Ο Αλί Βάεζ του International Crisis Group αναλύει την αλυσίδα των αστοχιών που οδήγησαν στη σύγκρουση ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν — από την επανάσταση του 1979 έως την αποτυχία των διαπραγματεύσεων Τραμπ

Η κυβέρνηση Τραμπ υπολόγισε λάθος τον τρόπο με τον οποίο το Ιράν θα αντιδρούσε στον πόλεμο. Αλλά οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ιράν και το Ισραήλ έφτασαν στο χείλος της σύγκρουσης εξαιτίας μιας ολόκληρης σειράς εσφαλμένων εκτιμήσεων που εκτείνονται σε δεκαετίες. Ο Αλί Βάεζ, διευθυντής του προγράμματος για το Ιράν στο International Crisis Group, πυρηνικός επιστήμονας και συμμέτοχος στις διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στην πυρηνική συμφωνία του 2015, αναλύει πώς σε 47 χρόνια οι τρεις χώρες κατέληξαν να βλέπουν η μία την άλλη ως απειλή — και γιατί κάθε προσπάθεια αποκλιμάκωσης απέτυχε.

Η επανάσταση του 1979 και η ρήξη με τη Δύση

Πριν από την επανάσταση, το Ιράν ήταν μια χώρα οικονομικά εύρωστη, με καλές σχέσεις τόσο με τις ΗΠΑ όσο και με τη Σοβιετική Ένωση, και τον ισχυρότερο στρατό στη Μέση Ανατολή. Όπως επισημαίνει ο Βάεζ, το μόνο που έλειπε ήταν η πολιτική ελευθερία. Η εξουσία βρισκόταν στα χέρια του Σάχη και μιας διεφθαρμένης ελίτ, ενώ υπήρχε διαδεδομένη αντίληψη ότι ο Σάχης ήταν μαριονέτα των ΗΠΑ.

Η επανάσταση του 1978–1979 δεν ήταν αποκλειστικά ισλαμική: περιελάμβανε φιλελεύθερους, αριστερούς, φεμινίστριες, εθνικιστές και θρησκευόμενους. Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί θεωρούνταν μεταβατικός ηγέτης, αλλά μόλις υποδέχτηκε τρία εκατομμύρια κόσμου στους δρόμους της Τεχεράνης, αντιλήφθηκε το μέγεθος της εξουσίας του και άρχισε να τη μονοπωλεί, εγκαθιδρύοντας μια θεοκρατία.

Η κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας στην Τεχεράνη και η κράτηση 52 Αμερικανών ομήρων για 444 ημέρες δημιούργησε το ρήγμα που δεν έχει επουλωθεί ακόμα. Όπως εξηγεί ο Βάεζ, το γεγονός χρησιμοποιήθηκε από τον Χομεϊνί για να απομακρύνει τις μετριοπαθέστερες φωνές και να συγκεντρώσει όλη την εξουσία.

Παράλληλα, η κρίση συνδέεται με ένα βαθύτερο τραύμα: το πραξικόπημα του 1953, όταν οι ΗΠΑ και η Βρετανία ανέτρεψαν τον δημοφιλή πρωθυπουργό Μοσαντέκ που είχε εθνικοποιήσει το πετρέλαιο. Όπως λέει ο Βάεζ, ίσως οι περισσότεροι Αμερικανοί να μην γνωρίζουν τι συνέβη το 1953, αλλά κάθε παιδί στο Ιράν έχει ακούσει γι’ αυτό — είναι ενσωματωμένο στην ψυχή τους.

Ο πόλεμος Ιράν–Ιράκ και η γέννηση των Φρουρών της Επανάστασης

Το 1980, ο Σαντάμ Χουσεϊν εισέβαλε στο Ιράν, με τη στήριξη σχεδόν ολόκληρης της περιοχής και των μεγάλων δυνάμεων. Ο Βάεζ, που μεγάλωσε στο Ιράν εκείνη την περίοδο, περιγράφει έναν άνισο πόλεμο: το Ιράν ήταν μόνο.

Ο πόλεμος 1980–1988, με χρήση χημικών όπλων και χαρακτηριστικά πολέμου χαρακωμάτων, εδραίωσε το επαναστατικό καθεστώς αντί να το αποδυναμώσει και δημιούργησε ένα αφήγημα μαρτυρίου και θυσίας. Ήταν ο πρώτος πόλεμος σε 250 χρόνια στον οποίο το Ιράν δεν έχασε έδαφος.

Από αυτόν τον πόλεμο γεννήθηκαν δύο στοιχεία που κυριαρχούν στη σημερινή σύγκρουση: το βαλλιστικό πρόγραμμα και το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC). Οι Επαναστάτες δεν εμπιστεύονταν τον στρατό του Σάχη — εκπαιδευμένο από τις ΗΠΑ — και δημιούργησαν παράλληλο στρατό. Το IRGC, όπως σημειώνει ο Βάεζ, δεν περιέχει καν τη λέξη «Ιράν» στον τίτλο του — σχεδιάστηκε για να προστατεύει την επανάσταση, όχι το έθνος. Από την ίδια περίοδο προέρχεται και η αίσθηση «στρατηγικής μοναξιάς» που οδήγησε το Ιράν στη δημιουργία δικτύου αντιπροσώπων (προξένων) μακριά από τα σύνορά του.

Ο Χαμενεϊ, ο φαύλος κύκλος και οι χαμένες ευκαιρίες

Μετά τον θάνατο του Χομεϊνί το 1989, ο Αλί Χαμενεϊ ανέλαβε ως ανώτατος ηγέτης — ένας «αουτσάιντερ», σύμφωνα με τον Βάεζ, που κανείς δεν έπαιρνε στα σοβαρά. Δεν ήταν καν Αγιατολάχ όταν ανέλαβε — τον έκαναν μέσα σε μία νύχτα. Με τα χρόνια όμως, υπερκέρασε όλους τους αντιπάλους του, στηριζόμενος στους Φρουρούς της Επανάστασης, μιλιταρίζοντας την πολιτική σε βαθμό που ο ίδιος ο Χομεϊνί είχε απαγορεύσει.

Η ιστορία των σχέσεων ΗΠΑ–Ιράν, όπως την περιγράφει ο Βάεζ, είναι μια ιστορία χαμένων ευκαιριών.

Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, το Ιράν πρόσφερε πληροφορίες και στρατιωτική συνεργασία κατά των Ταλιμπάν. Ο Βάεζ σημειώνει το εντυπωσιακό γεγονός ότι ο Κασέμ Σολεϊμανί — ο ίδιος διοικητής που ο Τραμπ δολοφόνησε το 2020 — ήταν ο πρώτος που έφτασε στο Αφγανιστάν για να προετοιμάσει το έδαφος για τα αμερικανικά μαχητικά. Αλλά το 2002, ο Μπους ένταξε το Ιράν στον «άξονα του κακού» και η πόρτα έκλεισε.

Όπως περιγράφει ο Βάεζ, υπάρχει ένας φαύλος κύκλος: κάθε ενέργεια του Ισραήλ εντείνει την αίσθηση απειλής του Ιράν, που ενισχύει τους προξένους και τα πυρηνικά, που εντείνει την αίσθηση απειλής του Ισραήλ, που παρασύρει τις ΗΠΑ βαθύτερα. Και ο κύκλος συνεχίζεται.

Οι σκληροπυρηνικοί και στις τρεις πλευρές τρέφονται αμοιβαία, ενώ οι μετριοπαθείς — όπως ο μεταρρυθμιστής πρόεδρος Χαταμί στη δεκαετία του 1990 ή ο Ροχανί με την πυρηνική συμφωνία — κάθε φορά αποδυναμώνονται.

Η πυρηνική συμφωνία του 2015 και η κατάρρευσή της

Η συμφωνία JCPOA του 2015 αποτέλεσε την πιο φιλόδοξη προσπάθεια επίλυσης. Η βασική ανταλλαγή ήταν απλή: πυρηνικοί περιορισμοί και διαφάνεια σε αντάλλαγμα για οικονομικά κίνητρα.

Το Ιράν απέστειλε το 97% του αποθέματος εμπλουτισμένου ουρανίου, αποσυναρμολόγησε τις μισές φυγοκεντρούς και δέχτηκε επιθεωρήσεις πρωτοφανούς αυστηρότητας. Ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας επιβεβαίωνε, σε 15 διαδοχικές εκθέσεις, πλήρη συμμόρφωση.

Η θεωρία του Βάεζ για τη συμφωνία ήταν μακροπρόθεσμη: με 5% οικονομική ανάπτυξη για μια δεκαετία, η ιρανική μεσαία τάξη — ήδη το 65% του πληθυσμού, φιλοδυτική και μετριοπαθής — θα έφτανε το 80–85%, συμπίπτοντας με τη βιολογική φθορά της επαναστατικής ελίτ.

Αντί για αυτό, ο Τραμπ αποχώρησε από τη συμφωνία το 2018 και επέβαλε την πολιτική «μέγιστης πίεσης». Η πολιτική αυτή, σύμφωνα με τον Βάεζ, αποδυνάμωσε τη μεσαία τάξη και ενίσχυσε τους Φρουρούς της Επανάστασης.

Το Ιράν δεν παραδόθηκε: ενίσχυσε τους προξένους, επιτάχυνε το πυρηνικό πρόγραμμα και έγινε πιο καταπιεστικό στο εσωτερικό. Όταν ο Τραμπ επέστρεψε στον Λευκό Οίκο τον Ιανουάριο του 2025, ο χρόνος για την παραγωγή επαρκούς ουρανίου για ένα πυρηνικό όπλο είχε μειωθεί από 12 μήνες σε 6 ημέρες.

Οι αποτυχημένες διαπραγματεύσεις και ο πόλεμος χωρίς σχέδιο

Οι διαπραγματεύσεις που διεξήχθησαν υπό τον Τζάρεντ Κούσνερ και τον Στιβ Ουίτκοφ ήταν καταδικασμένες να αποτύχουν, εκτιμά ο Βάεζ. Οι Αμερικανοί διαπραγματευτές περίμεναν απαντήσεις ναι ή όχι αντί για σύνθετες τεχνικές λύσεις, συχνά δεν έπαιρναν μαζί τους εμπειρογνώμονες και η τεχνική κατανόηση ήταν ελλιπής.

Ωστόσο, ο Βάεζ πιστεύει ότι οι Ιρανοί ήταν πράγματι απελπισμένοι για συμφωνία και ήταν διατεθειμένοι να προσφέρουν περισσότερα από ό,τι έδωσαν στον Ομπάμα — αλλά όχι να συνθηκολογήσουν.

Ο πόλεμος που ακολούθησε βασίστηκε, σύμφωνα με τον Βάεζ, σε σχεδόν πλήρη απουσία σχεδιασμού. Υπήρχε η απόφαση να χτυπήσουν, ίσως η πεποίθηση ότι οι Ιρανοί θα εξεγείρονταν και θα ανατρέπονταν το καθεστώς — κάτι που ο ίδιος ο Τραμπ κάλεσε τους Ιρανούς να κάνουν. Αλλά όπως παρατηρεί ο Βάεζ, το καθεστώς είναι βαθιά ριζωμένο: η πολιτική ελίτ και ο μηχανισμός ασφαλείας δεν βλέπουν εναλλακτική — δεν έχουν βίλες στην Κοτ ντ’ Αζύρ ή στην Καλιφόρνια. Και δεν υπάρχει οργανωμένη αντιπολίτευση με δυνατότητα να αναλάβει την εξουσία.

Οι κίνδυνοι που διαγράφονται: πυρηνικά, αποσταθεροποίηση και ανταγωνισμός μεγάλων δυνάμεων

Ο Βάεζ προειδοποιεί για μια σειρά κινδύνων. Ακόμα και αν ο πόλεμος τελειώσει, το Ιράν διαθέτει σχεδόν μισό τόνο ουρανίου εμπλουτισμένου σε 60% — αρκετό για 10 πυρηνικές κεφαλές και τέσσερα υποτυπώδη πυρηνικά όπλα τύπου Χιροσίμα. Είναι πιθανό, εκτιμά, ο γιος του Χαμενεϊ να αποφασίσει ότι ο πατέρας του έκανε λάθος που δίστασε να επιδιώξει το «απόλυτο αποτρεπτικό».

Παράλληλα, ο Βάεζ επισημαίνει τον κίνδυνο το Ιράν να μετατραπεί σε αρένα ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων. Η Ρωσία ήδη βοηθά το Ιράν και στοχεύει αμερικανικά συμφέροντα στην περιοχή. Η Κίνα παρέχει όπλα και οικονομική στήριξη. Αν το Ιράν επιβιώσει, Μόσχα και Πεκίνο ενδέχεται να το δουν ως ασπίδα απέναντι στην αμερικανική κυριαρχία στη Μέση Ανατολή — όπου βρίσκεται ακόμα το μεγαλύτερο μέρος των παγκόσμιων ενεργειακών πόρων.

Ελπίδα δεν είναι στρατηγική

«Η ελπίδα δεν είναι στρατηγική», λέει ο Βάεζ. Οι ΗΠΑ ακολούθησαν το Ισραήλ σε αυτόν τον πόλεμο ελπίζοντας ότι το «αύριο» θα έρχονταν γρήγορα και μαγικά. Για το Ισραήλ, όπως περιγράφει ο Βάεζ, κάθε έκβαση είναι αποδεκτή: ένα αδύναμο Ιράν μπορεί να χτυπηθεί ξανά, ένα κατερρευσμένο βρίσκεται μακριά για να επηρεάσει το Ισραήλ. Αλλά για τις ΗΠΑ, τα αραβικά κράτη και την παγκόσμια ασφάλεια, οι συνέπειες είναι βαθιά ανησυχητικές.

Η ιστορία των 47 ετών, όπως την αφηγείται ο Βάεζ, δείχνει ότι οι βραχυπρόθεσμες νίκες έχουν την τάση να επιστρέφουν ως μακροπρόθεσμες καταστροφές. Η ανατροπή του Μοσαντέκ το 1953 τροφοδότησε την επανάσταση του 1979. Η «μέγιστη πίεση» ενίσχυσε τους σκληροπυρηνικούς αντί να τους αποδυναμώσει. Η εισβολή στο Ιράκ έδωσε στο Ιράν περισσότερη επιρροή στην περιοχή. Το ερώτημα που θέτει ο Βάεζ είναι απλό και ανησυχητικό: σε 47 χρόνια αναχαίτισης, το πρόβλημα λύθηκε ή έγινε χειρότερο;

Πηγή: The Ezra Klein Show (The New York Times). Συνομιλητής: Ali Vaez, διευθυντής προγράμματος Ιράν, International Crisis Group.