Εμβόλια COVID-19 και σπάνιοι θρόμβοι αίματος: μια διεθνής ομάδα ερευνητών έλυσε ένα πενταετές μυστήριο, εντοπίζοντας τον ακριβή γενετικό και μοριακό μηχανισμό που προκαλούσε σπάνιες αλλά μερικές φορές θανατηφόρες θρομβώσεις σε άτομα που είχαν λάβει ορισμένα εμβόλια κατά του κοροναϊού.

Η ανακάλυψη, που δημοσιεύτηκε στο New England Journal of Medicine, αποκαλύπτει πως ένας μεμονωμένος μετασχηματισμός στα κύτταρα παραγωγής αντισωμάτων, σε συνδυασμό με κληρονομικές γενετικές παραλλαγές, οδηγεί το ανοσοποιητικό σύστημα να επιτεθεί σε μια πρωτεΐνη του αίματος αντί για τον ιικό στόχο. Το αποτέλεσμα είναι η επικίνδυνη διαταραχή γνωστή ως ανοσολογική θρομβοπενία και θρόμβωση επαγόμενη από εμβόλιο (VITT).

Οι επιστήμονες από τα Πανεπιστήμια McMaster (Καναδάς), Flinders (Αυστραλία) και Universitätsmedizin Greifswald (Γερμανία) εντόπισαν ότι η αιτία της VITT σχετίζεται με μια πρωτεΐνη του αδενοϊού, την πρωτεΐνη VII (pVII), η οποία παρουσιάζει μεγάλη ομοιότητα με την ανθρώπινη πρωτεΐνη του αίματος PF4 (παράγοντας αιμοπεταλίων 4).

Σύμφωνα με τα ευρήματά τους, η VITT εκδηλώνεται μόνο σε άτομα που φέρουν συγκεκριμένες κληρονομικές παραλλαγές γονιδίων αντισωμάτων (IGLV3-21*02 ή *03), οι οποίες απαντώνται έως και στο 60% του πληθυσμού. Παρά ταύτα, η εμφάνιση της πάθησης είναι εξαιρετικά σπάνια —περίπου ένα περιστατικό ανά 200.000 εμβολιασμένους— γεγονός που υποδηλώνει την ύπαρξη επιπλέον παράγοντα κινδύνου.

Η κρίσιμη μετάλλαξη και η ενεργοποίηση των αιμοπεταλίων

Ο επιπλέον παράγοντας φαίνεται να είναι μια τυχαία μετάλλαξη, γνωστή ως K31E, η οποία προκύπτει σε ορισμένα κύτταρα παραγωγής αντισωμάτων κατά τη διάρκεια της ανοσολογικής απόκρισης στον αδενοϊό. Αυτή η αλλαγή ενός μόνο αμινοξέος μετατοπίζει τον στόχο του αντισώματος από την pVII στην PF4, ενεργοποιώντας τα αιμοπετάλια και προκαλώντας τον καταρράκτη πήξης και τη μείωση του αριθμού αιμοπεταλίων που χαρακτηρίζει τη VITT.

«Αυτή η μελέτη δείχνει, με μοριακή ακρίβεια, πώς μια φυσιολογική ανοσολογική απόκριση σε έναν αδενοϊό μπορεί πολύ σπάνια να εκτροχιαστεί», δήλωσε ο Theodore Warkentin, επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης και ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο McMaster.

Σύριγγες με εμβόλιο κατά του Covid-19 σε ειδικό δίσκο μεταφοράς.

Η ομάδα επιβεβαίωσε τα αποτελέσματα χρησιμοποιώντας εξανθρωπισμένα μοντέλα ποντικών. Τα αντισώματα VITT προκάλεσαν θρόμβωση στα πειραματόζωα, ενώ οι «αντίστροφα μεταλλαγμένες» εκδοχές, με αντιστροφή της μετάλλαξης, δεν προκάλεσαν καμία αντίδραση. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων έχει καταγράψει περίπου 900 περιπτώσεις VITT στην Ευρώπη μετά από εμβολιασμό με εμβόλια της AstraZeneca ή της εταιρείας Johnson & Johnson, εκ των οποίων 200 κατέληξαν θανατηφόρα.

«Αυτό που είναι συναρπαστικό είναι ότι μπορούμε πλέον να εντοπίσουμε το συγκεκριμένο ιικό συστατικό που μπορεί να επανασχεδιαστεί», πρόσθεσε ο Warkentin, υπογραμμίζοντας ότι τα μελλοντικά αδενοϊικά εμβόλια μπορούν να διατηρήσουν τα πλεονεκτήματά τους αποφεύγοντας ταυτόχρονα τη σπάνια ανοσολογική δυσλειτουργία που προκαλεί τη VITT.

Αν και τα δύο εμβόλια COVID-19 που συνδέθηκαν με τη VITT δεν χρησιμοποιούνται πλέον ευρέως, τα εμβόλια με βάση τον αδενοϊό εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικά εργαλεία κατά άλλων ασθενειών, όπως ο Έμπολα. Παράλληλα, παρόμοια εμβόλια αναπτύσσονται για τη γρίπη, την ελονοσία και τη φυματίωση.

Η Sarah Gilbert, εμβολιολόγος του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και μέλος της ομάδας ανάπτυξης του εμβολίου της AstraZeneca, δήλωσε ότι η ανακάλυψη αυτή μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της ασφάλειας των μελλοντικών εμβολίων με αδενοϊό. «Ο δρόμος προς τα εμπρός φαίνεται πιο ξεκάθαρος», ανέφερε χαρακτηριστικά στο περιοδικό Science.