της Ιωάννας Αρχοντάκη

Το ντοκιμαντέρ «Λευκά Όρη» του Αλέξανδρου Παπαθανασίου, αποτελεί μια ουσιαστική και βαθιά κινηματογραφική μαρτυρία για μια από τις πιο μελανές περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Λευτέρης Ηλιάκης, Κρητικός αντάρτης της Κατοχής, μαχητής του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας στον Εμφύλιο και πολιτικός κρατούμενος για σχεδόν είκοσι χρόνια. Μέσα από τη δική του διαδρομή ξεδιπλώνεται η ιστορία μιας ολόκληρης γενιάς που βίωσε τον πόλεμο, αλλά και τη μετεμφυλιακή καταστολή.

Ο Αλέξανδρος Παπαθανασίου ακολουθεί τον Ηλιάκη σε μια πορεία επιστροφής στα Λευκά Όρη, στον ορεινό τόπο όπου σφυρηλατήθηκε η πολιτική και αγωνιστική του συνείδηση. Εκεί οργανώθηκε ο προμαχώνας της κρητικής Αντίστασης απέναντι στη ναζιστική Κατοχή, εκεί αναπτύχθηκαν οι δυνάμεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ που κατόρθωσαν καίρια πλήγματα στους κατακτητές. Η Μάχη της Κρήτης υπήρξε, άλλωστε, μία από τις πρώτες μαζικές και αυθόρμητες πράξεις αντίστασης αμάχων στην κατεχόμενη Ευρώπη.

Η απελευθέρωση ωστόσο, δεν έφερε το τέλος της σύγκρουσης. Το 1946, μέσα σε κλίμα κλιμακούμενης κρατικής και παρακρατικής βίας, συγκροτείται ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας ως ένοπλη απάντηση στη νέα πραγματικότητα. Ο Ηλιάκης εντάσσεται στις γραμμές του, σε μια σύγκρουση με σαφή ιδεολογικά και ταξικά χαρακτηριστικά, που εντάσσεται πλέον στο διεθνές πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου. Η ήττα του 1949 ανοίγει μια μακρά περίοδο στρατοδικείων, εξοριών και πολυετών φυλακίσεων. Η παρουσία της φυλακής Ιτζεδίν στα Χανιά, κεντρικό τοπόσημο του φιλμ, λειτουργεί ως σιωπηλό τεκμήριο της κρατικής αναλγησίας της μετεμφυλιακής περιόδου.

«Το πλήρωσα ακριβά, αλλά δεν υπήρχε άλλος δρόμος», δηλώνει ο Ηλιάκης. Η αφήγησή του υπερβαίνει το προσωπικό του βίωμα και γίνεται συλλογική. Μιλά για τους συντρόφους που σκοτώθηκαν, για ανθρώπους που έζησαν στην παρανομία, για τους βασανισμούς, για τις εκτελέσεις. Στην ταινία παρεμβαίνει και ο Γιώργης Μωραΐτης, ιστορικό στέλεχος του ΚΚΕ, ο οποίος αναφέρεται στην ένταση της αντικομμουνιστικής προπαγάνδας της δεκαετίας του ’50 και μοιράζεται και ο ίδιος τις εμπειρίες του από τη φυλακή. Οι παρεμβάσεις του καθηγητή Γιώργου Μαργαρίτη φωτίζουν το πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο της εποχής, γεφυρώνοντας το προσωπικό βίωμα των αγωνιστών με τη συλλογική ιστορία.

Η δύναμη του «Λευκά Όρη» εντοπίζεται στη συνειδητή του απλότητα. Ο λόγος του Ηλιάκη, συχνά συγκινητικός, αλλά και στοχαστικός, αντηχεί πάνω από τα κρητικά βουνά ως υπενθύμιση ότι η Αντίσταση, όπως ο ίδιος λέει, «πρέπει να γίνεται κι όταν είσαι 100% βέβαιος ότι δεν θα φέρει κανένα αποτέλεσμα», μια φράση που συμπυκνώνει ολόκληρη την ηθική στάση απέναντι στην Ιστορία.

Ογδόντα χρόνια μετά την ίδρυση του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, το ντοκιμαντέρ «Λευκά Όρη» λειτουργεί ως σημαντικό ντοκουμέντο μνήμης και ως αφορμή για δημόσιο διάλογο γύρω από μια σκοτεινή περίοδο της ελληνικής ιστορίας. Με σεβασμό στους ανθρώπους του και στην καθαρή ιστορική του ματιά, καταφέρνει να αποτελέσει ένα σπάνιο ιστορικό ντοκουμέντο. Το ντοκιμαντέρ προβάλλεται στον κινηματογράφο Μικρόκοσμο για δύο ακόμη προβολές την Κυριακή 01 Μαρτίου, ενώ σύντομα θα ανακοινωθούν και άλλοι χώροι.