Σταύρος Κουκουτσάκης ήταν ένας άνθρωπος που η ζωή του δεν χωράει απλά σε ένα άρθρο. Δεν έζησε απλώς τη ζωή, αλλά η ζωή του έγινε αναπόσπαστο κομμάτι της ίδιας της ιστορίας. Υπήρξε δημοσιογράφος, συγγραφέας και εκδότης, από εκείνη τη γενιά που έζησε τη Σμύρνη στην ακμή της, αλλά και στην καταστροφή της.

Η πρώτη επαφή με αυτή τη μοναδική μορφή ήρθε μέσω του Παναγιώτη Καμηλάκη, ανθρώπου των γραμμάτων που μίλησε για τον Κουκουτσάκη στον Ευτύχιο Αντωνίου Κουκουτσάκη από τις Αζωγυρές Παλαιοχώρας. Από εκεί ξεκίνησε μια αναζήτηση που, όσο προχωρούσε, έκανε φανερό πως δεν αφορούσε απλώς έναν δημοσιογράφο, αλλά έναν μοναδικό και δραστήριο άνθρωπο που σημάδεψε την ιστορία της πατρίδας μας.

Ο Σταύρος Κουκουτσάκης γεννήθηκε στη Σάμο τον Ιούνιο του 1891. Το 1901 η οικογένειά του μετακόμισε στη Σμύρνη, όταν ο πατέρας του Εμμανουήλ διορίστηκε εκεί γενικός προξενικός πράκτωρ της τότε Ηγεμονίας της νήσου. Από μικρός ο Σταύρος βρέθηκε μέσα σε ένα περιβάλλον με έντονη ελληνική παιδεία και πνευματική ζωή. Φοίτησε στην περίφημη Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης όπου βγήκε αριστούχος το 1909. Στη συνέχεια ήρθε στην Αθήνα και παρακολούθησε μαθήματα στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, πριν επιστρέψει ξανά στη Σμύρνη, εκεί που ένιωθε πως πραγματικά ανήκει.

Επιστρέφοντας στην ιωνική πρωτεύουσα, μπήκε δυναμικά στη δημοσιογραφία. Η εφημερίδα έγινε το πιστεύω του, έγινε η θρησκεία του, και το βίωμά του. Δούλεψε σε εφημερίδες όπως η Νέα Σμύρνη, ο Τηλέγραφος, η Ημερησία και το Φως, ενώ το 1911 έγινε αρχισυντάκτης της Νέας Σμύρνης. Η πορεία του τον οδήγησε τελικά στη διεύθυνση της εφημερίδας Αρμονία (1921–1922). Δεν έγραφε απλώς ειδήσεις. Έγραφε με την ψυχή του με παλμό, προσπαθώντας να κρατήσει όρθια την ελληνική φωνή της Σμύρνης, ακόμη κι όταν η απειλή της καταστροφής είχε αρχίσει να φαίνεται.

Το 1914 εξέδωσε το φιλολογικό περιοδικό Νέα Ζωή, ένα από τα πιο σημαντικά έντυπα της εποχής του. Παρόλο που η έκδοσή του διακόπηκε, επανήλθε το 1920 και μέσω αυτού ανακαλύφθηκαν για πρώτη φορά στα ελληνικά γράμματα και νέες φωνές, όπως ο Ηλίας Βενέζης. Το περιοδικό αυτό δεν ήταν απλώς έντυπο, αλλά χώρος ιδεών, λογοτεχνίας και πνευματικής κίνησης μιας Σμύρνης που έσφυζε από ζωή και ελληνισμό.

Από το 1919, όταν ο ελληνικός στρατός μπήκε στη Μικρά Ασία, ο Σταύρος ακολούθησε ως πολεμικός ανταποκριτής. Έφτασε μέχρι την Αλμυρά Έρημο και τον Σαγγάριο, καταγράφοντας από κοντά τις επιχειρήσεις. Δεν ήταν άνθρωπος του γραφείου. Ήταν άνθρωπος του πεδίου, που έβλεπε την ιστορία να γράφεται μπροστά του και τη μετέφερε στον Τύπο με ζωντάνια και λεπτομέρεια.

Τον Αύγουστο του 1922, ήρθε πρόσφυγας στην Αθήνα. Μα δεν σταμάτησε στιγμή και δεν γονάτισε ποτέ. Συνεργάστηκε με μεγάλες εφημερίδες της εποχής όπως το Ελεύθερον Βήμα, ο Ελεύθερος Λόγος, η Ακρόπολις, η Πατρίς, ο Εθνικός Κήρυξ και η Παμπροσφυγική. Το 1925 ίδρυσε τη Νέα Κοκκινιά, την πρώτη τοπική εφημερίδα της περιοχής. Και το 1930 ξεκίνησε το έργο ζωής του: την εβδομαδιαία εφημερίδα Νέα Σμύρνη. Την αποκαλούσε χαϊδευτικά «η αγαπημένη μου γεροντοκόρη». Της αφιέρωσε δεκαετίες ολόκληρες, κρατώντας ζωντανή τη μνήμη της παλιάς Σμύρνης και του προσφυγικού κόσμου. Η εφημερίδα αυτή δεν ήταν απλώς ένα έντυπο αλλά μια κιβωτός διατηρήσεως της προσφυγικής μνήμης.

Παράλληλα έγραψε ιστορικά διηγήματα, μελέτες για τη Σμύρνη πριν και μετά την Καταστροφή, βιογραφίες και λογοτεχνικά κείμενα. Πολλές φορές υπέγραφε και με το ψευδώνυμο Μάρκος Στάνας. Δεν έμεινε μόνο στη δημοσιογραφία. Ασχολήθηκε και με το θέατρο, γράφοντας επιθεωρήσεις που ανέβηκαν στη Σμύρνη και γνώρισαν μεγάλη επιτυχία.

Ξεχωριστή θέση στο έργο του κατέχει το βιβλίο «Τα Ηρωικά Βούρλα – Πώς κατεστράφη η Ακρόπολις του Μικρασιατικού Ελληνισμού». Αυτό δεν ήταν απλώς ένα βιβλίο αλλά μια προσπάθεια να σωθεί η μνήμη. Να μη χαθεί η ιστορία της Σμύρνης και των γεγονότων που οδήγησαν στην καταστροφή, ένα αριστούργημα της περιόδου του. Μέσα από τις σελίδες του καταγράφεται ο κόσμος που χάθηκε, αλλά δεν πρέπει να ξεχαστεί. Είναι μια από τις σημαντικές καταγραφές του Μικρασιατικού Ελληνισμού, γραμμένη από τον άνθρωπο που τα έζησε και τα είδε όλα καρέ καρέ.

Ο ίδιος είχε γράψει: «όλη η ζωή μου ήταν Σμύρνη. Τη χάρηκα, τη έζησα, τη έκλαψα». Και πράγματι, αυτό ήταν η ζωή του. Ο Σταύρος Κουκουτσάκης πέθανε στις 20 Ιουλίου 1968, αφήνοντας πίσω του ένα τεράστιο έργο και μια βαριά παρακαταθήκη για τον προσφυγικό Ελληνισμό.

Ο Σταύρος Κουκουτσάκης δεν ήταν απλώς δημοσιογράφος. Ήταν άνθρωπος που κράτησε ζωντανή μια ολόκληρη εποχή μέσα από τον Τύπο και τη γραφή. Ήταν άνθρωπος που στις δυσκολίες δεν σταματούσε, αλλά προχωρούσε μπροστά. Και αυτό ίσως είναι το πιο σημαντικό: ότι χάρη σε ανθρώπους σαν κι αυτόν, η Σμύρνη δεν έσβησε ποτέ πραγματικά.

Όπως σημειώνει ο Ευτύχιος Αντωνίου Κουκουτσάκης, με επώνυμο ξεκάθαρα Κρητικό και με πατρώνυμο Εμμανουήλ, το όνομα που συναντάται συχνά στην οικογένειά του, τίθεται το ερώτημα για την αρχική ρίζα της οικογένειας του Σταύρου Κουκουτσάκη. Ίσως η οικογένειά του είχε παλαιότερη καταγωγή από την Κρήτη και στη συνέχεια βρέθηκε στη Σάμο με κατάληξη στη Σμύρνη, όπως έγινε με πολλές ελληνικές οικογένειες που μετακινήθηκαν και δημιούργησαν νέες πατρίδες. Όσο και αν έψαξε όμως ο συγγραφέας, δεν κατάφερε να βρει περαιτέρω στοιχεία. Παράλληλα όμως γνώρισε και θαύμασε τον Σταύρο Εμμανουήλ Κουκουτσάκη τον οποίο κατατάσσει πλέον στην κατηγορία των ανθρώπων διανόησης του νεότερου Ελληνισμού.