Η πρόσφατη εξέλιξη στα Χανιά, με τις δικαστικές περιπέτειες ανηλίκων μαθητών, επαναφέρει στο προσκήνιο ένα διαχρονικό και βαθιά κοινωνικό ζήτημα: τα όρια της σχολικής διαμαρτυρίας και τον ρόλο της εκπαιδευτικής ηγεσίας σε στιγμές κρίσης. Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, οι διευθύνσεις του Μουσικού Σχολείου Χανίων και του Λυκείου Αλικιανού επέλεξαν να παραπέμψουν τα μέλη των 15μελών μαθητικών συμβουλίων στις εισαγγελικές αρχές, ως απάντηση στις σχολικές καταλήψεις. Και στις δύο περιπτώσεις, η επίσημη αιτιολόγηση κινήθηκε γύρω από το ίδιο επιχείρημα: ότι δεν υπήρχε άλλη επιλογή, καθώς «αυτό ορίζει ο νόμος». Η πραγματικότητα, ωστόσο, αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετη από μια απλή, μηχανική εφαρμογή των διατάξεων.

Η αυστηροποίηση του πλαισίου και ο υπηρεσιακός κλοιός

Είναι κοινή διαπίστωση ότι τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια συστηματική αυστηροποίηση της στάσης της πολιτείας απέναντι στις μαθητικές κινητοποιήσεις. Το Υπουργείο Παιδείας και οι κατά τόπους Εισαγγελίες έχουν εκδώσει σαφείς εγκυκλίους και οδηγίες, οι οποίες ασκούν έντονη πίεση στους διευθυντές των σχολικών μονάδων προκειμένου να μην επιδεικνύουν καμία ανοχή στο φαινόμενο των καταλήψεων.

Ως δημόσιοι υπάλληλοι και νόμιμοι υπεύθυνοι για την εύρυθμη λειτουργία και την ασφάλεια του σχολικού χώρου, οι διευθυντές δεσμεύονται από ένα αυστηρό υπηρεσιακό καθήκον. Υποχρεούνται να ενημερώνουν αμελλητί την προϊστάμενη αρχή —την οικεία Διεύθυνση Εκπαίδευσης— και, μέσω αυτής ή και απευθείας, τις εισαγγελικές αρχές όταν διαπιστώνεται η τέλεση μιας αξιόποινης πράξης. Σε αντίθετη περίπτωση, οι ίδιοι βρίσκονται αντιμέτωποι με τον κίνδυνο πειθαρχικών ή ακόμη και ποινικών διώξεων για παράβαση καθήκοντος.

Το προηγούμενο της Ζακύνθου και η στάση των εκπαιδευτικών

Παρά το ασφυκτικό αυτό θεσμικό πλαίσιο, οι περιπτώσεις όπου εκπαιδευτικοί επιλέγουν να οδηγήσουν τους ίδιους τους μαθητές τους στις δικαστικές αίθουσες παραμένουν εξαιρετικά σπάνιες στην ελληνική επικράτεια. Η ιστορία του εκπαιδευτικού κινήματος έχει καταγράψει παραδείγματα όπου η παιδαγωγική συνείδηση προτάχθηκε της υπηρεσιακής συμμόρφωσης, ακόμη και με προσωπικό κόστος για τους λειτουργούς της εκπαίδευσης.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση διευθυντών σχολείων στη Ζάκυνθο, τον Νοέμβριο του 2023. Όταν τα σχολεία τους τελούσαν υπό κατάληψη, οι συγκεκριμένοι διευθυντές αρνήθηκαν κατηγορηματικά να συντάξουν και να παραδώσουν στις αρχές λίστες με τα ονόματα των συμμετεχόντων μαθητών. Η στάση τους αυτή οδήγησε τους ίδιους στο εδώλιο του κατηγορουμένου, προκαλώντας όμως την άμεση και δυναμική αντίδραση της τοπικής ΕΛΜΕ. Η ένωση των εκπαιδευτικών προχώρησε σε απεργιακές κινητοποιήσεις και παραστάσεις διαμαρτυρίας στα δικαστήρια, στηρίζοντας έμπρακτα τους συναδέλφους τους που αρνήθηκαν να υιοθετήσουν τον ρόλο του καταδότη απέναντι στα παιδιά που διδάσκουν.

Η επιλογή της ευθύνης

Τα γεγονότα αυτά φωτίζουν το πραγματικό εύρος των επιλογών που έχει ένας διευθυντής σχολικής μονάδας. Η πίεση από την κεντρική διοίκηση για την καταστολή των καταλήψεων είναι δεδομένη και ισχυρή, όμως η τελική απόφαση για τη διαχείριση της κρίσης παραμένει στα χέρια του εκάστοτε στελέχους της εκπαίδευσης. Κανένας μηχανισμός δεν μπορεί να εξαναγκάσει πλήρως έναν εκπαιδευτικό να ενεργήσει ενάντια στην παιδαγωγική του κρίση, αν ο ίδιος επιλέξει να αναλάβει το βάρος των συνεπειών.

Όπως ακριβώς οι διευθυντές στη Ζάκυνθο επέλεξαν τη θεσμική ανυπακοή για να προστατεύσουν τους μαθητές τους, έτσι και οι διευθυντές του Μουσικού Σχολείου Χανίων και του Γυμνασίου Αλικιανού έλαβαν τη δική τους απόφαση να προχωρήσουν στην ονομαστική μηνυτήρια αναφορά. Δεν υπήρξε κανένας απόλυτος εξαναγκασμός· υπήρξε μια συνειδητή επιλογή τήρησης των οδηγιών, η οποία φέρει τη δική της υπογραφή και τη δική της ευθύνη.