Ο Εμίρ Κουστουρίτσα, μια από τις πιο αναγνωρίσιμες φυσιογνωμίες του ευρωπαϊκού σινεμά, δεν είναι από εκείνους τους δημιουργούς που θα διαλέξουν τη σιωπή όταν το κοινό τούς δίνει βήμα. Το απέδειξε περίτρανα στην πρόσφατη συνέντευξη τύπου που παραχώρησε στα πλαίσια του 13ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Χανίων, όπου δεν αρκέστηκε σε ευχαριστίες και κινηματογραφικές αναμνήσεις, αλλά παρουσίασε μια συνεκτική και πολυσυζητημένη αντίληψη για τον σύγχρονο κόσμο — από την κρίση του σινεμά μέχρι την τεχνητή νοημοσύνη και τη σεξουαλικότητα.

Και κυρίως, επέλεξε να αναμετρηθεί μετωπικά με αυτό που αποκαλεί «woke ατζέντα». Το αποτέλεσμα; Ένα μανιφέστο που ισορροπεί μεταξύ υπαρξιακού στοχασμού και ακραίων ισχυρισμών, που έθεσε ερωτήματα, προκάλεσε αντιδράσεις και –ίσως– φανέρωσε τη βαθύτερη ταυτότητα ενός σκηνοθέτη που παραμένει, όπως και οι χαρακτήρες του, ριζικά αντιφατικός.

«Είμαι ένας συντηρητικός αριστερός»: Μια δήλωση ταυτότητας

Ο Κουστουρίτσα δεν έκρυψε τις πεποιθήσεις του. «Σήμερα ο κόσμος είναι διχασμένος: ανάμεσα σε όσους υποστηρίζουν το κίνημα woke και σε όσους μένουν προσκολλημένοι στις παραδοσιακές αξίες. Εγώ ανήκω στους δεύτερους», είπε. Αυτοπροσδιορίστηκε ως «συντηρητικός αριστερός», δηλώνοντας πίστη στη χριστιανική, ορθόδοξη βάση της ζωής, στην αλληλεγγύη χωρίς ασφαλιστικές εταιρείες, και στη συμπόνια χωρίς όρους και προϋποθέσεις.

Η σύγκρουσή του με τη σημερινή Αριστερά είναι μετωπική: «Δεν πιστεύω στην Αριστερά του State Department», είπε χαρακτηριστικά, αφήνοντας αιχμές για μια διεθνοποιημένη και αποκομμένη από τις ρίζες της πολιτική τάση, την οποία θεωρεί υπεύθυνη για τον εκφυλισμό των ιδεών της δικαιοσύνης και της ανθρωπιάς.

Η woke κουλτούρα ως εργαλείο εξουσίας και χειραγώγησης

Η πιο ηχηρή (και αμφιλεγόμενη) θέση του, ωστόσο, αφορά τη woke ατζέντα, την οποία περιγράφει όχι απλώς ως πολιτισμικό ρεύμα, αλλά ως συνωμοσιακή κατασκευή με προέλευση… τη CIA.

«Η λεγόμενη woke ατζέντα δημιουργήθηκε από τη CIA, ως μέρος ενός παγκόσμιου σχεδίου που αποσκοπεί στην καταστροφή μικρών πολιτισμών και στη διάδοση αξιών που δεν είναι γνήσιες.»

Ο στόχος αυτής της ατζέντας, κατά τον ίδιο, είναι να καταστήσει τις κοινωνίες πιο εύκολα χειραγωγήσιμες, με τον τελικό σκοπό να είναι η μείωση του παγκόσμιου πληθυσμού: από τα οκτώ δισεκατομμύρια, να γίνουν «λιγότεροι».

Σε άλλο σημείο, αναφέρεται στην έμφαση στη σεξουαλικότητα ως εργαλείο ιδεολογικού ελέγχου:

«Η πολιτισμική πολυμορφία έχει μετατραπεί σε σεξουαλική πολυμορφία. Η σεξουαλικότητα έχει γίνει το παγκόσμιο παιχνίδι […], χωρίς να είναι ούτε ισχυρό ούτε ιδιαίτερα σημαντικό ιδεολογικά.»

Οι απόψεις του, όσο προκλητικές και αν είναι, κατατίθενται με τη λογική ενός ανθρώπου που βλέπει έναν κόσμο να αποσυντίθεται – και προσπαθεί να τον ανασυνθέσει από την πλευρά των παλιών αξιών, του Θεού, της κοινότητας, της πνευματικής ρίζας.

Ντοστογιεφσκικός ήρωας ή αντικομφορμιστής συνωμοσιολόγος;

Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος επικαλέστηκε τον Ντοστογιέφσκι για να εξηγήσει το δημιουργικό του σύμπαν:

«Χρησιμοποιώ αντιφατικούς, έντονους χαρακτήρες. Αυτό το έμαθα από τον Φιοντόρ Μιχαήλοβιτς Ντοστογιέφσκι. Διαβάζοντας τα έργα του, κατάλαβα ότι δεν πρέπει να είμαστε μονολιθικά κριτικοί. Πρέπει να κατανοούμε, να αγαπάμε τους χαρακτήρες που δημιουργούμε.»

Ο Κουστουρίτσα, πράγματι, θυμίζει ντοστογιεφσκικό ήρωα: βαθιά διχασμένος, τραγικός, φιλοσοφικός αλλά και παθιασμένος, με μια ριζοσπαστική προσκόλληση στο προσωπικό του σύστημα αξιών. Ο λόγος του δεν απορρέει από διάθεση να πείσει, αλλά από ανάγκη να ορθώσει μια εναλλακτική αφήγηση, έστω κι αν αυτή πατάει ενίοτε σε ρητορικά ή λογικά επισφαλή εδάφη.

Από τον Μαραντόνα ως τον Μουχίκα: Όταν η πολιτική γίνεται ποίηση

Πίσω όμως από τον πολιτισμικό πόλεμο, ο Κουστουρίτσα δεν ξεχνά να θυμίσει ότι υπήρξαν άνθρωποι που ενσάρκωσαν τις ιδέες του με συνέπεια. Μίλησε με συγκίνηση για τον πρώην πρόεδρο της Ουρουγουάης, Χοσέ Μουχίκα, τον οποίο συνάντησε για τέσσερα χρόνια:

«Πήρε από τους πλούσιους για να δώσει στους φτωχούς, φυλακίστηκε δεκατέσσερα χρόνια και επέστρεψε ως ο πιο αγαπητός πρόεδρος του κόσμου.»

Αυτές οι αναφορές δεν είναι παράθυρα φυγής, αλλά κομβικά σημεία της κοσμοθεωρίας του, που βλέπει στον άνθρωπο τη δυνατότητα για αρετή, όπως την όριζαν οι Στωικοί – «να πράττεις το καλό ακόμη κι όταν είσαι μόνος».

Οργή για την τεχνητή νοημοσύνη, περιφρόνηση για το Netflix

Η τεχνητή νοημοσύνη, σύμφωνα με τον σκηνοθέτη, δεν μπορεί να απαντήσει στα ηθικά ερωτήματα του ανθρώπου. Από τεχνολογία υποβοήθησης έγινε κίνδυνος αποπροσανατολισμού. Ούτε και οι πλατφόρμες streaming διαφεύγουν της κριτικής του:

«Μην βλέπετε Netflix. Είναι μια πλατφόρμα που δεν προκαλεί συναισθηματική διέγερση, αλλά μεταδίδει μια συγκεκριμένη ιδεολογία. Και σίγουρα δεν έχει σχέση με αυτό που όλοι εννοούμε ως σινεμά.»

Ο λόγος του εδώ γίνεται καταγγελτικός, σχεδόν λιθοβολικός, με στόχο όχι απλώς το περιεχόμενο, αλλά την ίδια τη φιλοσοφία της ψυχαγωγίας. Το Χόλιγουντ, το Netflix, το Game of Thrones: όλα για εκείνον αποτελούν παραλλαγές της «ιδεολογικής αποστείρωσης» που αφαιρεί από τον θεατή την υπαρξιακή εμπλοκή και τον μετατρέπει σε παθητικό καταναλωτή.

Μια συνέντευξη τύπου που θα συζητηθεί — και θα διχάσει

Ο Εμίρ Κουστουρίτσα δεν ήρθε στα Χανιά για να ευχαριστήσει – ήρθε για να προκαλέσει. Και το πέτυχε. Η ομιλία του ήταν ένας συνδυασμός οξυδέρκειας και υπερβολής, υπαρξιακής ειλικρίνειας και συνωμοσιολογικής ρητορικής, φιλοσοφικού αναστοχασμού και ιδεολογικής αντίστασης.

Ο σκηνοθέτης δεν είναι εύκολα ταξινομήσιμος. Όπως οι ήρωές του, είναι ταυτόχρονα τραγικός και γεμάτος ειρωνεία, βαθιά πνευματικός αλλά και βαθύτατα αντιφατικός. Και ακριβώς γι’ αυτό, οι λόγοι του αξίζει να ακούγονται – όχι γιατί συμφωνούμε ή διαφωνούμε μαζί τους, αλλά γιατί ανοίγουν ρωγμές σε μια εποχή όπου ο διάλογος γίνεται όλο και πιο ομοιογενής.

Πέρα από την Κουλτούρα της Σιωπής

Στην εποχή της πολιτικής ορθότητας, της ιδεολογικής κανονικότητας και της «ασφαλούς» τέχνης, ο Εμίρ Κουστουρίτσα μας θυμίζει ότι ο πολιτισμός δεν είναι μόνο συμφωνία, αλλά και σύγκρουση. Ότι η τέχνη είναι –πρωτίστως– χώρος αναμέτρησης με τα άβολα, τα ασύμβατα, τα άλογα.

Οφείλουμε, ακόμη κι όταν διαφωνούμε με όσα λέει, να υπερασπιστούμε το δικαίωμα ενός αντιφατικού δημιουργού να μιλά ελεύθερα, να προτείνει μια άλλη ανάγνωση του κόσμου – έστω και αν αυτή μοιάζει με παραβολή βγαλμένη από τις σκοτεινές στροφές ενός ντοστογιεφσκικού μυθιστορήματος.