Από τη Νέα Υόρκη και το Λονδίνο μέχρι την Αθήνα και τα Χανιά, το αντιπολεμικό κίνημα που συγκλόνισε τον πλανήτη το 2003 φαντάζει σήμερα μια μακρινή ανάμνηση. Η αποσύνδεση της πολιτικής ελίτ από τη μαζική δράση, η κόπωση των διαδοχικών κρίσεων και το παράδοξο της θεσμικής διαμαρτυρίας που «ναρκώνει» τους δρόμους.
Στις 15 Φεβρουαρίου 2003, η ανθρωπότητα έγραψε ιστορία. Εκατομμύρια πολίτες πλημμύρισαν τους δρόμους του Λονδίνου, της Ρώμης, της Μαδρίτης και της Αθήνας, σε μια συντονισμένη κραυγή ενάντια στην επικείμενη εισβολή στο Ιράκ. Ήταν η μεγαλύτερη διαδήλωση στην ιστορία του είδους μας. Σήμερα, καθώς οι βόμβες πέφτουν στο Ιράν και η Μέση Ανατολή βυθίζεται σε μια δίνη απρόβλεπτων συνεπειών, η εικόνα στις δυτικές πρωτεύουσες είναι ριζικά διαφορετική. Παρά το γεγονός ότι οι δημοσκοπήσεις δείχνουν μια πλειοψηφία που αποστρέφεται τη νέα σύρραξη, οι δρόμοι παραμένουν προκλητικά άδειοι.
Η απουσία ενός ισχυρού αντιπολεμικού κινήματος στον 21ο αιώνα δεν είναι ένα τυχαίο γεγονός, ούτε μια τοπική ιδιαιτερότητα των Ηνωμένων Πολιτειών. Πρόκειται για ένα δομικό φαινόμενο που διατρέχει ολόκληρο τον δυτικό κόσμο, πλήττοντας ακόμη και περιοχές με βαθιά παράδοση στον ακτιβισμό, όπως η Ελλάδα και ειδικότερα τα Χανιά, ο «προμαχώνας» της Σούδας. Η ανάλυση αυτής της «μεγάλης σιωπής» αποκαλύπτει μια βαθιά κρίση στη συλλογική ικανότητα της Δύσης να μετατρέπει τη δυσαρέσκεια σε πολιτική πίεση.
Το Τραύμα του 2003 και η «Μαθημένη Αδυναμία»
Για να κατανοήσουμε τη σημερινή απάθεια, πρέπει να επιστρέψουμε στη γενιά του 2003. Εκείνες οι μαζικές διαδηλώσεις, παρά το ιστορικό τους μέγεθος, απέτυχαν παταγωδώς στον πρωταρχικό τους στόχο: ο πόλεμος έγινε κανονικά. Μια ολόκληρη γενιά ακτιβιστών εσωτερίκευσε ένα τραυματικό μάθημα: ακόμη και όταν κινητοποιούμαστε σε παγκόσμια κλίμακα, η μηχανή του πολέμου δεν σταματά.
Αυτή η «μαθημένη αδυναμία» (learned powerlessness) έχει πλέον πολιτισμικές διαστάσεις. Η γενιά που πρωτοστάτησε τότε βρίσκεται σήμερα στην πέμπτη δεκαετία της ζωής της, απογοητευμένη και χωρίς τη διάθεση να οικοδομήσει ξανά τις υποδομές της διαμαρτυρίας, γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι οι αποφάσεις των επιτελείων λαμβάνονται σε στεγανά δωμάτια, ανέγγιχτα από το «πεζοδρόμιο».
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, το φιλειρηνικό κίνημα διέθετε μια ισχυρή «σκαλωσιά»: στιβαρά κομμουνιστικά και σοσιαλιστικά κόμματα, συνδικάτα με διεθνιστικές παραδόσεις και εκκλησιαστικά δίκτυα πασιφισμού. Σήμερα, αυτή η υποδομή έχει διαβρωθεί ανεπανόρθωτα.
Το συναίσθημα υπάρχει, αλλά δεν υπάρχει πλέον το «εργοστάσιο» που θα το μετατρέψει σε οργανωμένη παρουσία στον δρόμο.
Η Κόπωση των Διαδοχικών Κρίσεων
Οι Ευρωπαίοι πολίτες ζουν από το 2008 σε μια κατάσταση διαρκούς έκτακτης ανάγκης. Χρηματοπιστωτική κρίση, λιτότητα, προσφυγικό, Brexit, πανδημία, πόλεμος στην Ουκρανία, ενεργειακή κρίση, πληθωρισμός και τώρα η Γάζα και το Ιράν. Κάθε κρίση απορροφά ένα μέρος της διαθέσιμης ψυχικής και πολιτικής ενέργειας των πολιτών.
Αυτό που παρατηρούμε σήμερα δεν είναι απλώς ένας περισπασμός της προσοχής, αλλά αυτό που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «κόπωση της συμπόνιας» (compassion fatigue) σε πολιτικό επίπεδο. Όταν το Ιράν δέχεται επίθεση, το «εύρος ζώνης» της αγανάκτησης έχει ήδη εξαντληθεί από τα προηγούμενα μέτωπα. Η κρίση της Γάζας, ειδικότερα, λειτούργησε ως καταλύτης: επί δύο χρόνια, τα κινήματα αλληλεγγύης στην Ευρώπη κατέβαλαν τεράστια προσπάθεια χωρίς να καταφέρουν να σταματήσουν τους βομβαρδισμούς. Ο πόλεμος με το Ιράν φτάνει ως ένα τρίτο ή τέταρτο κύμα σε μια ήδη εξαντλημένη ακτή.
Το Παράδοξο της Θεσμικής Κάλυψης
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της παρούσας συγκυρίας είναι η ύπαρξη θεσμικών φωνών που αντιτίθενται στον πόλεμο. Ο Πέδρο Σάντσεθ στην Ισπανία, η ιρλανδική κυβέρνηση, ακόμη και η Γερμανία ή η Ιταλία έχουν εκφράσει σοβαρές επιφυλάξεις ή και ανοιχτή αντίθεση στη στρατηγική των ΗΠΑ και του Ισραήλ.
Το 2003, η αντίθεση του Σιράκ και του Σρέντερ έδωσε «θεσμική κάλυψη» στους διαδηλωτές, ενισχύοντας το κίνημα. Σήμερα, συμβαίνει το αντίθετο: η ύπαρξη ηγετών που αρθρώνουν έναν λόγο λογικής φαίνεται να λειτουργεί ναρκωτικά για τη μάζα. Πρόκειται για την «ψευδαίσθηση της επάρκειας»: εφόσον κάποιος στις Βρυξέλλες ή στη Μαδρίτη μιλάει για εμάς, η επείγουσα ανάγκη να βγούμε εμείς οι ίδιοι στον δημόσιο χώρο μειώνεται. Η διαφωνία της ελίτ, αντί να πυροδοτεί τη λαϊκή δράση, την απορροφά και την αδρανοποιεί.
Η Κατάλυση της Κοινής Πραγματικότητας
Τέλος, ο κατακερματισμός των μέσων ενημέρωσης έχει διαλύσει την κοινή βάση πάνω στην οποία οργανωνόταν η διαμαρτυρία. Το 2003, οι πολίτες έβλεπαν τις ίδιες ειδήσεις και οργανώνονταν γύρω από αυτές. Σήμερα, το αντιπολεμικό αίσθημα είναι διασκορπισμένο σε εκατομμύρια ιδιωτικές ροές στο TikTok και το Telegram.
Κάποιος μπορεί να οργίζεται για το Ιράν μόνος στο δωμάτιό του, κάνοντας scroll. Αυτό δημιουργεί την παραίσθηση της συμμετοχής σε κάτι μεγαλύτερο, ενώ στην πραγματικότητα ο πολίτης παραμένει πλήρως εξατομικευμένος και αποκομμένος από τη συλλογική δράση.
Η αντιστροφή δεν θα έρθει μόνη της
Δεν υπάρχει εύκολη λύση. Το άρθρο του Nation μιλάει για τη μετάβαση από τη συμβολική διαμαρτυρία στη «σταθερή, συνεχή, εξωστρεφή οργάνωση» — και αυτή η συνταγή είναι σωστή, αλλά υποτιμά το μέγεθος της ανοικοδόμησης που απαιτείται. Αυτό που κατέρρευσε δεν είναι απλώς η τακτική. Είναι ολόκληρο το οικοσύστημα θεσμών, δικτύων εμπιστοσύνης, κοινών μέσων ενημέρωσης και πολιτικών διαύλων που κάποτε μετέτρεπαν την κινητοποίηση σε δύναμη. Η ανοικοδόμηση αυτού του οικοσυστήματος στα Χανιά, στην Αθήνα, στο Βερολίνο ή στο Μπρούκλιν είναι έργο δεκαετίας, όχι εκστρατείας.
Αλλά η αρχή είναι εφικτή, και πρέπει να ξεκινήσει τώρα — με μικρά, χειροπιαστά βήματα που αποκαθιστούν την αίσθηση της συλλογικής ικανότητας. Στα Χανιά αυτό μπορεί να σημαίνει μια δημόσια συζήτηση για τη Σούδα που να περιλαμβάνει οικονομολόγους, εργαζόμενους της βάσης, και νέους ακτιβιστές. Μπορεί να σημαίνει την επανενεργοποίηση των παλαιών δικτύων σε συνδυασμό με τις νέες ψηφιακές μορφές οργάνωσης. Μπορεί να σημαίνει τη σύνδεση της τοπικής δράσης με τις φωνές στη Μαδρίτη και το Δουβλίνο, ώστε η αντιπολεμική θέση στην Ελλάδα να πάψει να μοιάζει γεωπολιτικά αφελής και να φανεί ως μέρος μιας ευρωπαϊκής πραγματικότητας.
Η τραγική ειρωνεία της εποχής μας είναι ότι η αντίθεση στον σημερινό πόλεμο είναι πιθανώς ευρύτερη και βαθύτερη από ό,τι ήταν η αντίθεση στο Ιράκ. Απλά είναι πολιτικά αδρανής. Η μετατροπή αυτής της αδράνειας σε κίνηση είναι το πραγματικό πολιτικό ερώτημα αυτής της στιγμής. Κανένα ευρωπαϊκό ή αμερικανικό κίνημα δεν έχει βρει ακόμη την απάντηση. Αλλά η ίδια η διατύπωση του ερωτήματος — δυνατά, δημόσια, και συλλογικά — είναι ίσως η πρώτη πράξη της επανασύνδεσης.
Οι πλατείες των Χανίων δεν είναι άδειες επειδή οι πολίτες συμφωνούν με τον πόλεμο. Είναι άδειες επειδή έχει ξεχαστεί πώς γίνεται να μετατρέπεται η διαφωνία σε παρουσία. Αυτή η λήθη είναι αναστρέψιμη. Αλλά δεν θα αναστραφεί από μόνη της.
Δεν μπορούν όλοι να πληρώσουν. Και το σεβόμαστε.
Αν βρίσκεσαι σε δύσκολη οικονομική κατάσταση, συνέχισε να μας διαβάζεις δωρεάν. Η ενημέρωση πρέπει να παραμένει προσβάσιμη για όλους.
Αν όμως μπορείς, στήριξέ μας σήμερα. Ορίστε δύο καλοί λόγοι για να το κάνεις:
- Η στήριξή σου ενισχύει άμεσα την ποιότητα και την ανεξαρτησία της δημοσιογραφίας μας.
- Κοστίζει λιγότερο από έναν καφέ και η διαδικασία διαρκεί λιγότερο από 1 λεπτό.
Επίλεξε σήμερα να γίνεις συνδρομητής ή δωρητής.
Σας ευχαριστούμε θερμά.
