Η συζήτηση για την αλλαγή χρήσης του κτηρίου της πρώην Μεραρχίας αποσύρθηκε από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων, μετά από παρέμβαση του Δημάρχου Χανίων, υπόμνημα 31 καθηγητών και αντιδράσεις φορέων — Στο επίκεντρο η μετατροπή μνημείου UNESCO σε ιδιωτική ξενοδοχειακή μονάδα

Ένα αίτημα που θα μπορούσε να αλλάξει τη φυσιογνωμία του αρχαιότερου κατοικημένου σημείου των Χανίων αποσύρθηκε, τουλάχιστον προσωρινά, από τη συνεδρίαση του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων (ΚΣΝΜ) του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού. Αντικείμενο της συζήτησης ήταν η αλλαγή χρήσης κτηρίων στον Λόφο Καστέλλι — τον τόπο που φιλοξένησε το μινωικό ανάκτορο της Κυδωνίας πριν από 5.500 χρόνια και εντάχθηκε πρόσφατα στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO — με στόχο τη δημιουργία ιδιωτικής ξενοδοχειακής μονάδας.

Η απόσυρση ήρθε μετά από σωρεία αντιδράσεων: έκτακτη μετάβαση του Δημάρχου Χανίων στην Αθήνα, υπόμνημα 31 καθηγητών Πολυτεχνείου και Αρχιτεκτονικής, γραπτή παρέμβαση του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων και συγκέντρωση διαμαρτυρίας έξω από το κτήριο της συνεδρίασης.

Ο Δήμαρχος Χανίων στην Αθήνα

Ο Δήμαρχος Χανίων Παναγιώτης Σημανδηράκης μετέβη εκτάκτως στην Αθήνα και συμμετείχε στη συνεδρίαση του ΚΣΝΜ. Εκεί εξέφρασε τις αντιρρήσεις του και αιτήθηκε την απόσυρση του θέματος, υποστηρίζοντας την πάγια και ομόφωνη θέση του Δημοτικού Συμβουλίου Χανίων ενάντια στη δημιουργία ξενοδοχείων στον ιστορικό λόφο.

Η θέση αυτή δεν είναι καινούργια. Ήδη από το 2021, το Δημοτικό Συμβούλιο Χανίων είχε αποφασίσει ομόφωνα υπέρ της αποκατάστασης και αξιοποίησης των κτηρίων με δημόσιο χαρακτήρα και κοινωφελείς χρήσεις.

31 καθηγητές, η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και ο Σύλλογος Αρχαιολόγων

Πριν από τη συνεδρίαση, υπόμνημα προς τα μέλη του ΚΣΝΜ είχαν αποστείλει η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού μαζί με 31 καθηγητές του Πολυτεχνείου και της Αρχιτεκτονικής Σχολής. Παράλληλα, γραπτή παρέμβαση κατέθεσε ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων, καλώντας τα μέλη του Συμβουλίου να μην συναινέσουν στην αλλαγή χρήσης.

Σύμφωνα με πληροφορίες, ακόμα και στελέχη του Υπουργείου Πολιτισμού δήλωσαν αιφνιδιασμένα από τον προγραμματισμό συζήτησης για το συγκεκριμένο αίτημα — ένδειξη ότι η εισαγωγή του θέματος στην ημερήσια διάταξη δεν ακολούθησε τη συνήθη διαδρομή.

Την ίδια ώρα, φορείς και σωματεία πραγματοποίησαν συγκέντρωση διαμαρτυρίας έξω από το κτήριο που συνεδρίαζε το ΚΣΝΜ, διαδηλώνοντας κατά της ξενοδοχοποίησης του λόφου.

5.500 χρόνια ιστορίας σε έναν λόφο

Η ιστορική βαρύτητα του Λόφου Καστέλλι δεν χωρά σε μία παράγραφο. Πρόκειται για το σημείο όπου ξεκίνησε η ζωή στα Χανιά πριν από περίπου 5.500 χρόνια — μία από τις αρχαιότερες πόλεις της Ευρώπης. Εδώ υψώθηκε το μινωικό ανάκτορο της Κυδωνίας, όπως τεκμηριώνεται από το περίφημο «σφράγισμα του δεσπότη» που βρέθηκε νότια του κτηρίου της Μεραρχίας.

Στα κλασικά χρόνια ο λόφος αποτελούσε την ακρόπολη της αρχαίας Κυδωνίας. Στη βυζαντινή περίοδο κατασκευάστηκε εντυπωσιακό τείχος και ιδρύθηκε μεγάλη παλαιοχριστιανική βασιλική. Κατά την ενετοκρατία χτίστηκε το Διοικητήριο των Ενετών και το παλάτι του Ρέκτορα. Στα χρόνια της τουρκοκρατίας ανεγέρθηκε το οθωμανικό Διοικητήριο και το κονάκι του Πασά. Και στο ίδιο ακριβώς σημείο στεγάστηκε, από το 1898, το Διοικητήριο της Κρητικής Πολιτείας — από τον εξώστη του οποίου ο πρίγκιπας Αρμοστής Γεώργιος κήρυξε την ίδρυσή της με πρωτεύουσα τα Χανιά. Μετά την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα το 1913, το κτήριο αποτέλεσε έδρα της διοίκησης του Ελληνικού Κράτους και αργότερα της 5ης Μεραρχίας Κρητών.

Ιδιαίτερης σημασίας είναι η πρόσφατη ένταξη του μινωικού ανακτορικού κέντρου της Κυδωνίας στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO — γεγονός που προσθέτει ένα ακόμα επίπεδο προστασίας και διεθνούς ευθύνης.

Η κήρυξη του 2018 και τα νομικά ερωτήματα

Το κεντρικό κτήριο της Μεραρχίας χαρακτηρίστηκε το 2018 από το Υπουργείο Πολιτισμού ως νεώτερο μνημείο. Η κήρυξη ήταν ρητή: το κτήριο αναγνωρίστηκε ως τοπόσημο της πόλης, δείγμα αρχιτεκτονικής δημόσιων κτηρίων-διοικητηρίων, και η διατήρησή του κρίθηκε ότι συμβάλλει στην τεκμηρίωση της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτισμικής ιστορίας των Χανίων στα τέλη του 19ου αιώνα.

Η Πρωτοβουλία Πολιτών υποστηρίζει ότι το περιεχόμενο αυτής της κήρυξης δεν επιτρέπει την αλλαγή χρήσης και τη λειτουργία ιδιωτικής ξενοδοχειακής μονάδας. Ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων τοποθετείται στην ίδια γραμμή, επισημαίνοντας ότι η κήρυξη είχε ως στόχο να ανοίξει τον δρόμο για ουσιαστική αξιοποίηση προς όφελος της τοπικής κοινωνίας, με διατήρηση του δημόσιου χαρακτήρα.

Πολυτεχνείο Κρήτης: Από μοχλό ανάπτυξης σε πρωταγωνιστή αντιπαράθεσης

Ο χώρος παραχωρήθηκε το 1986 στο νεοσύστατο τότε Πολυτεχνείο Κρήτης, με μεταφορά χρηματικού ποσού από το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας στον προϋπολογισμό του Υπουργείου Άμυνας, χωρίς οικονομική επιβάρυνση του ιδρύματος. Σκοπός, σύμφωνα με τους φορείς, ήταν να αποτελέσει μοχλό πολύπλευρης ανάπτυξης για την πόλη.

Ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων σχολιάζει με αιχμές αυτή την εξέλιξη, σημειώνοντας ότι ένα δημόσιο πανεπιστημιακό ίδρυμα φαίνεται να πρωτοστατεί στην ιδιωτική εκμετάλλευση ιστορικού χώρου αντί να τον αξιοποιήσει για τον σκοπό που του παραχωρήθηκε. Στην ανακοίνωσή του αναφέρει ότι η στιγμή που σε ολόκληρη την Ευρώπη συζητείται πώς θα μπει φραγμός στην άκρατη τουριστικοποίηση, η πρόταση για μετατροπή ιστορικού κτηρίου σε ξενοδοχείο στο κέντρο της παλιάς πόλης γεννά εύλογα ερωτήματα.

Τόσο το ΤΕΕ – Τμήμα Δυτικής Κρήτης όσο και οι επιστημονικοί σύλλογοι Αρχιτεκτόνων, Τοπογράφων και Πολιτικών Μηχανικών, με κοινή απόφασή τους, υποστηρίζουν κοινωφελείς λειτουργίες για τα κτήρια, όπως εκπαίδευση και πολιτιστικές εγκαταστάσεις, σύμφωνα με το Άρθρο 6 του Προεδρικού Διατάγματος 59/2018.

Η παλιά πόλη στο σταυροδρόμι

Η αντιπαράθεση για τον Λόφο Καστέλλι δεν αφορά μόνο ένα κτήριο. Αφορά το μοντέλο ανάπτυξης ολόκληρης της παλιάς πόλης των Χανίων, η οποία, σύμφωνα με την Πρωτοβουλία Πολιτών, έχει ήδη μετατραπεί σε χώρο αναψυχής με ελάχιστους μόνιμους κατοίκους. Η «μονοκαλλιέργεια» της τουριστικοποίησης, όπως χαρακτηρίζεται, απειλεί τη μνημειακή ταυτότητα του ιστορικού πυρήνα και υποθηκεύει τη βιώσιμη εξέλιξή του.

Η απόσυρση του θέματος αποτελεί νίκη, αλλά προσωρινή. Το αίτημα δεν απορρίφθηκε — αποσύρθηκε. Και ο λόφος που γνώρισε Μινωίτες, Βυζαντινούς, Ενετούς, Οθωμανούς και τους ιδρυτές της Κρητικής Πολιτείας περιμένει ακόμα μια οριστική απάντηση για το μέλλον του.