Ο πρόεδρος της Ενωτικής Ομοσπονδίας Αγροτικών Συλλόγων Χανίων Κώστας Λιλικάκης περιγράφει μια αγορά σε αναβρασμό, όπου οι τιμές αλλάζουν καθημερινά και οι αγρότες διστάζουν να σπείρουν

Αυξήσεις που κυμαίνονται μεταξύ 30% και 40% στα βασικά λιπάσματα — και φτάνουν ακόμα και στο 100% σε ειδικές κατηγορίες, όπως η ουρία — σημειώνονται τις τελευταίες εβδομάδες στην ελληνική αγορά, ως άμεσο αποτέλεσμα του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Οι θερμοκηπιακές καλλιέργειες δέχονται ιδιαίτερα ασφυκτική πίεση, τα καταστήματα αγροεφοδίων αντιμετωπίζουν νέες τιμές σε καθημερινή βάση, και σε αρκετές περιοχές της χώρας — από τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία μέχρι τα Χανιά — αγρότες διστάζουν πλέον να προχωρήσουν σε νέες σπορές.

Ο Κώστας Λιλικάκης, πρόεδρος της Ενωτικής Ομοσπονδίας Αγροτικών Συλλόγων νομού Χανίων, περιγράφει μια κατάσταση που επιδεινώνεται με ρυθμό που εκπλήσσει ακόμα και τους πιο έμπειρους παραγωγούς.

Τιμές που αλλάζουν από ημέρα σε ημέρα

Το πρώτο στοιχείο που ξεχωρίζει στην περιγραφή του Κώστα Λιλικάκη δεν είναι τόσο το ύψος των αυξήσεων — αν και αυτό είναι σημαντικό — όσο η ταχύτητα με την οποία μεταβάλλονται οι τιμές. Τα καταστήματα αγροεφοδίων στον νομό Χανίων, σύμφωνα με τον ίδιο, δέχονται πλέον καθημερινά νέους τιμοκαταλόγους από τους προμηθευτές τους. «Κάθε μέρα που παραγγείλουνε, και άλλες τιμές», λέει ο Λιλικάκης. «Στην αρχή ήτανε μια φορά τη βδομάδα. Τελευταίες 10 μέρες είναι καθημερινά οι αλλαγές. Οι τιμές που τους δίνουν είναι για σήμερα κι αύριο πάλι είναι άλλη η τιμή.»

Ο ίδιος, ως πρόεδρος της Ενωτικής Ομοσπονδίας Αγροτικών Συλλόγων του νομού Χανίων, συγκεντρώνει πληροφορίες από πολλαπλές πηγές — καταστήματα αγροεφοδίων, αγρότες, γεωπόνους — και η εικόνα που σκιαγραφεί είναι συνεπής: η αγορά λιπασμάτων βρίσκεται σε κατάσταση αναταραχής.

Η ουρία στο +100% — Τα οργανικά λιπάσματα «έχουν απογειωθεί»

Ο μέσος όρος αυξήσεων στα βασικά λιπάσματα κυμαίνεται, σύμφωνα με τον κ. Λιλικάκη, γύρω στο 30% με 40%. Ωστόσο, ορισμένες κατηγορίες παρουσιάζουν πολύ πιο έντονη αύξηση. Η ουρία, ένα από τα πλέον διαδεδομένα αζωτούχα λιπάσματα που χρησιμοποιείται ευρέως στις ελληνικές καλλιέργειες, έχει υποστεί αύξηση της τάξης του 100%.

Στην ίδια κατηγορία εκρηκτικών αυξήσεων βρίσκονται τα οργανικά λιπάσματα και βραδείας αποδέσμευσης — προϊόντα που χρησιμοποιούνται κατεξοχήν στις θερμοκηπιακές καλλιέργειες και στα αβοκάντο. “Αυτά έχουν απογειωθεί τελείως. Τελείως», είπε χαρακτηριστικά.

Οι εκτιμήσεις για τους επόμενους μήνες: Στόχος το +100% μέχρι τον Ιούνιο

Σύμφωνα με τον κ. Λιλικάκη, οι γεωπόνοι και τα καταστήματα αγροεφοδίων εκτιμούν ότι αν ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή δεν σταματήσει, οι αυξήσεις στα λιπάσματα μπορεί να φτάσουν το 100% σε ευρεία κλίμακα μέχρι τον Ιούνιο.

Η σύνδεση μεταξύ πολέμου και λιπασμάτων δεν είναι τυχαία. Η Μέση Ανατολή αποτελεί κρίσιμο κόμβο για τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας, και τα λιπάσματα — ειδικά τα αζωτούχα, στα οποία ανήκει η ουρία — εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το φυσικό αέριο κατά τη διαδικασία παραγωγής τους. Η αναστάτωση στις αγορές ενέργειας μεταφέρεται λοιπόν σχεδόν μηχανικά στο κόστος παραγωγής λιπασμάτων — και από εκεί στο κόστος καλλιέργειας.

Ο κ. Λιλικάκης παραδέχεται ότι αν ο πόλεμος σταματήσει, η πορεία ενδέχεται να αναστραφεί — αλλά μόνο εν μέρει. “Η εμπειρία του παρελθόντος”, σημειώνει, “δείχνει ότι οι τιμές ανεβαίνουν πιο εύκολα από ό,τι κατεβαίνουν”

Ο πρόεδρος της Ενωτικής Ομοσπονδίας αναφέρεται σε ένα πρόσφατο προηγούμενο: πριν από περίπου τέσσερα χρόνια — αναφορά που παραπέμπει στην κρίση τιμών λιπασμάτων που ξέσπασε στον απόηχο του πολέμου στην Ουκρανία — τα λιπάσματα είχαν ανέβει δραματικά και στη συνέχεια υποχώρησαν. Αλλά η υποχώρηση δεν ήταν ποτέ ισόποση με την αύξηση.

«Αν ανέβει, ως παράδειγμα το λέω, 100%, θα κατέβει 40%-50%», εξηγεί. «Ό,τι ανεβαίνει, δύσκολο κατεβαίνει», επαναλαμβάνει. Με άλλα λόγια, ακόμα και αν ο πόλεμος τελειώσει αύριο, ένα σημαντικό μέρος των σημερινών αυξήσεων θα ενσωματωθεί μόνιμα στο κόστος παραγωγής. Ο αγρότης θα βρεθεί να πληρώνει περισσότερα από πριν, ανεξαρτήτως γεωπολιτικών εξελίξεων.

Δεν είναι μόνο τα λιπάσματα: Φάρμακα, σπόροι, ανταλλακτικά, καύσιμα

Ο κ. Λιλικάκης τοποθετεί την κατάσταση σε ένα ευρύτερο πλαίσιο αυξανόμενου κόστους σε ολόκληρη την αλυσίδα αγροτικής παραγωγής. Φυτοφάρμακα, σπορικό υλικό, ανταλλακτικά και εξαρτήματα για αγροτικά μηχανήματα και τρακτέρ, καύσιμα, μεταφορικά — όλα αυξάνονται ταυτόχρονα.

“Όλα αυτά ανεβάζουν το κόστος», σημειώνει.

Τα καύσιμα, ειδικότερα, λειτουργούν ως πολλαπλασιαστής κόστους: δεν αφορούν μόνο τη λειτουργία των αγροτικών μηχανημάτων, αλλά και τη μεταφορά των προϊόντων από το χωράφι στο κατάστημα. Κάθε αύξηση στα καύσιμα αντανακλάται σε κάθε στάδιο της αλυσίδας εφοδιασμού.

Ποιος πληρώνει στο τέλος; Η αδύνατη εξίσωση αγρότη-εμπόρου-καταναλωτή

Το ερώτημα που αναπόφευκτα τίθεται είναι: ποιος θα απορροφήσει τελικά αυτές τις αυξήσεις;

Ο πρόεδρος της Ομοσπονδίας κάνει μια σημαντική διάκριση: η μετακύλιση του κόστους στην τελική τιμή εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το είδος του προϊόντος.

Στα κηπευτικά — ντομάτες, αγγούρια, πιπεριές, τα προϊόντα δηλαδή που προέρχονται κυρίως από θερμοκηπιακές καλλιέργειες — η αύξηση του κόστους μεταφέρεται πιο εύκολα στον καταναλωτή. Πρόκειται για ευπαθή προϊόντα, με σύντομο κύκλο ζωής, που πωλούνται σε τοπικές ή εθνικές αγορές όπου ο παραγωγός διατηρεί κάποια διαπραγματευτική δύναμη.

Σε άλλα προϊόντα ωστόσο — σιτηρά, βαμβάκι, ελαιόλαδο, εσπεριδοειδή — η εικόνα είναι διαφορετική. Οι τιμές αυτών των προϊόντων καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό από τις διεθνείς αγορές ή από εμπόρους που ελέγχουν τη ζήτηση. «Επειδή θα ανέβει το κόστος δε σημαίνει ότι θα ανέβει και η τιμή του λαδιού», εξηγεί ο Λιλικάκης. «Θεωρητικά είναι αυτά. Αυτά τα ελέγχουνε άλλοι — όσο θέλουν το παίρνουν το προϊόν.»

Αυτό σημαίνει, στην πράξη, ότι σε ορισμένες περιπτώσεις το αυξημένο κόστος θα μοιραστεί — λίγο στον αγρότη, λίγο στον έμπορο, λίγο στον καταναλωτή. Σε άλλες, ο αγρότης θα απορροφήσει το μεγαλύτερο μέρος. Και σε κάποιες περιπτώσεις, ο αγρότης μπορεί απλώς να αποσυρθεί — να εγκαταλείψει εντελώς μια καλλιέργεια που δεν βγάζει πλέον οικονομικό νόημα.

Σε ό,τι αφορά τον καταναλωτή, η εκτίμησή του είναι ξεκάθαρη: «Ο καταναλωτής δεν υπάρχει περίπτωση να το πάρει πιο φτηνά. Πιο ακριβά θα το πάρει σίγουρα. Τώρα πόσο πιο ακριβά — εξαρτάται το είδος του προϊόντος.»

Θεσσαλία, Μακεδονία, Κρήτη: Αγρότες που διστάζουν να σπείρουν

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στα Χανιά. Ο κ. Λιλικάκης αναφέρει ότι παρόμοια εικόνα διαμορφώνεται στη Θεσσαλία και τη Μακεδονία — περιοχές που αποτελούν τον κορμό της αροτραίας γεωργίας στην Ελλάδα. Εκεί, αγρότες διστάζουν πλέον να μπουν στον κύκλο νέων καλλιεργειών.

Όταν ο αγρότης αμφιβάλλει αν θα «μαζέψει τα έξοδα» από καλαμπόκι, βαμβάκι, σιτάρι ή πατάτα, η λογική αντίδραση είναι να μη σπείρει.

Αυτή η αντίδραση μπορεί να φαίνεται ορθολογική σε ατομικό επίπεδο, αλλά σε μακροοικονομικό επίπεδο αποτελεί σήμα κινδύνου. Αν σημαντικός αριθμός αγροτών μειώσει τις σπορές, η εγχώρια παραγωγή θα μειωθεί — με ό,τι αυτό συνεπάγεται τόσο για την επάρκεια τροφίμων όσο και για τις τιμές στο ράφι.

Τα θερμοκήπια στο μάτι του κυκλώνα

Στον νομό Χανίων, αλλά και σε ολόκληρη την Κρήτη, οι θερμοκηπιακές καλλιέργειες βρίσκονται στο μάτι του κυκλώνα. Οι θερμοκηπιακές παραγωγές χρησιμοποιούν κατεξοχήν τα λιπάσματα εκείνα που σημειώνουν τις μεγαλύτερες αυξήσεις: οργανικά, βραδείας αποδέσμευσης, εξειδικευμένα μείγματα.

Ο κ. Λιλικάκης υπογραμμίζει ότι αυτές οι αυξήσεις λειτουργούν σωρευτικά πάνω σε ένα ήδη επιβαρυμένο κόστος. Οι θερμοκηπιακές καλλιέργειες δεν χρειάζονται μόνο λίπασμα. Χρειάζονται θέρμανση — που σημαίνει πετρέλαιο ή φυσικό αέριο. Χρειάζονται ενέργεια για άρδευση. Χρειάζονται πλαστικά κάλυψης. Χρειάζονται εντομοκτόνα και μυκητοκτόνα. Και χρειάζονται εργατικά χέρια.

Αυτό που περιγράφει ο πρόεδρος της Ομοσπονδίας, χωρίς να το ονομάζει ρητά, είναι μια κλασική κρίση κόστους-εκθλίψεως (cost-squeeze crisis): ο αγρότης βρίσκεται ανάμεσα σε αυξανόμενο κόστος εισροών από τη μία πλευρά και σε τιμές πώλησης που δεν μπορεί να ελέγξει από την άλλη. Ο κλοιός σφίγγει — και σε κάποιο σημείο, το «μαξιλαράκι» του κέρδους εξαφανίζεται. Τότε, ο αγρότης μπαίνει σε κατάσταση ζημίας ή, στη χειρότερη περίπτωση, εγκαταλείπει.

Η σκιά προηγούμενων κρίσεων

Μια αγορά σε αναμονή πολέμου

Αυτό που αναδύεται από τη συνομιλία με τον Κώστα Λιλικάκη είναι η εικόνα μιας αγροτικής αγοράς που βρίσκεται ουσιαστικά σε κατάσταση αναμονής. Οι τιμές αλλάζουν καθημερινά. Οι αγρότες διστάζουν να σπείρουν. Τα καταστήματα αγροεφοδίων δεν μπορούν να εγγυηθούν τιμές. Οι γεωπόνοι κάνουν εκτιμήσεις που μοιάζουν με προβλέψεις καιρού — πιθανότητες μεγάλων αυξήσεων αν ο πόλεμος συνεχιστεί, πιθανότητες μερικής αποκλιμάκωσης αν σταματήσει. Και στο βάθος, η εμπειρία ότι οι τιμές, ακόμα και μετά από αποκλιμάκωση, δεν επιστρέφουν ποτέ πλήρως στα προηγούμενα επίπεδα.

Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή, με τις ανατρεπτικές του επιπτώσεις στις αγορές ενέργειας, μπορεί να μοιάζει μακρινός για τον μέσο Έλληνα. Αλλά οι συνέπειές του φτάνουν στο χωράφι, στο θερμοκήπιο και τελικά στο ράφι του σούπερ μάρκετ. Από τα Χανιά μέχρι τη Θεσσαλία, ο αγροτικός κόσμος απορροφά ήδη ένα σημαντικό μέρος του κόστους.

Το ερώτημα — για πόσο ακόμα μπορεί να το κάνει — παραμένει ανοιχτό, και η απάντηση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εξελίξεις χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά και τις αποφάσεις ενός προέδρου των ΗΠΑ που τις λαμβάνει σύμφωνα με τη διάθεσή του που μοιάζει με μποραδιάρικο καιρό…