Ενώ ο τεχνολογικός ενθουσιασμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) κυριαρχεί στον δημόσιο διάλογο, μια ψύχραιμη και ορθολογική οικονομική ανάλυση αναδεικνύει μια διαφορετική, ανησυχητική πραγματικότητα. Σύμφωνα με τον πολιτικό οικονομολόγο Richard Murphy, η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια αναπόφευκτη σύγκρουση μεταξύ της τεχνολογικής εξέλιξης, της απασχόλησης και του πληθωρισμού. Η ανάλυση δεν απορρίπτει τη χρησιμότητα της τεχνολογίας, αλλά κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τέσσερις αλληλένδετους παράγοντες που, όταν συνδυαστούν, διαμορφώνουν έναν σοβαρό συστημικό κίνδυνο ικανό να προκαλέσει οικονομική κατάρρευση.

Η «φούσκα» των περιουσιακών στοιχείων και ο κίνδυνος μετάδοσης

Ο πρώτος πυλώνας της ανησυχίας εστιάζει στις κεφαλαιαγορές, οι οποίες καταγράφουν επίπεδα-ρεκόρ, οδηγούμενες από τις υπερβολικές αποτιμήσεις των εταιρειών τεχνολογίας. Οι τρέχουσες αξίες προεξοφλούν «τέλεια αποτελέσματα» για όλες τις επενδύσεις που γίνονται στην AI, μια υπόθεση για την οποία υπάρχουν ελάχιστα απτά τεκμήρια.

Τεράστια κεφάλαια διοχετεύονται σε κέντρα δεδομένων, μικροτσιπ και ενεργοβόρες υποδομές. Ωστόσο, εκτιμάται ότι μεγάλο μέρος αυτής της δαπάνης –που αγγίζει τα όρια του ΑΕΠ ολόκληρων χωρών– ενδέχεται να αποδειχθεί σπατάλη, καθώς οι προσδοκίες δεν θα επαληθευτούν. Το κρίσιμο σημείο, ωστόσο, δεν είναι απλώς η πτώση των μετοχών, αλλά ο κίνδυνος μετάδοσης (contagion).

Καθώς πολλοί επενδυτές δανείζονται για να αγοράσουν μετοχές, μια πιθανή κατάρρευση των τιμών θα εξανεμίσει τις εγγυήσεις (collateral) των δανείων, εκθέτοντας τις τράπεζες σε τεράστιες ζημιές. Ο κίνδυνος πολλαπλασιάζεται από την εμπλοκή του «σκιώδους τραπεζικού συστήματος» (shadow banking) –ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια και hedge funds– το οποίο λειτουργεί εκτός αυστηρού ρυθμιστικού πλαισίου και έχει χρηματοδοτήσει σημαντικό μέρος αυτών των επενδύσεων.

Η απειλή της ανεργίας και η ύφεση

Ο δεύτερος παράγοντας αφορά την αγορά εργασίας. Παρά τις υποσχέσεις για νέα προϊόντα, η αύξηση της κερδοφορίας μέσω της AI προέρχεται κυρίως από τη μείωση του κόστους, η οποία μεταφράζεται σε απολύσεις ή αντικατάσταση προσωπικού με χαμηλότερα αμειβόμενο δυναμικό.

Αυτό δημιουργεί ένα ντόμινο αρνητικών επιπτώσεων:

• Η μείωση της απασχόλησης πλήττει την καταναλωτική εμπιστοσύνη.

• Οι πολίτες στρέφονται στην αποταμίευση αντί για την κατανάλωση.

• Η συνολική ζήτηση μειώνεται, οδηγώντας σε ύφεση.

Καθώς τα εισοδήματα απειλούνται, η πίεση στις κρατικές δαπάνες θα αυξηθεί λόγω της ανεργίας, ενώ ταυτόχρονα θα μειωθεί η κυκλοφορία του χρήματος στην οικονομία (multiplier effect), δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο στασιμότητας.

Πληθωρισμός και ενεργειακό κόστος

Ο τρίτος κίνδυνος σχετίζεται με τον πληθωρισμό, ο οποίος αναμένεται να τροφοδοτηθεί από δύο πηγές. Αφενός, η έλλειψη μικροτσιπ παγκοσμίως ενδέχεται να αυξήσει το κόστος τους έως και 20%, μετακυλίοντας τις αυξήσεις στους καταναλωτές. Αφετέρου, οι περιβαλλοντικοί περιορισμοί σε ενέργεια και νερό θα παίξουν καθοριστικό ρόλο.

Η τεράστια ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας για τη λειτουργία των συστημάτων AI απαιτεί αναβάθμιση των δικτύων, το κόστος της οποίας θα κληθούν να πληρώσουν οι πολίτες και όχι οι εταιρείες τεχνολογίας. Αντίστοιχα, η αυξημένη κατανάλωση νερού για την ψύξη των κέντρων δεδομένων θα πιέσει τις τιμές των βασικών αγαθών.

Το αποτέλεσμα θα είναι η διεύρυνση της εισοδηματικής ανισότητας, καθώς τα νοικοκυριά θα δαπανούν μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους για βασικές ανάγκες, μειώνοντας περαιτέρω τη διακριτική ευχέρεια για άλλες αγορές.

Η «τυφλή» νομισματική πολιτική

Ο τέταρτος και ίσως πιο κρίσιμος παράγοντας είναι η αντίδραση των κεντρικών τραπεζών και των κυβερνήσεων. Υπάρχει σοβαρός κίνδυνος οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής να παρερμηνεύσουν τα δεδομένα.

Αντιμέτωπες με έναν πληθωρισμό που προκαλείται από το κόστος της τεχνολογίας και των πόρων (supply-side inflation), οι κεντρικές τράπεζες ενδέχεται να διατηρήσουν τα επιτόκια υψηλά για μεγάλο χρονικό διάστημα, θεωρώντας εσφαλμένα ότι η άνοδος των τιμών οφείλεται σε «υπερθέρμανση» της ζήτησης. Μια τέτοια νομισματική πολιτική, ανίκανη να διαχειριστεί μια κρίση προσφοράς και τεχνολογικού κόστους, θα επιδεινώσει την ύφεση και θα πιέσει περαιτέρω την πραγματική οικονομία και την απασχόληση.

Η ανάγκη για επαναπροσδιορισμό προτεραιοτήτων

Το ερώτημα που προκύπτει είναι θεμελιώδες: Αξίζει η κοινωνία να υποστεί ύφεση, οικονομική κατάρρευση, αύξηση των ανισοτήτων και περιβαλλοντική επιβάρυνση για χάρη μιας τεχνολογίας της οποίας τα οφέλη δεν έχουν ακόμα πλήρως διασαφηνιστεί;

Η αποτυχία χρονικού συγχρονισμού (sequencing) στην πολιτική οικονομία είναι προφανής: η τεχνολογία προηγείται των οφελών, ενώ το κόστος προηγείται των εσόδων. Η ανάλυση του Richard Murphy καταλήγει σε μια σαφή προειδοποίηση: εάν δεν υπάρξει άμεση κυβερνητική παρέμβαση και επαναξιολόγηση της ταχύτητας μετάβασης στην εποχή της AI, η σύμπτωση των τεσσάρων αυτών παραγόντων καθιστά μια μείζονα οικονομική κρίση όχι απλώς πιθανή, αλλά βέβαιη. Η πρόταση είναι να «βαδίσουμε πιο αργά» προς το μέλλον της AI, θέτοντας ως προτεραιότητα την κοινωνική ευημερία έναντι της άκριτης τεχνολογικής επέκτασης.