Στο φως της δημοσιότητας έρχεται μια σειρά μηνυμάτων ηλεκτρονικού ταχυδρομείου από τον Ιούλιο του 2015, στην οποία ο διαβόητος χρηματιστής Τζέφρεϊ Επστάιν και ο κορυφαίος διανοητής Νόαμ Τσόμσκι αναλύουν τους μηχανισμούς των ελληνικών προγραμμάτων διάσωσης, κάνοντας λόγο για «τραπεζικές φαντασιώσεις» και ανακύκλωση χρέους.

Τον Ιούλιο του 2015, ενώ η Ελλάδα βρισκόταν στο επίκεντρο της παγκόσμιας προσοχής λόγω του δημοψηφίσματος, της ανόδου του ΣΥΡΙΖΑ και της απειλής του Grexit, μια ιδιωτική ανταλλαγή απόψεων εξελισσόταν μεταξύ δύο εκ διαμέτρου αντίθετων προσωπικοτήτων. Η αλληλογραφία, η οποία περιλαμβάνεται σε πρόσφατα διαρρεύσαντα αρχεία που συνδέονται με τον Τζέφρεϊ Επστάιν, αποκαλύπτει μια βαθιά κριτική προσέγγιση στον τρόπο με τον οποίο το διεθνές τραπεζικό σύστημα διαχειρίστηκε το ελληνικό χρέος.

Η συζήτηση ξεκινά με την κοινοποίηση ενός άρθρου του καθηγητή Μαρκ Μπλάιθ στο περιοδικό Foreign Affairs από τον Νόαμ Τσόμσκι, το οποίο έθετε υπό αμφισβήτηση την επίσημη αφήγηση περί «διάσωσης της Ελλάδας».

Η Ελλάδα ως «αγωγός» χρηματοδότησης των ευρωπαϊκών τραπεζών

Στο μήνυμά του προς τον Επστάιν, ο Τσόμσκι παραθέτει τα κεντρικά σημεία της ανάλυσης του Μπλάιθ, υπογραμμίζοντας ότι ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (EFSF) λειτούργησε ουσιαστικά ως όχημα για τη διάσωση των πιστωτών της Ελλάδας — κυρίως των γερμανικών και γαλλικών τραπεζών.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται στην αλληλογραφία:

• Από τα περίπου 230 δισεκατομμύρια ευρώ που εκταμιεύθηκαν προς την Ελλάδα, εκτιμάται ότι μόλις 27 δισεκατομμύρια κατέληξαν στην υποστήριξη των λειτουργιών του ελληνικού κράτους.

• Το 65% των δανείων κατευθύνθηκε απευθείας στις κεντρικές τράπεζες της Ευρώπης για πληρωμές τόκων, λήξεις χρεών και ανακεφαλαιοποιήσεις.

• Ένα ποσοστό που αγγίζει το 90% των συνολικών πόρων παρέκαμψε πλήρως την ελληνική οικονομία.

Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά, η Ελλάδα χρησιμοποιήθηκε ως «αγωγός» (conduit) για τη μεταφορά κεφαλαίων πίσω στο κέντρο της Ευρωζώνης, προκειμένου να αποφευχθεί η διαγραφή χρεών (write-off) που θα έπληττε τους ισολογισμούς των μεγάλων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων.

Το «παράδοξο της Αλίκης» και οι λογιστικές πρακτικές

Η απάντηση του Τζέφρεϊ Επστάιν, με ημερομηνία 31 Ιουλίου 2015, εστιάζει στην εσωτερική λειτουργία του τραπεζικού συστήματος, την οποία περιγράφει με όρους που παραπέμπουν στην «Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων». Ο Επστάιν υποστηρίζει ότι οι τράπεζες αποφεύγουν την παραδοχή της χρεοκοπίας (default) μέσω μιας κυκλικής λογιστικής διαδικασίας.

«Οι τράπεζες αποτιμούν τα περιουσιακά τους στοιχεία (assets) με βάση το πόσα έχουν δανείσει και όχι το πόσα χρήματα διαθέτουν πραγματικά. Όταν μια τράπεζα δανείζει περισσότερα, τα περιουσιακά της στοιχεία αυξάνονται», σημειώνει ο Επστάιν.

Εξηγεί περαιτέρω ότι, προκειμένου να μην παραδεχθούν πως ένας δανειολήπτης αδυνατεί να αποπληρώσει, οι τράπεζες συχνά δανείζουν στην οντότητα επιπλέον κεφάλαια. Αυτά τα «νέα» χρήματα επιστρέφουν στην τράπεζα ως πληρωμή τόκων για το αρχικό δάνειο, επιτρέποντας στο ίδρυμα να καταγράφει κέρδη και να αποφεύγει την κήρυξη στάσης πληρωμών. Ο Επστάιν περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως μια «μυθοπλασία» (fiction), όπου το χρήμα μεταφέρεται από τη μία τσέπη στην άλλη για να δημιουργηθεί η ψευδαίσθηση της κερδοφορίας.

Η σημασία των αποκαλύψεων

Η αλληλογραφία αυτή αναδεικνύει μια σπάνια σύγκλιση απόψεων μεταξύ ενός εκπροσώπου του χρηματοπιστωτικού κόσμου και ενός εκ των δριμύτερων επικριτών του νεοφιλελευθερισμού. Και οι δύο πλευρές φαίνεται να συμφωνούν ότι η ελληνική κρίση δεν ήταν αποτέλεσμα «διεφθαρμένων Ελλήνων» ή «κακών οικονομικών αποφάσεων μιας νοικοκυράς», αλλά μια συστημική επιλογή προστασίας του ευρωπαϊκού τραπεζικού πυρήνα.

Η αναφορά του πρώην επικεφαλής της Bundesbank, Καρλ Ότο Πελ, την οποία επικαλείται ο Τσόμσκι, ενισχύει αυτό το επιχείρημα: η όλη επιχείρηση αφορούσε την προστασία των γερμανικών και γαλλικών τραπεζών από τη διαγραφή χρεών.

Συμπεράσματα και προεκτάσεις

Η αποκάλυψη αυτών των μηνυμάτων, δέκα χρόνια μετά την κορύφωση της κρίσης, προσφέρει μια νέα οπτική στις δομικές αδυναμίες της Ευρωζώνης και στον τρόπο διαχείρισης των κρατικών χρεών. Η παραδοχή ότι η «διάσωση» αφορούσε περισσότερο τους δανειστές παρά τον δανειζόμενο παραμένει ένα κεντρικό σημείο τριβής στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή.

Η συζήτηση των Επστάιν και Τσόμσκι υπενθυμίζει ότι πίσω από τους αριθμούς και τις πολιτικές λιτότητας, οι οποίες έπληξαν την καθημερινότητα εκατομμυρίων Ελλήνων, κρύβονταν σύνθετοι λογιστικοί μηχανισμοί σχεδιασμένοι να διατηρήσουν ανέπαφο ένα παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό status quo.

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου της ανταλλαγής email Epstein – Chomsky στα ελληνικά, διατηρώντας το ύφος και τη δομή του πρωτοτύπου:

Από: “Jeffie Ev” eevacation@gmail.com

Προς: Noam Chomsky <[αποκρύφτηκε]>

Θέμα: Re: insight

Ημερομηνία: Παρ, 31 Ιουλ 2015 09:58:49 +0000

Ελπίζω να καταλαβαίνει περισσότερα για το UG και τα mods [τροποποιήσεις] από όσα καταλαβαίνει για τις τραπεζικές εργασίες. Noam, φαίνεται να είναι ενδημικό το φαινόμενο, άνθρωποι που βγάζουν λογίδρια σχετικά με τα χρηματοοικονομικά να θέλουν να κόψουν την εντερική οδό σε ένα σημείο της επιλογής τους, να εξετάσουν προσεκτικά το κομμάτι τους και στη συνέχεια να περιγράψουν τον ασθενή. Πρέπει κανείς να ακολουθήσει το χρήμα μέχρι να επιστρέψει στην αφετηρία του.

Εκεί που λέει ότι το θέμα είναι οι γερμανικές και γαλλικές τράπεζες που δεν δέχονται τη διαγραφή χρεών (write-off)· ναι, αυτό είναι αλήθεια. Αλλά γιατί τους νοιάζει; Τους νοιάζει επειδή το σύστημα βασίζεται σε μια περίεργη λογιστική, όπως όλα τα τραπεζικά συστήματα. Τα «Περιουσιακά Στοιχεία» (Assets) περιγράφονται στην κοινή καθομιλουμένη ως μελλοντικά εισοδήματα, ως πράγματα αξίας που σου ανήκουν… το σπίτι σου, τα χρήματά σου, τα τρέχοντα…

Τα «Περιουσιακά Στοιχεία» είναι Δάνεια — ναι, δάνεια σε ανθρώπους αν είσαι τράπεζα, σε εταιρείες· μοιάζει με την «Αλίκη μέσα από τον καθρέφτη». Για τις τράπεζες, η αξία των περιουσιακών τους στοιχείων υπολογίζεται βάσει του πόσα έχουν δανείσει, όχι βάσει του πόσα έχουν στην τράπεζά τους. Έτσι, όταν η τράπεζα δανείζει περισσότερα χρήματα, τα «Περιουσιακά της Στοιχεία» αυξάνονται. Και μετά — μπορεί να δανείσει περισσότερα χρήματα καθώς έχει περισσότερα «περιουσιακά στοιχεία»; (είναι σαν την Αλίκη που βάζει το χέρι στο κεφάλι της για να μετρήσει αν ψηλώνει).

Αν η τράπεζα πρέπει να παραδεχτεί ότι δάνεισε χρήματα σε κάποιον που τώρα δεν μπορεί να τα επιστρέψει, αυτό απαιτείται μόνο εάν δεν τηρούνται οι όροι του δανείου σύμφωνα αποκλειστικά με τις ιδιαιτερότητες του συμβολαίου. Η τράπεζα πρέπει τότε, και μόνο τότε, να δηλώσει ότι η οντότητα πρέπει να κηρύξει στάση πληρωμών (default).

Αυτή είναι η ουσία: η τράπεζα απλώς δανείζει στην οντότητα περισσότερα χρήματα, της επιστρέφονται τα δικά της χρήματα τα οποία καταγράφει ως τόκους —και σύμφωνα με τους δικούς σου όρους και του Blythe— καταφέρνει να καταγράφει κέρδη. Είναι ένα πλάσμα της φαντασίας (fiction). Αν πάρεις χρήματα από τη δεξιά σου τσέπη, τα κυκλοφορήσεις και βεβαιωθείς ότι θα καταλήξουν στην αριστερή μου τσέπη, μπορώ να πω ότι έβγαλες κέρδος, δεν χρειάζεται να κηρυχθεί στάση πληρωμών και πρέπει να πληρώσεις φόρο για τα κέρδη σου στην κυβέρνηση. Όλα αυτά είναι περίεργα και μέρος του πρώτου σου μαθήματος όταν συναντηθούμε την επόμενη φορά.

Την Πέμπτη, 30 Ιουλίου 2015 στις 11:00 μ.μ., ο Noam Chomsky <[αποκρύφτηκε]> έγραψε:

Λες, υποθέτω, για τον Mark Blyth στο Foreign Affairs. [https://www.foreignaffairs.com/articles/greece/2015-07-07/pain-athens]

Ο πυρήνας της ιστορίας που αφηγείται είναι ο εξής:

Το EFSF [9] ήταν μια εταιρεία που ίδρυσε η ΕΕ στο Λουξεμβούργο «για να διατηρήσει τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα στην οικονομική και νομισματική ένωση της Ευρώπης», εκδίδοντας ομόλογα ύψους 440 δισεκατομμυρίων ευρώ που θα παρήγαγαν τα δάνεια προς τις χώρες που αντιμετώπιζαν προβλήματα. Τι έκαναν λοιπόν με αυτή τη χρηματοδότηση; Εξέδωσαν ομόλογα για να διασώσουν τους πιστωτές της Ελλάδας —κυρίως τις τράπεζες της Γαλλίας και της Γερμανίας— μέσω δανείων προς την Ελλάδα.

Η Ελλάδα ήταν, συνεπώς, ένας απλός αγωγός για μια διάσωση. Δεν ήταν ο αποδέκτης με κανέναν ουσιαστικό τρόπο, παρά τα όσα επαναλαμβάνονται συνεχώς στα μέσα ενημέρωσης. Από τα περίπου 230 δισεκατομμύρια ευρώ που εκταμιεύθηκαν στην Ελλάδα, εκτιμάται ότι μόνο 27 δισεκατομμύρια [10] πήγαν για τη λειτουργία του ελληνικού κράτους. Πράγματι, μέχρι το 2013 η Ελλάδα είχε πλεόνασμα και δεν χρειαζόταν τέτοια χρηματοδότηση.

Αντίστοιχα, το 65% των δανείων προς την Ελλάδα πήγε απευθείας μέσω της Ελλάδας στις κεντρικές τράπεζες για πληρωμές τόκων, λήξη χρεών και εγχώρια τραπεζική ανακεφαλαιοποίηση που απαιτούσαν οι δανειστές. Ένα άλλο 90% των δανείων προς την Ελλάδα παρέκαμψε εντελώς την Ελλάδα [11].

…Αν λοιπόν θέλουμε να καταλάβουμε γιατί οι συνδυασμένες δυνάμεις των «δανείων» της ευρωζώνης δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν ένα πρόβλημα στο μέγεθος μιας υπέρβασης αμυντικής σύμβασης των ΗΠΑ, είναι μάλλον σοφό να ξεκινήσουμε από εδώ και όχι με τους «διεφθαρμένους Έλληνες» [15] ή τη χρηματοοικονομική σοφία της «Σουηβής νοικοκυράς» [16].

Όπως παραδέχτηκε ο πρώην επικεφαλής της Bundesbank, Karl Otto Pöhl [17], όλο το οικοδόμημα «αφορούσε την προστασία των γερμανικών τραπεζών, αλλά κυρίως των γαλλικών τραπεζών, από διαγραφές χρεών (write-offs)».

…Για να διορθωθεί το πρόβλημα, κάποιος στην κεντρική Ευρώπη θα πρέπει να αναλάβει την ευθύνη για όλα τα παραπάνω και να παραδεχτεί ότι τα χρήματά τους δεν δόθηκαν σε «τεμπέληδες Έλληνες», αλλά σε τραπεζίτες που είχαν ήδη διασωθεί και οι οποίοι, παρά το ονομαστικό κούρεμα (haircut), κατέληξαν να βγάζουν κέρδος από τη συμφωνία.