Ο Αμερικανός καθηγητής του Κολούμπια περιγράφει πώς οι ΗΠΑ και το Ισραήλ οδηγούνται σε αδιέξοδο στο Ιράν, προτείνει πέντε βήματα ειρήνης και προειδοποιεί για παγκόσμια οικονομική καταστροφή — Η «Επιλογή Σαμψών», τα στενά του Ορμούζ και η σκιά του πυρηνικού πολέμου

Ο πόλεμος στο Ιράν δεν οδηγεί απλώς σε αδιέξοδο — κλιμακώνεται με ρυθμό που φέρνει στο τραπέζι σενάρια που μέχρι πρόσφατα ανήκαν στη σφαίρα της θεωρίας: τη χρήση πυρηνικών όπλων. Αυτή είναι η εκτίμηση του Τζέφρι Σακς, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια και μίας από τις πλέον αναγνωρισμένες φωνές στη διεθνή οικονομική και γεωπολιτική ανάλυση, ο οποίος σε εκτεταμένη συνέντευξή του στον καθηγητή Γκλεν Ντίζεν περιέγραψε μια κατάσταση αυξανόμενης απόγνωσης — τόσο στην Ουάσιγκτον όσο και στο Τελ Αβίβ — καθώς η στρατιωτική επιχείρηση αποτυγχάνει να επιτύχει τους στόχους της.

Ο Σακς δεν περιορίστηκε στη διάγνωση. Παρουσίασε, μαζί με τη συνεργάτιδά του Σίμπιλ Φερίς, ένα σχέδιο πέντε βημάτων για τον τερματισμό της σύγκρουσης — βήματα που, όπως τόνισε, «δεν είναι καν δύσκολα», αλλά προϋποθέτουν κάτι που η αμερικανική εξωτερική πολιτική αρνείται εδώ και δεκαετίες: την αναγνώριση των συμφερόντων ασφαλείας των αντιπάλων.

Η «Επιλογή Σαμψών» και η σκιά του πυρηνικού πολέμου

Η αφετηρία της συζήτησης ήταν ένα δημοσίευμα της ισραηλινής εφημερίδας Haaretz, σύμφωνα με το οποίο ο Ντέιβιντ Σακς — σύμβουλος του Τραμπ για θέματα τεχνητής νοημοσύνης (AI Czar) στον Λευκό Οίκο — προειδοποίησε ότι το Ισραήλ θα μπορούσε να καταστραφεί και, υπό αυτές τις συνθήκες, θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει πυρηνικά όπλα εναντίον του Ιράν. Πρόκειται για αυτό που στη στρατηγική ορολογία ονομάζεται «Επιλογή Σαμψών» (Samson Option) — η ύστατη λύση σε περίπτωση υπαρξιακής απειλής.

Ο Σακς διευκρίνισε ότι ο Ντέιβιντ Σακς — «φίλος, χωρίς καμία συγγένεια μαζί μου», σημείωσε — δεν προέβλεπε πυρηνικό πόλεμο και δεν ισχυριζόταν ότι βρισκόμαστε σε αυτό το σημείο. Αυτό που έλεγε ήταν ότι «αν αυτό συνεχιστεί, θα είναι καταστροφικό». Το μήνυμα, σύμφωνα με τον Σακς, ήταν ουσιαστικά μια σύσταση προς τον Τραμπ: «Κήρυξε νίκη και γύρνα σπίτι.»

«Ο Ντέιβιντ Σακς μιλούσε ουσιαστικά ως σύμβουλος του Τραμπ. Δεν προέβλεπε πυρηνικό πόλεμο. Αλλά αυτό που έλεγε ήταν: αν αυτό απλώς συνεχιστεί, θα είναι τρομερό. Και έλεγε στο αφεντικό του, τον Ντόναλντ Τραμπ, απλά τελείωσε. Αυτό είναι μια καταστροφή, αλλά ονόμασέ τη νίκη. Ο Τραμπ το κάνει εύκολα αυτό», σχολίασε ο Σακς.

Η οικονομική βόμβα: Τα στενά του Ορμούζ και τα στρατηγικά αποθέματα

Πέραν του στρατιωτικού κινδύνου, ο Σακς επικεντρώθηκε στην οικονομική διάσταση της κρίσης, την οποία χαρακτήρισε ως «αυξανόμενο κίνδυνο παγκόσμιας οικονομικής καταστροφής». Τα στενά του Ορμούζ, υπογράμμισε, είναι κλειστά. Η ανακοίνωση απελευθέρωσης 400 εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου από τα στρατηγικά αποθέματα αντιπροσωπεύει, σύμφωνα με τον ίδιο, «περίπου 20 ημέρες κανονικής ροής μέσω των στενών του Ορμούζ» — κάτι που δεν εντυπωσιάζει, σημείωσε, «για κάτι που μοιάζει με μια θανάσιμα μακρά κρίση».

Ο Σακς τόνισε ότι το πρόβλημα δεν περιορίζεται στο κλείσιμο των στενών. Η παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου σταματά σταδιακά, και φυσικές εγκαταστάσεις καταστρέφονται η μία μετά την άλλη στο πλαίσιο των αντιποίνων μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν. Η χρήση των στρατηγικών αποθεμάτων, παρατήρησε, «δεν μεταδίδει ακριβώς εμπιστοσύνη» — αντιθέτως, σηματοδοτεί το μέγεθος της κρίσης.

Τα πέντε βήματα για τον τερματισμό του πολέμου

Μαζί με τη συνεργάτιδά του Σίμπιλ Φερίς, ο Σακς δημοσίευσε ένα κείμενο στη σελίδα του ΟΗΕ για πολιτικές υποθέσεις (UN Civil Affairs), στο οποίο προτείνονται πέντε συγκεκριμένα βήματα. Ο ίδιος διευκρίνισε ότι δεν είναι «αισιόδοξοι αφελείς», αλλά ότι «ο τρόπος που κάνεις ειρήνη είναι να αναγνωρίζεις τα συμφέροντα ασφαλείας όλων» — ακριβώς η αρχή που, σύμφωνα με τον ίδιο, αγνοείται τόσο στη Μέση Ανατολή όσο και στην Ουκρανία.

Το πρώτο βήμα, σύμφωνα με τον Σακς, είναι ο τερματισμός της ένοπλης επίθεσης εναντίον του Ιράν. Ο Σακς χαρακτήρισε τη στρατιωτική επιχείρηση «ωμή, γυμνή επιθετικότητα» που δεν μπορεί καν να χαρακτηριστεί προληπτική, δεδομένου ότι «το Ιράν δεν επιτιθόταν σε κανέναν». Τη χαρακτήρισε ως «την ουσία της παραβίασης του διεθνούς δικαίου».

Το δεύτερο βήμα αφορά το πυρηνικό ζήτημα. Ο Σακς υπενθύμισε ότι υπήρχε ήδη συμφωνία — η Κοινή Συνολική Σχέδιο Δράσης (JCPOA) του 2015, που διαπραγματεύτηκαν τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ μαζί με τη Γερμανία, και που επικυρώθηκε ομόφωνα από το Συμβούλιο Ασφαλείας. Η ουσία της ήταν η υποστήριξη της θρησκευτικής εντολής του Ανώτατου Ηγέτη ότι τα πυρηνικά όπλα αντίκεινται στην ισλαμική πίστη. Το Ιράν τήρησε τη συμφωνία και δέχτηκε αυστηρές επιθεωρήσεις. Ήταν οι ΗΠΑ — και συγκεκριμένα ο Τραμπ το 2018 — που την κατήργησαν.

«Δεν ξέρω αν ο Τραμπ θυμάται. Ο άνθρωπος στην επιφάνεια δεν θυμάται τίποτα, δεν μαθαίνει τίποτα, δεν ξέρει τίποτα. Αλλά κατήργησε τη συμφωνία που πετύχαινε ακριβώς αυτό που λέει ότι θέλει», σχολίασε ο Σακς.

Ο Σακς υπενθύμισε επίσης ότι ο Ομανός διαμεσολαβητής, μόλις μία ημέρα πριν από τη δολοφονία της ιρανικής ηγεσίας, είχε δηλώσει ότι «σημειώθηκε μεγάλη πρόοδος» και ότι ετοιμαζόταν ένας νέος γύρος διαπραγματεύσεων στη Βιέννη, «επειδή οι Ιρανοί δεν θέλουν πυρηνικό όπλο».

Το τρίτο βήμα αφορά το άνοιγμα των στενών του Ορμούζ — αλλά όχι με τον τρόπο που, σύμφωνα με τον Σακς, τον ζητά «αξιολύπητα και παθητικά» ο Τραμπ, δηλαδή απαιτώντας από το ΝΑΤΟ ή την Κίνα να τον βγάλουν από το αδιέξοδο. Η πρότασή του είναι να αναλάβουν πρωτοβουλία οι χώρες του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC) σε διμερή βάση με το Ιράν: οι χώρες του Κόλπου θα ανακτήσουν την κυριαρχία επί των στρατιωτικών βάσεων στο έδαφός τους, εγγυώμενες ότι αυτές δεν θα χρησιμοποιηθούν ποτέ ξανά σε επίθεση εναντίον του Ιράν. Ο Σακς σημείωσε ότι τα ΗΑΕ και το Ιράν είναι αμφότερα μέλη των BRICS, και ότι «δεν είναι καν δύσκολο να συμφωνήσουν μεταξύ τους».

Το τέταρτο βήμα — και αυτό που ο Σακς χαρακτήρισε «την αιτία όλων των πολέμων των τελευταίων 30 ετών» — είναι η δημιουργία κράτους της Παλαιστίνης στα σύνορα της 4ης Ιουνίου 1967: στη Γάζα, τη Δυτική Όχθη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ. Ο Σακς υποστήριξε ότι ολόκληρη η πολεμική στρατηγική του Νετανιάχου εδώ και 40 χρόνια — η αποκαλούμενη «δοκτρίνα του Clean Break» — στοχεύει ακριβώς στο να αποτρέψει αυτή τη δημιουργία. Η λογική, εξήγησε, είναι ότι «κάθε κυβέρνηση στην περιοχή που στηρίζει τους Παλαιστίνιους, θα ανατραπεί».

Ο Σακς υπογράμμισε ότι σχεδόν κάθε χώρα στον κόσμο υποστηρίζει τη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους, και ότι το ζήτημα ψηφίστηκε στο Συμβούλιο Ασφαλείας τόσο πέρυσι όσο και πρόπερσι — αλλά μπλοκαρίστηκε από το αμερικανικό βέτο. «Το Ισραήλ δεν έχει βέτο σε αυτό. Ο λόγος που δεν γίνεται είναι οι ΗΠΑ και μόνο οι ΗΠΑ», τόνισε. Αναφέρθηκε στον πρέσβη των ΗΠΑ Μάικ Χάκαμπι, ο οποίος δήλωσε ότι «το Ισραήλ έχει δικαίωμα σε όλη τη γη από τον Νείλο μέχρι τον Ευφράτη», χαρακτηρίζοντάς τον «μέρος αυτής της καταστροφής».

Το πέμπτο βήμα, σύμφωνα με τον Σακς, θα ακολουθούσε φυσικά: με τη δημιουργία του παλαιστινιακού κράτους και την υποδοχή του στον ΟΗΕ ως 194ο μέλος, η Χαμάς, η Χεζμπολάχ και κάθε άλλη ένοπλη ομάδα θα αφοπλιστεί — γιατί, τόνισε, «θα αφοπλιστούν επειδή ολόκληρη η περιοχή θα επιμείνει σε αυτό, και το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ επίσης — και θα αφοπλιστούν γιατί το κράτος της Παλαιστίνης θα έχει δημιουργηθεί».

Η δοκτρίνα «Clean Break» και ο ρόλος του Νετανιάχου

Σε ολόκληρη τη συνέντευξη, ο Σακς επανήλθε στο όνομα του Νετανιάχου ως τον κεντρικό παράγοντα πίσω από την τρέχουσα κρίση. Υπενθύμισε ότι ο ίδιος, σε παλαιότερο βίντεο που ο Τραμπ είχε αναρτήσει στα κοινωνικά δίκτυα, είχε προειδοποιήσει ότι ο Νετανιάχου είναι «ένα πολύ σκοτεινό πρόσωπο» — και ότι η εκτίμηση αυτή «αποδείχθηκε απολύτως σωστή».

«Ο Νετανιάχου δεν είναι απλώς ο κύριος γενοκτονία. Τώρα βάζει φωτιά σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, και ολόκληρος ο κόσμος θα καταλάβει σύντομα ότι το Ισραήλ δημιούργησε την παγκόσμια οικονομική κρίση μας», δήλωσε ο Σακς.

Ο Σακς ανέλυσε τη δοκτρίνα «Clean Break» — ένα στρατηγικό κείμενο που συνδέεται με τον Νετανιάχου από το 1996 — ως μια φιλοσοφία εγκατάλειψης της διπλωματίας υπέρ της στρατιωτικής κυριαρχίας: «Εγκατέλειψε τη διπλωματία και τη συμβιβαστική λύση, πήγαινε για τα πάντα, γιατί σε στηρίζει συντριπτική στρατιωτική δύναμη.» Αυτή η δοκτρίνα, σύμφωνα με τον Σακς, αντικατοπτρίζεται στο ιδρυτικό καταστατικό του κόμματος Λικούντ (1977), σύμφωνα με το οποίο «όλη η γη από τον Ιορδάνη μέχρι τη Μεσόγειο θα βρίσκεται υπό ισραηλινή κυριαρχία».

Η αρχή της αδιαίρετης ασφάλειας: Ιράν, Ουκρανία, Ταϊβάν

Ένα κρίσιμο θεωρητικό πλαίσιο που ανέδειξε η συζήτηση ήταν η αρχή της «αδιαίρετης ασφάλειας» — η ιδέα ότι η ασφάλεια ενός κράτους δεν μπορεί να επιτευχθεί εις βάρος της ασφάλειας ενός άλλου. Ο Ντίζεν διατύπωσε δύο μοντέλα: την αδιαίρετη ασφάλεια και την ηγεμονική ειρήνη. Ο Σακς συμφώνησε ότι η τρέχουσα κρίση αντικατοπτρίζει την κατάρρευση του ηγεμονικού μοντέλου.

Ο Σακς εφάρμοσε αυτό το πλαίσιο σε τρία μέτωπα. Στο Ιράν: οι ΗΠΑ και το Ισραήλ αρνούνται να αναγνωρίσουν ότι η ασφάλεια του Ιράν σημαίνει «να μη βομβαρδίζεται επανειλημμένα και να μην απαιτεί ο Νετανιάχου εδώ και 30 χρόνια την ανατροπή της κυβέρνησης». Στην Ουκρανία: ο πόλεμος ξεκίνησε, υποστήριξε, «με την αμερικανική απόπειρα επιβολής ηγεμονίας στην Ουκρανία» — η επέκταση του ΝΑΤΟ μέχρι τα ρωσικά σύνορα χωρίς καμία σεβασμό στα ρωσικά συμφέροντα ασφαλείας. Και στην Ταϊβάν: οι ΗΠΑ στέλνουν όπλα αγνοώντας ότι «η Κίνα θεωρεί αυτό κόκκινη γραμμή».

«Δεν χρειάζεται να ακούσουμε κανέναν. Αυτό λέει η Αμερική. Αλλά αυτό δεν το λέει μόνο ο Τραμπ. Το λέει και η CIA, και οι Επιτροπές Ενόπλων Δυνάμεων του Κογκρέσου, και οι εργολάβοι όπλων, και η Silicon Valley. Όλοι έχουν αυτή την αυταπάτη: ότι δεν χρειάζεται να λάβουμε υπόψη τις ανησυχίες κανενός άλλου. Και αυτό ακριβώς μας οδηγεί στην καταστροφή», δήλωσε ο Σακς.

«Πώς τα έκαναν τόσο λάθος;» — Ο αυτοσχεδιασμός ως πολιτική

Στην ερώτηση πώς υποτιμήθηκε τόσο δραματικά η ικανότητα του Ιράν — από το κλείσιμο των στενών του Ορμούζ μέχρι τις επιθέσεις σε αμερικανικές βάσεις, τα οπλικά συστήματα και η πεποίθηση ότι η δολοφονία του Χαμενεΐ θα κατέρρεε το καθεστώς — ο Σακς έδωσε μια απάντηση που αφορούσε ολόκληρο το αμερικανικό σύστημα εθνικής ασφάλειας.

Υπενθύμισε το παράδειγμα του Ιράκ, όπου «κάθε πρόβλεψη ήταν λανθασμένη» — ο «περίπατος» που θα εγκαθιστούσε δημοκρατία. Ανέφερε τη φράση αξιωματούχου του Λευκού Οίκου — πιθανώς του Καρλ Ρόουβ, σημείωσε — σε δημοσιογράφο γύρω στο 2004: «Εμείς δημιουργούμε τη δική μας πραγματικότητα.»

Για το τρέχον Αφγανιστάν, ο Σακς χρησιμοποίησε μια φράση που έχει κυκλοφορήσει ευρέως: «Χρειάστηκαν 20 χρόνια οι ΗΠΑ για να πάνε από το καθεστώς Ταλιμπάν στο καθεστώς Ταλιμπάν. Στην περίπτωση του Ιράν, χρειάστηκαν εννέα μέρες — αυτή είναι η αμερικανική αποτελεσματικότητα.»

Ο Σακς κατέληξε στη διάγνωση ότι «δεν υπάρχει καν ελάχιστη διαδικασία σκέψης» στο σύστημα ασφαλείας των ΗΠΑ αυτή τη στιγμή: «Δεν υπάρχουν αναφορές. Δεν υπάρχουν μελέτες. Δεν υπάρχει προσεκτικός έλεγχος. Δεν υπάρχει αξιολόγηση. Είναι αυτοσχεδιασμός.» Χαρακτήρισε τον πρόεδρο «ψυχολογικά ασταθή» και σημείωσε ότι η συνταγματική διαδικασία — κυρίως ο ρόλος του Κογκρέσου — έχει ουσιαστικά καταρρεύσει, καθώς «το Κογκρέσο αρνείται να χρησιμοποιήσει τη συνταγματική του αρμοδιότητα και ευθύνη».

«Ο Τραμπ δεν ήξερε τι θα κάνει μετά την πρώτη ώρα, αλλά είπε “θα κάνουμε να πιάσει”. Είναι πλήρης αυτοσχεδιασμός. Και μετά έρχεται η απόγνωση. “Ω, το ΝΑΤΟ πρέπει να μας βοηθήσει. Ακόμα και η Κίνα πρέπει να μας βοηθήσει. Πού είναι οι φίλοι μας;” λέει ο Ντόναλντ Τραμπ. Θεέ μου, ένα πεντάχρονο θα έδειχνε περισσότερη αυτογνωσία και υπευθυνότητα», δήλωσε ο Σακς.

Επίλογος: Μεταξύ αυτοσχεδιασμού και πυρηνικής σκιάς

Η ανάλυση του Τζέφρι Σακς σκιαγραφεί μια κατάσταση στην οποία τρία στοιχεία συγκλίνουν με επικίνδυνο τρόπο: μια στρατιωτική επιχείρηση χωρίς σαφή στόχο και χωρίς σχέδιο εξόδου, μια παγκόσμια ενεργειακή κρίση που βαθαίνει καθημερινά, και η αυξανόμενη πιθανότητα κλιμάκωσης σε πυρηνικό επίπεδο. Η πρότασή του — πέντε βήματα που ξεκινούν από τον τερματισμό των εχθροπραξιών και καταλήγουν στη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους — μπορεί να φαίνεται ουτοπική στο τρέχον πολιτικό κλίμα. Ωστόσο, όπως ο ίδιος σημείωσε, η εναλλακτική δεν είναι η συνέχιση του status quo — είναι ένα σπιράλ κλιμάκωσης, η κατάληξη του οποίου «κανείς δεν μπορεί να ελέγξει».

Η ερώτηση που αφήνει η συνέντευξη εκκρεμή είναι η πλέον θεμελιώδης: μπορεί μια υπερδύναμη που δεν αναγνωρίζει τα συμφέροντα ασφαλείας κανενός άλλου, που δεν διαθέτει εσωτερικές διαδικασίες ελέγχου και που αυτοσχεδιάζει στρατηγικά, να αποφύγει την καταστροφή που η ίδια δημιουργεί; Ο Σακς δεν φαίνεται αισιόδοξος. Αλλά η πρότασή του υπάρχει — στο χαρτί, τουλάχιστον.