Το πρόγραμμα πυρηνικών όπλων του Ισραήλ θεωρούνταν το σημαντικότερο εμπόδιο για την επίτευξη μιας ζώνης απαλλαγμένης από πυρηνικά όπλα στη Μέση Ανατολή, όπως δείχνουν αποχαρακτηρισμένα αρχεία από το 1993.

Μια συμφωνία για την εισαγωγή μιας τέτοιας ζώνης θα μπορούσε να είχε περιορίσει τις πυρηνικές φιλοδοξίες του Ιράν, οι οποίες τότε περιγράφονταν ως σε «πρώιμο στάδιο».

Ενώ η βρετανική κυβέρνηση υποστήριζε μια ζώνη απαλλαγμένη από πυρηνικά όπλα στη Μέση Ανατολή εκείνη την εποχή, αξιωματούχοι στο Υπουργείο Εξωτερικών έβλεπαν ως «κύριο πρόβλημα» για την εφαρμογή της την αποτυχία του Ισραήλ να υπογράψει τη Συνθήκη Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων (NPT) του ΟΗΕ.

Αυτή η συνθήκη, που υπογράφηκε το 1970, δέσμευε τα μη πυρηνικά κράτη να μην τα αποκτήσουν.

Το Ιράν έχει υπογράψει την NPT και είχε προτείνει από κοινού με την Αίγυπτο την εισαγωγή μιας ζώνης απαλλαγμένης από πυρηνικά όπλα το 1974. Το 1991, η Αίγυπτος έγραψε στον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ καλώντας τα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, καθώς και το Ισραήλ, το Ιράν και τα αραβικά κράτη, να εγκρίνουν επίσημα μια τέτοια ζώνη.

Ένα υπόμνημα του Ιουνίου 1993 από την αξιωματούχο του Υπουργείου Εξωτερικών Τζέιν Γκόβιερ (Jane Govier) προς τον Σάιμον Μπακλ (Simon Buckle) στο Τμήμα Μέσης Ανατολής αναφερόταν στην επιστολή της Αιγύπτου και δήλωνε ότι «το Ηνωμένο Βασίλειο τάσσεται υπέρ» μιας ζώνης απαλλαγμένης από πυρηνικά όπλα στη Μέση Ανατολή «και παρέχουμε υποστήριξη στην ιδέα στα σχετικά φόρα».

«Ωστόσο, δεν έχουμε απαντήσει ποτέ επίσημα στην παραπάνω επιστολή και ούτε, εξ όσων γνωρίζουμε, έχουν απαντήσει τα άλλα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας. Το κύριο πρόβλημα σε κάθε περίπτωση είναι αυτό των περιφερειακών υποψιών, συμπεριλαμβανομένης της αποτυχίας του Ισραήλ να υπογράψει την NPT».

«Πρώιμα στάδια»

Εκείνη την εποχή, το Υπουργείο Εξωτερικών πίστευε ότι το Ιράν εξέταζε πυρηνικές επιλογές.

Η Γκόβιερ έγραψε ότι «Αν και δεν έχουμε άμεσες αποδείξεις, πιστεύουμε ότι το Ιράν επιδιώκει ένα μυστικό πρόγραμμα πυρηνικών όπλων κατά παράβαση των υποχρεώσεών του ως μη πυρηνικό κράτος-μέλος της Συνθήκης Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων».

Πρόσθεσε: «Προς το παρόν το Ιράν βρίσκεται στα πρώιμα στάδια δημιουργίας μιας πυρηνικής υποδομής Έρευνας & Ανάπτυξης (R&D) και στερείται βασικών εγκαταστάσεων που θα του επέτρεπαν να παράγει το σχάσιμο υλικό που είναι απαραίτητο για ένα πυρηνικό όπλο».

Έγραψε ότι ο «καλύτερος τρόπος» για την επίτευξη μιας ζώνης απαλλαγμένης από πυρηνικά όπλα στη Μέση Ανατολή «θα ήταν όλα τα κράτη της περιοχής να προσχωρήσουν στη Συνθήκη Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων και να θέσουν όλες τις πυρηνικές εγκαταστάσεις τους υπό συμφωνίες διασφαλίσεων [sic] με τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας».

«Ωστόσο», πρόσθεσε, «η συμμετοχή όλων των κρατών της περιοχής, συμπεριλαμβανομένου του Ισραήλ, θα ήταν απαραίτητη, και πιθανότατα θα χρειαστεί να σημειωθεί μεγαλύτερη πρόοδος στην Ειρηνευτική Διαδικασία της Μέσης Ανατολής προτού αυτό καταστεί δυνατό».

Οι αμερικανικές ανησυχίες για το Ιράν ήταν παρόμοιες με αυτές της Βρετανίας. Ένα αμερικανικό έγγραφο που περιέχεται στα βρετανικά αρχεία αναφέρει: «Το Ιράν θα μπορούσε να γίνει ένα άλλο Ιράκ – με προγράμματα όπλων μαζικής καταστροφής πολύ προχωρημένα και εξαιρετικά δύσκολο να σταματήσουν ή έστω να επιβραδυνθούν… Πρέπει να αποτρέψουμε αυτό να συμβεί».

Πρόσθεσε: «Ευτυχώς, τα προγράμματα του Ιράν βρίσκονται σε σχετικά πρώιμο στάδιο ανάπτυξης. Έχουμε επομένως ένα κρίσιμο παράθυρο ευκαιρίας για να ανακόψουμε την ιρανική διάδοση».

Τα στοιχεία δείχνουν ότι αυτό το παράθυρο ευκαιρίας δεν αξιοποιήθηκε ποτέ, καθώς ούτε το Ηνωμένο Βασίλειο ούτε οι ΗΠΑ πίεσαν σοβαρά για μια ζώνη απαλλαγμένης από πυρηνικά όπλα στη Μέση Ανατολή.

Ο Σερ Ρίτσαρντ Ντάλτον (Sir Richard Dalton), ο οποίος υπηρέτησε ως πρέσβης της Βρετανίας στο Ιράν την περίοδο 2002-06, μας είπε: «Η ζώνη απαλλαγμένη από πυρηνικά όπλα στη Μέση Ανατολή αποτελούσε εδώ και πολύ καιρό την πιο ελπιδοφόρα πρόταση για τη στήριξη της ασφάλειας για όλους στην περιοχή, αλλά έχει ναυαγήσει, όπως τόσες άλλες πρωτοβουλίες, στον βράχο της υποστηριζόμενης από τις ΗΠΑ επιμονής του Ισραήλ να τάσσεται ενάντια σε πολυμερείς λύσεις».

Επί του παρόντος εγείρονται ερωτήματα σχετικά με το πυρηνικό οπλοστάσιο του Ισραήλ μετά τις επιθέσεις του Σαββατοκύριακου από το Ιράν κοντά στην κύρια πυρηνική εγκατάσταση του Ισραήλ στη Ντιμόνα, στην έρημο Νεγκέβ. Οι πυραυλικές επιθέσεις του Ιράν στην πόλη της Ντιμόνα ακολουθούν χιλιάδες αεροπορικές επιδρομές από το Ισραήλ στο Ιράν από τα τέλη Φεβρουαρίου.

«Μη διασφαλισμένο πυρηνικό πρόγραμμα»

Αρχεία που έφερε στο φως το Declassified στο παρελθόν δείχνουν ότι Βρετανοί αξιωματούχοι γνώριζαν από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 ότι το Ισραήλ ήταν ήδη μια πυρηνικά εξοπλισμένη δύναμη. Αλλά ούτε τότε, ούτε καν μέχρι σήμερα, δεν παραδέχονται τη γνώση τους για αυτό το κοινό μυστικό.

Τον Ιανουάριο του 1992, ο υπουργός Εξωτερικών της Μάργκαρετ Θάτσερ (Margaret Thatcher), Ντάγκλας Χερντ (Douglas Hurd), εξέδωσε οδηγίες στους Βρετανούς διπλωμάτες στη Μόσχα να ασκήσουν πίεση στη ρωσική κυβέρνηση ώστε να μην πουλήσει πυρηνικούς αντιδραστήρες στο Ισραήλ ή το Ιράν.

Έγραψε: «Όπως και οι Αμερικανοί, ανησυχούμε και εμείς για τις επιπτώσεις διάδοσης από αυτές τις πωλήσεις. Υπάρχουν σημαντικές ανησυχίες για τα πυρηνικά προγράμματα και των δύο κρατών [Ιράν και Ισραήλ].

«Το Ισραήλ διαθέτει ένα ουσιαστικό, εξελιγμένο και σε μεγάλο βαθμό μη διασφαλισμένο πυρηνικό πρόγραμμα. Αν και συμβαλλόμενο μέρος της NPT (Συνθήκη Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων), το Ιράν φαίνεται να έχει πυρηνικές φιλοδοξίες δυσανάλογες με οποιαδήποτε πιθανή ανάγκη για πυρηνική ενέργεια».

«Σχετικά με το Ισραήλ», πρόσθεσε ο Χερντ, «θα πρέπει να αναφερθείτε στις πρόσφατες εικασίες, να επισημάνετε τις ανησυχίες για το ισραηλινό πυρηνικό πρόγραμμα, και να τους ζητήσετε να επανεξετάσουν τη συμφωνία».

Συζητήσεις στον ΟΗΕ

Οι συζητήσεις στα Ηνωμένα Έθνη για μια ζώνη απαλλαγμένη από πυρηνικά όπλα στη Μέση Ανατολή έχουν συνεχιστεί επί δεκαετίες. Σε πρόσφατα ψηφίσματα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, το Ιράν έχει ψηφίσει υπέρ της ζώνης, μαζί με περισσότερες από 100 χώρες, αλλά το Ισραήλ έχει απόσχει.

Η έκθεση του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ του Ιουλίου 2024 σημειώνει ότι «Πολλά κράτη εξέφρασαν την ανησυχία τους για τον αρνητικό αντίκτυπο στην περιφερειακή ασφάλεια και σταθερότητα λόγω της κατοχής πυρηνικών όπλων από το Ισραήλ».

Αναφέρεται επίσης σε «πολλά κράτη που καλούν το Ισραήλ να προσχωρήσει στη Συνθήκη Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων και να θέσει όλες τις πυρηνικές εγκαταστάσεις του υπό τις ολοκληρωμένες διασφαλίσεις του ΔΟΑΕ (IAEA)».

Το Ισραήλ αρνείται εδώ και πολύ καιρό να υπογράψει την NPT και είναι γνωστό ότι αποτελεί μια σημαντική πυρηνικά εξοπλισμένη δύναμη, η οποία επί του παρόντος εκσυγχρονίζει το πυρηνικό της οπλοστάσιο.

Η πιο πρόσφατη ουσιαστική διεθνής συζήτηση για το θέμα μιας ζώνης απαλλαγμένης από πυρηνικά όπλα στη Μέση Ανατολή ήταν μια διάσκεψη της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ τον περασμένο Νοέμβριο, στην οποία συμμετείχαν 22 κράτη μέλη και τέσσερα κράτη-παρατηρητές, συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου.

Η έκθεση του ΟΗΕ από τη συνάντηση σημειώνει: «Τα μέλη της Διάσκεψης προσδιόρισαν ως βασική πρόκληση τη συνεχιζόμενη απουσία του Ισραήλ από τις συνεδριάσεις. Σημείωσαν με λύπη ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής ήταν το μόνο προσκεκλημένο κράτος-παρατηρητής που δεν είχε ακόμη παρευρεθεί».

declassifieduk.org