Η διαφύλαξη της ιστορικής μνήμης και η καταγραφή των προσωπικών βιωμάτων των προσφύγων της Κύπρου βρέθηκαν στο επίκεντρο μιας βαθιά συγκινητικής εκδήλωσης στη Δυτική Κρήτη. Το απόγευμα της Τρίτης 23 Ιουνίου 2026, στο Θέατρο «Μίκης Θεοδωράκης» των Χανίων, παρουσιάστηκε το βιβλίο του Ματθαίου Φραντζεσκάκη με τίτλο «Λαλώ σου τα», το οποίο συγκεντρώνει ιστορικές μαρτυρίες για την προσφυγιά της Αμμοχώστου.

Η εκδήλωση, η οποία πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της δεύτερης ημέρας του 5ου Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων, προσέλκυσε το έντονο ενδιαφέρον του κοινού, αναδεικνύοντας τη σημασία της προφορικής ιστορίας ως εργαλείου αντίστασης στη λήθη και ως γέφυρας που συνδέει τον προσφυγικό ελληνισμό της Κύπρου με την κοινωνία των Χανίων.

Η γέννηση του έργου μέσα από την εκπαιδευτική συνεργασία

Η συγγραφή του βιβλίου δεν υπήρξε προϊόν ενός εξ αρχής προδιαγεγραμμένου σχεδιασμού, αλλά το αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης ερευνητικής πορείας και μιας απρόσμενης εκπαιδευτικής σύγκλισης.

Ο συγγραφέας και ερευνητής Ματθαίος Φραντζεσκάκης, ο οποίος υλοποίησε την έρευνα και τις συνεντεύξεις μαζί με τον επί χρόνια συνοδοιπόρο του Κώστα Κοσμαδάκη, εξήγησε ότι η αφετηρία του έργου βρίσκεται σε ένα εξ αποστάσεως εκπαιδευτικό πρόγραμμα του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων κατά την περίοδο της πανδημίας.

Η συνεργασία με τις εκπαιδευτικούς Κατίνα Χρυσάνθου και Χιονούλα Τριανταφυλλίδου οδήγησε στη δημιουργία μιας κοινής μαθητικής ταινίας και, αλυσιδωτά, στην ανάγκη καταγραφής των εμπειριών των ανθρώπων που έζησαν την τουρκική εισβολή του 1974.

Στην τοποθέτησή του, ο κ. Φραντζεσκάκης υπογράμμισε τον ηθικό χαρακτήρα της προσπάθειας, ανακοινώνοντας παράλληλα την επικείμενη παρουσίαση του βιβλίου στην ίδια την Κύπρο:

«Το βιβλίο αυτό αποτελεί ένα χρέος τιμής προς τους ανθρώπους που μοιράστηκαν τις ιστορίες τους μαζί μας πριν από μερικά χρόνια. […] Είναι πάντα μια έγνοια, όταν κάποιοι σου εμπιστεύονται προσωπικά βιώματα, να επιστρέφεις σε αυτούς με κάτι ως αντίδωρο.»

Ο συγγραφέας έκανε γνωστό ότι στις 18 Ιουλίου το βιβλίο θα παρουσιαστεί επίσημα στο Πολιτιστικό Κέντρο της Δερύνειας, στην ευρύτερη περιοχή της Αμμοχώστου, επιστρέφοντας με αυτόν τον τρόπο τις φωνές των αφηγητών στον γενέθλιο τόπο τους.

Η διάσωση της κυπριακής διαλέκτου ως μνημείο προφορικού λόγου

Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις κατά την προετοιμασία της έκδοσης υπήρξε η φιλολογική διαχείριση του υλικού των συνεντεύξεων. Ο υπεύθυνος για την επιμέλεια του βιβλίου, φιλόλογος Φίλιππος Χαραλάμπους, εξήγησε τη συνειδητή απόφαση να διατηρηθεί η αυθεντικότητα της κυπριακής ντοπιολαλιάς, αποφεύγοντας την «κανονικοποίηση» που επιβάλλει συνήθως ο γραπτός λόγος. Η μεταφορά στο χαρτί έγινε με απόλυτη προσήλωση στις συντακτικές ιδιαιτερότητες, τις επαναλήψεις και τις παύσεις των ομιλητών, προκειμένου να διασωθεί η ένταση και η αναπνοή του πάσχοντος ανθρώπου.

Ο κ. Χαραλάμπους προσέδωσε μια βαθιά υπαρξιακή διάσταση στον τίτλο του έργου, σημειώνοντας:

«“Λαλώ σου τα”: ανοίγω αδιαπραγμάτευτα την ψυχή μου και σ’ αφήνω να κοιτάξεις μέσα. Παρά τις δεκαετίες που πέρασαν, όλα τα συναισθήματα είναι εκεί: η χαρά της πρότερης ζωής, ο ζόφος του πολέμου, ο φόβος, το πένθος, αλλά και η απόφαση να χτιστεί το νέο σπίτι.»

Ο επιμελητής του έργου διευκρίνισε ότι το βιβλίο αποτυπώνει την ιστορία των αισθήσεων και των συναισθημάτων σε καιρό πολέμου, επιτρέποντας στον αναγνώστη να εικονοποιήσει τη φρίκη των βομβαρδισμών, τον σωματικό πόνο του αιχμαλώτου και την απώλεια, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα τρία κεντρικά χαρακτηριστικά: τη νοσταλγία για τη χαμένη Εδέμ της νεότητας, τη μίξη της κοινής νεοελληνικής με την κυπριακή διάλεκτο και, κυρίως, την πλήρη απουσία αισθημάτων μίσους για την απέναντι πλευρά.

Η προφορική μαρτυρία ως πράξη αντίστασης στη λήθη

Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και η παρέμβαση της ιστορικού και επιστημονικά συνυπεύθυνης του προγράμματος προφορικής ιστορίας του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων, Χαράς Ανδρεάδου. Η κυρία Ανδρεάδου κατέταξε το «Λαλώ σου τα» στην κατηγορία των βιβλίων που «ακούγονται», καθώς οι σελίδες του μεταφέρουν αυτούσια την ανθρώπινη παρουσία, μετατρέποντας τις προσωπικές αναμνήσεις σε έναν ζωντανό «τόπο μνήμης», κατά τον ορισμό του Γάλλου ιστορικού Πιέρ Νορά.

Η ιστορικός αντιπαρέβαλε τη χρησιμότητα της προφορικής μαρτυρίας σε σχέση με την επίσημη, θεσμική ιστοριογραφία, επισημαίνοντας τη διαφοροποίηση των πεδίων εστίασης:

«Η επίσημη Ιστορία θα μας πει πότε έγινε η εισβολή, θα μας πει πώς εκτοπίστηκαν οι άνθρωποι, θα μας αναλύσει ποιες στρατιωτικές επιχειρήσεις πραγματοποιήθηκαν. Η προφορική μαρτυρία όμως μας λέει κάτι εντελώς διαφορετικό: μας λέει πώς ακούστηκε η πρώτη εκείνη σειρήνα στα αυτιά ενός παιδιού· πώς έμοιαζε ο γνώριμος δρόμος της γειτονιάς· πώς ήταν να εγκαταλείπεις το σπίτι σου βιαστικά, χωρίς να γνωρίζεις ότι το αποχαιρετάς για πάντα. Μας λέει πώς είναι να κουβαλάς μια ολόκληρη χαμένη πόλη μέσα σου για 50 και πλέον χρόνια.»

Επικαλούμενη τις θεωρητικές προσεγγίσεις του Αλεσάντρο Πορτέλι, η κυρία Ανδρεάδου τόνισε ότι το ψυχικό τραύμα δεν λειτουργεί γραμμικά αλλά ως ηχώ, φέρνοντας ως παράδειγμα τις μαρτυρίες του Παναγιώτη Κρέμα και της Ευτυχίας Δρουσιώτου, οι οποίοι περιγράφουν πώς οι αισθήσεις και οι ήχοι του πολέμου παραμένουν μόνιμα παρόντες δεκαετίες μετά.

Η κοινωνική ανθρωπολογία και η πολυπρισματική αποτύπωση του πολέμου

Η δομή του βιβλίου περιλαμβάνει 14 επώνυμες συνεντεύξεις αυτοπτών μαρτύρων, η σύνθεση των οποίων προσφέρει μια πολυπρισματική και ολιστική αποτύπωση της συλλογικής εμπειρίας. Στην ανάλυσή του, ο φιλόλογος Γιάννης Μαργιούλας παρουσίασε το κοινωνικό και ηλικιακό προφίλ των αφηγητών: πέντε ανήλικοι κατά το 1974, πέντε νεαροί στρατιώτες της πρώτης γραμμής, δύο μητέρες πολυμελών οικογενειών, ένας 48χρονος ξενοδόχος και μια φοιτήτρια του εξωτερικού. Η ποικιλία αυτή, σε συνδυασμό με τον κοινό γεωγραφικό άξονα της ευρύτερης περιοχής της Αμμοχώστου, επιτρέπει την ανασύνθεση της ανθρωπογεογραφίας της εποχής.

Ο κ. Μαργιούλας έθεσε το κρίσιμο ιστοριογραφικό δίλημμα ανάμεσα στη μνήμη και τη λήθη, επισημαίνοντας ότι το Κυπριακό ζήτημα αντιμετωπίζει σήμερα μια τάση κανονικοποίησης και περιθωριοποίησης από τη διεθνή κοινότητα, ενώ απουσιάζει συστηματικά από την ελλαδική σχολική εκπαίδευση. Παράλληλα, άσκησε κριτική στην τρέχουσα διεθνή συγκυρία, όπου ο πόλεμος τείνει να αποδαιμονοποιηθεί και να φυσικοποιηθεί, καταλήγοντας με τα λόγια του Μάρκου Ζουβάνη, εφέδρου αξιωματικού κατά την εισβολή:

«Δεν υπάρχει χειρότερο πράγμα από τον πόλεμο, παιδιά. Δεν υπάρχει. Όγδον χειρότερο μπορεί να συμβεί στον άνθρωπο είναι να ζήσει πόλεμο.»