Εκτός από την ξηρασία και τη λειψυδρία που απειλούν επισήμως πάνω από το 1/3 της Ευρώπης, μια τρίτη αναδυόμενη απειλή, που συνδέεται αλλά δεν ταυτίζεται με τις πρώτες δύο,  είναι η ερημοποίηση. Η ερημοποίηση δεν αφορά περιοχές οι οποίες περιγράφονται παραδοσιακά ως «έρημοι». Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή νομοθεσία ως ερημοποίηση ή απερήμωση (desertification) νοείται «η υποβάθμιση της γης σε άνυδρες, υπό-άνυδρες και ξηρές – ύφυγρες περιοχές, η οποία προκαλείται από διάφορους παράγοντες, συμπεριλαμβανομένων των κλιματολογικών διαφοροποιήσεων και των ανθρώπινων δραστηριοτήτων». Είναι αυτό που με απλά λόγια ονομάζουμε άγονη και χέρσα γη. Δεν είναι οι αμμόλοφοι της Σαχάρας και η Κοιλάδα του Θανάτου της Καλιφόρνιας. Είναι η γη που τα φυτά ξεραίνονται και πεθαίνουν, που δεν μπορεί να δώσει σοδειές και να θρέψει τους ανθρώπους της.

Νέα έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών  (Joint Research Centre – JRC) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, εξετάζει το φαινόμενο της ερημοποίησης στο πλαίσιο της υποβάθμισης της γης.  Την έκθεση συνυπογράφει και ένας Έλληνας ερευνητής, ο δρ Πάνος Πανάγος, ανώτερος επιστήμονας του JRC και επικεφαλής του Παρατηρητηρίου Εδάφους της ΕΕ.

Ακολουθώντας τις συστάσεις του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, το JRC προτείνει μια νέα μεθοδολογία για να καταγράψει τα υποβαθμισμένα εδάφη και τις περιοχές που κινδυνεύουν από ερημοποίηση. Χρησιμοποιεί επιστημονικά κριτήρια με βάση  υποδείκτες, όπως η επιδείνωση της υγείας και της παραγωγικότητας του εδάφους και οι μεταβολές στην κάλυψη (δάση, λιβάδια, οικοσυστήματα κ.λπ.) Αν συντρέχει έστω και ένας από τους παραπάνω παράγοντες, τότε μια εδαφική έκταση χαρακτηρίζεται επισήμως ως υποβαθμισμένη.

Οι περιοχές με κόκκινο χρώμα υποδεικνύουν την υποβάθμιση του εδάφους – πηγή: JRC

Το 73% της Ελλάδας σε υποβάθμιση – To 36% σε ερημοποίηση

Η υποβάθμιση της γης, δηλαδή η διαρκής μείωση της ικανότητάς της να συντηρεί τους ανθρώπους και άλλες μορφές ζωής, δεν είναι απλά άλλος ένας περιβαλλοντικός κίνδυνος. Μπορεί να έχει σοβαρές δημογραφικές, κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες, αναγκάζοντας τους ανθρώπους να μεταναστεύσουν από τις πληττόμενες περιοχές. Ειδικά η ερημοποίηση έχει συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού αλλά και σοβαρά προβλήματα υγείας, λόγω της αερόφερτης σκόνης.

Η χώρα μας βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσμενή θέση. Σχεδόν τα τρία τέταρτα της ελληνικής επικράτειας (72,74%) παρουσιάζουν τουλάχιστον έναν παράγοντα υποβάθμισης, έναντι 56,4% του μέσου όρου της ΕΕ.  Πάνω από το ένα τρίτο της συνολικής έκτασης της Ελλάδας (36%) βρίσκεται ήδη σε κατάσταση ερημοποίησης. Πρόκειται για το τρίτο υψηλότερο ποσοστό πανευρωπαϊκά, με πρώτη την Ισπανία (53%) και δεύτερη την Κύπρο (45%).

Εξίσου αν όχι περισσότερο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι σχεδόν ο ένας στους δύο κατοίκους της Ελλάδας (47%) ζει σε περιοχές που επηρεάζονται άμεσα από την ερημοποίηση. Πρόκειται για το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό μετά την Κύπρο (61%).

Το 36% της Ελλάδας βρίσκεται σε συνθήκες ερημοποίησης – πηγή: JRC

Ερημοποίηση και κίνδυνος φτώχειας

Ένα ενδιαφέρον στοιχείο της μελέτης είναι η συσχέτιση της ερημοποίησης με τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες.  Τα υψηλότερα ποσοστά ατόμων που διατρέχουν κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού συγκεντρώνονται συχνά σε νότιες, αγροτικές, περιφερειακές ή διαρθρωτικά μειονεκτικές περιοχές.  Η έκθεση αναγνωρίζει ότι η συσχέτιση δεν σημαίνει απαραίτητα και αιτιότητα, δηλαδή δεν προκαλεί άμεσα η ερημοποίηση τη φτώχεια ή το αντίστροφο.

Παρ’ όλα αυτά,  ο συνδυασμός των κοινωνικών στατιστικών της Eurostat με δείκτες υποβάθμισης του εδάφους, συμβάλλει σε μια πιο ολιστική αξιολόγηση της εδαφικής ευπάθειας σε ολόκληρη την Ευρώπη. Βοηθάει δηλαδή να βρούμε σε ποιες περιοχές οι περιβαλλοντικές πιέσεις αλληλοεπιδρούν με κοινωνικοοικονομικές αδυναμίες, και απαιτείται πρόσθετη πολιτική στήριξη για παρεμβάσεις βιώσιμης διαχείρισης της γης.

Στον κατάλογο που παραθέτει η μελέτη του JRC, οι περιφέρειες της Ελλάδας που συνδυάζουν υψηλά ποσοστά πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας (άνω του εθνικού μέσου όρου του 27,5%), με υψηλή έκθεση σε ερημοποίηση είναι οι εξής:

EL 41 – Βόρειο Αιγαίο: 64% ερημοποίηση – 28% κίνδυνος φτώχειας

EL 51 – Ανατολική Μακεδονία Θράκη: 56.6% ερημοποίηση – 31,6% κίνδυνος φτώχειας

EL 52 – Κεντρική Μακεδονία: 55,9% ερημοποίηση – 33% κίνδυνος φτώχειας

EL 53 – Δυτική Μακεδονία: 55,7% ερημοποίηση – 29,5% κίνδυνος φτώχειας

EL 61 – Θεσσαλία: 54% ερημοποίηση – 30,5% κίνδυνος φτώχειας

EL 63 – Δυτική Ελλάδα: 53,7% ερημοποίηση – 27,9% κίνδυνος φτώχειας

EL 65 – Πελοπόννησος: 51,55% ερημοποίηση – 38,1% κίνδυνος φτώχειας

Τα συμπεράσματα για την Ευρώπη

Οι περιοχές που χαρακτηρίζονται ως ξηρές-άνυδρες (drylands), καλύπτουν το 15% της Ευρώπης ή 611.000 km²,  μια έκταση όσο δύο φορές όσο η Ιταλία. Το 86,56% των ξηρών περιοχών πλήττεται  από ερημοποίηση.

Η ερημοποίηση επηρεάζει 530.000 km² (περίπου το 12%) της ΕΕ,  με επιπτώσεις για περίπου 42 εκατομμύρια ανθρώπους.

Το υψηλότερο ποσοστό ερημοποίησης παρατηρήθηκε στην Ισπανία (53%), την Κύπρο (45%), την Ελλάδα (36%) και την Πορτογαλία (28%)

Επιπλέον 1.004.608 km² της ΕΕ χαρακτηρίζονται ως περιοχές με αυξημένο κίνδυνο ερημοποίησης βάσει μελλοντικών σεναρίων (2021-2040) του δείκτη ξηρότητας. Πολλές από αυτές τις περιοχές βρίσκονται εκτός των περιοχών που θεωρούνται επί του παρόντος ως ξηρές περιοχές.

Οι περιοχές που επηρεάζονται από την ξηρασία με κόκκινο χρώμα

Στις ζώνες υψηλού κινδύνου η Ελλάδα

Οι προβλέψεις για την κλιματική αλλαγή στην ΕΕ δείχνουν ότι ο κίνδυνος ερημοποίησης αυξάνεται, επισημαίνει αντίστοιχη έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου.

Προβλέπεται ότι οι βροχοπτώσεις θα γίνουν πιο σπάνιες σε ορισμένες περιοχές, καθώς οι ξηρασίες θα εμφανίζονται πιο συχνά. Παράλληλα, προβλέπεται ότι οι θερμοκρασίες θα αυξηθούν κατά περισσότερο από 2 °C σε ορισμένες περιοχές έως το τέλος του αιώνα.

Κατά την ίδια χρονική περίοδο, οι καλοκαιρινές βροχοπτώσεις προβλέπεται να μειωθούν κατά 50% ή και περισσότερο στη νότια Ευρώπη.

Με βάση τα σενάρια κλιματικής μοντελοποίησης της νέας έρευνας,  η Ευρωπαϊκή Ένωση αναμένεται να υποστεί μια μετρήσιμη επέκταση των συνθηκών ξηρασίας κατά τις επόμενες δύο δεκαετίες. Συγκεκριμένα, οι περιοχές που ταξινομούνται ως ξηρές, ύφυγρες ή ξηρότερες, προβλέπεται να αυξηθούν κατά περίπου 5–10% της επικράτειας της ΕΕ, κάτι που αντιστοιχεί σε επέκταση περίπου 200.000 έως 400.000 km².

Στο πλαίσιο αυτής της ευρύτερης μεταβολής, αναμένεται επίσης να επεκταθούν οι ζώνες που χαρακτηρίζονται από ημι-άνυδρες συνθήκες, με εκτιμώμενη αύξηση 2–5%, που ισοδυναμεί με περίπου 80.000 έως 200.000 km². Οι πιο έντονες αλλαγές προβλέπεται να συμβούν στη Νότια Ευρώπη, ιδίως στην Ισπανία, την Ιταλία, την Ελλάδα και την περιοχή των Βαλκανίων, όπου οι τάσεις ξηρασίας είναι ήδη εμφανείς, καθώς και σε μεταβατικές ζώνες, συμπεριλαμβανομένων τμημάτων της Γαλλίας, της Ουγγαρίας και της Ρουμανίας, οι οποίες είναι πιθανό να βιώσουν προοδευτικές μεταβολές προς πιο ξηρά κλιματικά καθεστώτα.

in.gr