στον χρόνο και τις οποίες έχει προσαρμόσει ώστε να ανταποκρίνονται στην ανάγκη συγκρισιμότητας (πώς περιοδολογείς αξιόπιστα; πώς ενσωματώνεις την εδαφική/πληθυσμιακή μεγέθυνση της Ελλάδας;) όλα αυτά προσφέρουν έναν καμβά που δίνει πολύ σταθερότερη βάση στις εν πολλοίς περιγραφικές έως τώρα προσεγγίσεις των κρίσεων της Ελλάδας του 19^ου αιώνα.

Λιτό το συμπέρασμα Χριστοδουλάκη «πολύ απλά, η οργανική ένταξη στο διεθνές σύστημα δεν τελεσφόρησε καθ’ όλη την διάρκεια του 19^ου αιώνα», με την περαιτέρω μάλιστα αναφορά του στην υπονόμευση της παραγωγικής συσσώρευσης από πελατειακές στρεβλώσεις αλλά και με την επισήμανση ότι «τακτικές των ξένων δυνάμεων [που] θεωρούσαν την Ελλάδα ως δεδομένη και ελεγχόμενη μεν, ανάξια όμως να καταξιωθεί με το στάτους μιας χρηματοπιστωτικής αξιόπιστης οικονομίας». Όλα αυτά απηχούν την (προλογική) αναφορά της Σοφίας Λαζαρέτου, πώς πολλοί ερευνητές έχουν εκφράσει την άποψη ότι «η Ελλάδα διακατέχεται από κάποιο προπατορικό αμάρτημα, αφού δηλαδή δεν τα κατάφερε στο παρελθόν, δεν θα τα καταφέρει και στο μέλλον!»^. αναφορά σε λογική εξορκισμού.

Διαφορετικά η Σ. Λαζαρέτου – που της οφείλουμε το «Από την πτώχευση στην ύφεση» με αντικείμενο τον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο (στον GUTENBERG), αλλά και δεν παύει να έχει την ματιά Τράπεζας της Ελλάδος – διαφορετικά ο Ν. Χριστοδουλάκης, θέλουν να απωθήσουν ένα τέτοιο νομοτελειακοφανές συμπέρασμα. Ωστόσο η διατύπωση «αν και κατά καιρούς υπήρξαν σημαντικές βελτιώσεις, το δημοσιονομικό σύστημα δεν απέκτησε σταθερούς κανόνες λειτουργίας και τα εκρηκτικά ελλείμματα – σε συνδυασμό με την διεθνή πιστωτική ανακοπή (εδώ η αναφορά είναι διαφανής στην διεθνή περιδίνηση του 1890) οδηγούσαν σε νέα μεγάλη κρίση (όπως η εγχώρια πτώχευση του 1893…)» δύσκολα αποφεύγει τις συνηχήσεις της στον 21^ο αιώνα μας.

Η Σολωμική αναφορά του τίτλου του βιβλίου στο «δεν ειν’ εύκολες οι θύρες /εάν η χρεία τες κουρταλεί», δηλαδή στην 116η στροφή του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν» η οποία αποτυπώνει ήδη το άγος της εξάρτησης από την έξωθεν βοήθεια σε κρίσιμες στιγμές της Επανάστασης, αποτελεί ένα δυσάρεστο λάιτ μοτίφ επανερχόμενο στην περιοδολόγηση ανοιγμάτων και κρίσεων της Ελλάδας του 19^ου αιώνα. Δάνεια της Ανεξαρτησίας το 1924-25, με αδυναμία πληρωμής, αναχρηματοδότηση, φορολογικό σοκ το 1828-31. Νέο δάνειο – με εγγύηση Γαλλοάγγλων – για καλωσόρισμα του Όθωνα, το 1833, ταραχές-φορολογική εξέγερση-περικοπές δαπανών το 1839-47 (με ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας το 1841, παραχώρηση Συντάγματος το 1844) συνολικό οικονομικό και πολιτικό πρόβλημα, με άρση του καλύμματος του νομίσματος αναγκαστικής κυκλοφορίας, εν συνεχεία (με φόντο τις Ευρωπαϊκές εξεγέρσεις) έξωση του Όθωνα, αλλά και προσχώρηση της Ελλάδας στην Λατινική Νομισματική Ένωση το 1867. Ρύθμιση για την αποπληρωμή των κακότυχων δανείων της Ανεξαρτησίας το 1878, προσέλευση στον Κανόνα Χρυσού το 1885, φορολογικός κλεφτοπόλεμος (δική μας η έκφραση…), εν συνεχεία η διεθνής κρίση του 1890 που επιταχύνει την πτώχευση του 1893 – και καταλήγει στην επιβολή ΔΟΕ στην Ελλάδα το 1898.

Όλην αυτή την διαδρομή, την αναλύει στο «Δεν ειν’ εύκολες οι θύρες…» βήμα-επώδυνο βήμα, ο Ν. Χριστοδουλάκης. Ήδη όμως δίνει εξαρχής την συνολική ακτινογραφία σε έναν πίνακα-χρονολόγιο ώστε ο αναγνώστης να γνωρίζει… τι τον περιμένει. Κλείνει, δε, ο πίνακας με την προσχώρηση της Ελλάδας στον Κανόνα Χρυσού επί Στέφανου Δραγούμη, αμέσως μετά με την ορκωμοσία κυβέρνησης Βενιζέλου – και σύναψη «νέων εξωτερικών δανείων για [όπως απεδείχθη] χρηματοδότηση πολέμων”. Όμως…  αυτά αφορούν πλέον το 1910 – άρα είμαστε στον 20^ο αιώνα.

Αυτό το τελευταίο σκαλοπάτι υπέρβασης μπορεί να ωθήσει τον σημερινό αναγνώστη – πάντως ώθησε εμάς! – αφού ενδιαμέσως σταθεί στις προσπάθειες μεταρρύθμισης και στις αναζητήσεις δημοσιονομικής αυτοσυγκράτησης, στις (μέχρι και με ναυτικούς αποκλεισμούς εκ μέρους των Δυνάμεων) περιπτώσεις εξωτερικής επιβολής αλλά και παροχής βοήθειας «στο νήμα» (δεν είναι εύκολες οι θύρες…), να ωθήσει σε αναζήτηση συνηχήσεων με την Ελληνική περιπέτεια του τέλους του 20^ου και των αρχών του 21^ου αιώνα. Δεν το επιδιώκει/ούτε το αποθαρρύνει ακριβώς ο Ν. Χριστοδουλάκης το να σκεφτεί ο αναγνώστης βάσει αυτής της εξιστόρησης με τα μάτια στραμμένα στο μέλλον, στο δεύτερο τέταρτο του 21^ου αιώνα όπου ζούμε.

Όμως… το «όταν η χρεία τες κουρταλεί» δύσκολα αποφεύγεται ως ηχώ.

Από το kreport.gr