Στο Νέο Δελχί, στο India AI Impact Summit, η τεχνητή νοημοσύνη δεν συζητήθηκε μόνο ως υπόσχεση παραγωγικότητας, γεωπολιτικής ισχύος ή νέων αγορών. Για πρώτη φορά με τέτοια ένταση, μετατράπηκε και σε ένα πολιτικό και κοινωνικό «καμπανάκι» για ένα θέμα που καίει κυβερνήσεις από την Ευρώπη μέχρι την Ασία: τα social media και το πώς, με την επιτάχυνση που φέρνουν τα generative εργαλεία, τα παιδιά κάτω των 15 ετών βρίσκονται πιο εκτεθειμένα από ποτέ σε κινδύνους που δεν μοιάζουν πλέον μόνο  θεωρητικοί.

Η συζήτηση έχει αλλάξει χαρακτήρα. Δεν αφορά μόνο τον εθισμό, τη διάσπαση προσοχής ή την ψυχική επιβάρυνση των εφήβων. Αφορά επίσης την «εκβιομηχάνιση» της κακοποίησης: την ευκολία με την οποία μια φωτογραφία ανηλίκου μπορεί να μετατραπεί, με λίγα κλικ, σε σεξουαλικοποιημένο υλικό, να κυκλοφορήσει σε κλειστές ομάδες και να γίνει εργαλείο εκβιασμού ή διασυρμού. Η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται δημιουργία και λύσεις που μέχρι τώρα φάνταζαν αδύνατες, παραδείγματος χάριν στο χώρο της ιατρικής,  όμως έχει ήδη προχωρήσει και σε μια πιο σκοτεινή “γραμμή παραγωγής”.

Πάνω από 1,2 εκατ. παιδιά χρησιμοποιήθηκαν ως deepfake σε σεξουαλικό περιεγχόμενο

Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη βαρύτητα απέκτησε μία νέα τεκμηρίωση που επικαλέστηκαν διεθνείς τεχνολογικοί παράγοντες στις ομιλίες τους: Τα στοιχεία από την συνεργασία της UNICEF με την ECPAT και την INTERPOL σε 11 χώρες, σύμφωνα με τα οποία τουλάχιστον 1,2 εκατομμύρια παιδιά δήλωσαν ότι οι εικόνες τους αλλοιώθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν ως deepfake σε σεξουαλικό περιεχόμενο μέσα στον τελευταίο χρόνο. Η ωμότητα του αριθμού είναι ο λόγος που η συζήτηση μετακινήθηκε από τις γενικές διακηρύξεις στην πολιτική πράξη. Δεν είναι εύκολο να μιλήσεις για «ψηφιακή ελευθερία» όταν περιγράφεται ένα φαινόμενο που, σε ορισμένες χώρες, η  θυματοποίηση αντιστοιχεί ακόμα και σε ένα παιδί σε κάθε  τυπική τάξη σχολείου.

Η γαλλική προσέγγιση, όπως παρουσιάστηκε, κινείται στην λογική της κρατικής παρέμβασης με σαφή ηλικιακό ορίζοντα. Ο Εμανουέλ Μακρόν, μιλώντας στο συνέδριο, προσπάθησε να συνδέσει δύο συχνά αντιφατικές απαιτήσεις: από τη μία την ανάγκη να μη στραγγαλιστεί η καινοτομία και από την άλλη την ανάγκη η ψηφιακή αγορά να αναγνωρίσει επιτέλους ότι τα παιδιά δεν είναι «μικροί ενήλικες». Η ρητορική του ήταν πολιτική αλλά και τεχνολογικά στοχευμένη: δεν αρκεί, είπε στην ουσία, να μιλάμε για ελεύθερη έκφραση όταν οι αλγόριθμοι που καθορίζουν τι βλέπει ένα παιδί είναι αδιαφανείς και σχεδιασμένοι να μεγιστοποιούν τον χρόνο παραμονής. Η Γαλλία, επιδιώκει να ανεβάσει το θέμα της απαγόρευσης χρήσης των social media σε παιδιά κάτω των 15 ετών  και στην ατζέντα του G7 ως ζήτημα προστασίας ανηλίκων από την ψηφιακή κακοποίηση.

Από την πλευρά της, η Ινδία έδειξε ότι εξετάζει πιο «σκληρά» εργαλεία. Δηλώσεις του υπουργού Τεχνολογίας Άσουινι Βαϊσνάου άφησαν να εννοηθεί ότι υπάρχουν συζητήσεις με πλατφόρμες για ηλικιακό κόφτη ή περιορισμούς πρόσβασης, ενώ παράλληλα αναζητούνται μέτρα για το φαινόμενο των deepfakes. Η Ινδία, με το μέγεθός της και το τεράστιο ψηφιακό οικοσύστημα, λειτουργεί σχεδόν ως εργαστήριο: αν μια μεγάλη δημοκρατία μπορεί να επιχειρήσει ηλικιακή ρύθμιση σε τέτοια κλίμακα, τότε το επιχείρημα ότι «δεν γίνεται πουθενά» αποδυναμώνεται.

Ωστόσο, το συνέδριο έδωσε χώρο και στην αντίρρηση που ακούγεται ολοένα πιο καθαρά: μια οριζόντια απαγόρευση δεν είναι πανάκεια. Ο Thomas Davin, από την πλευρά της UNICEF στον χώρο της καινοτομίας, προειδοποίησε ότι σε πολλές κοινωνίες οι πλατφόρμες λειτουργούν ταυτόχρονα ως εργαλείο ενημέρωσης, μάθησης και ένταξης· μια blanket ban μπορεί να οδηγήσει απλώς σε παράκαμψη ψεύτικες ηλικίες, VPN και να στερήσει ορατότητα από τα πραγματικά προβλήματα, δηλαδή τον σχεδιασμό των ίδιων των προϊόντων και την ανεπαρκή επιβολή κανόνων. Με άλλα λόγια, η συζήτηση δεν είναι μόνο «κόβουμε ή δεν κόβουμε». Είναι «τι ρυθμίζουμε ακριβώς: την πρόσβαση ή τον αλγόριθμο;».

Ο ρόλος της Ελλάδας

Η Ελλάδα, μέσα σε αυτό το διεθνές κύμα, δεν εμφανίζεται ως θεατής. Η Αθήνα βρίσκεται κοντά σε ανακοίνωση της ρύθμισης που θα στοχεύει την απαγόρευση χρήσης social media για παιδιά κάτω των 15. Οι ανακοινώσεις αναμένονται τις επόμενες μέρες  και ο πρωθυπουργός από την Ινδία έθεσε το πλαίσιο λέγοντας ότι για εκείνον η προστασία των ανήλικων από τον ψηφιακό εθισμό είναι θέμα διαγενεακής αλληλεγγύης και κορυφαία προτεραιότητα για την κυβέρνηση.  Το κρίσιμο εδώ δεν είναι μόνο η πρόθεση, αλλά το πώς θα εφαρμοστεί. Η ελληνική συζήτηση φέρνει στο τραπέζι την χρησιμοποιήση του μηχανισμού επαλήθευσης ηλικίας, με το εργαλείο  Kids Wallet, ώστε η ρύθμιση να μην μείνει στο επίπεδο της ευχής. Και αυτό, πρακτικά, είναι το «σκληρό σημείο» όλων των αντίστοιχων πρωτοβουλιών: χωρίς αξιόπιστη επαλήθευση, ο νόμος μένει να κυνηγάει σκιές.

Σε πολιτικό επίπεδο, η συγκυρία είναι σχεδόν προφανής. Η ελληνική κυβέρνηση βλέπει ότι η ευρωπαϊκή ατζέντα ωριμάζει, ότι η Γαλλία πιέζει, ότι η Ινδία συζητά ηλικιακά όρια, και ότι οι αποκαλύψεις για AI-υποβοηθούμενη σεξουαλική εκμετάλλευση δημιουργούν ένα νέο πλαίσιο νομιμοποίησης για παρεμβάσεις που πριν από λίγα χρόνια θα θεωρούνταν υπερβολικές.

Το συνέδριο του Νέου Δελχί δεν έδωσε μια μαγική λύση. Έδειξε όμως κάτι που οι κυβερνήσεις συχνά αποφεύγουν να πουν καθαρά: η εποχή που αντιμετωπίζαμε τα social media ως ουδέτερα κανάλια επικοινωνίας έχει τελειώσει. Είναι προϊόντα με συγκεκριμένο σχεδιασμό, συγκεκριμένα κίνητρα και συγκεκριμένα εργαλεία AI που μπορούν να κάνουν την κακοποίηση φθηνότερη, ταχύτερη και μαζική. Κι όταν μιλάμε για παιδιά κάτω των 15, το δίλημμα δεν είναι αν θα ενοχλήσουμε τις πλατφόρμες. Είναι αν θα αφήσουμε το ψηφιακό περιβάλλον να λειτουργεί με κανόνες αγοράς σε μια ηλικία που δεν έχει ακόμα καν τα εργαλεία να καταλάβει τι ακριβώς της συμβαίνει.