Σε μία εφ’ όλης της ύλης ακτινογραφία των μεγάλων γεωπολιτικών αναταράξεων που επαναχαράσσουν τον παγκόσμιο χάρτη προχώρησε ο διδάκτωρ Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Γενεύης, Νίκος Παπαδάτος, φιλοξενούμενος στον τηλεοπτικό σταθμό της «Ναυτεμπορικής».

Μέσα από μία συνδυαστική ιστορική και στρατηγική προσέγγιση, ο αναλυτής εκτίμησε ότι η Μέση Ανατολή εισέρχεται στη φάση της πρώτης ουσιαστικής αντεπίθεσης του σιιτικού τόξου απέναντι στις δυτικές πιέσεις, την ώρα που τα πλήγματα σε στρατηγικούς ενεργειακούς κόμβους όπως ο αγωγός Ανατολής-Δύσης και τα Στενά του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ απειλούν άμεσα την παγκόσμια οικονομία. Παράλληλα, αναλύοντας τις εξελίξεις στο ουκρανικό μέτωπο με φόντο την περικύκλωση του Ορέχοφ και την κατάρρευση των γραμμών ανεφοδιασμού του Κιέβου, ο κ. Παπαδάτος άσκησε αυστηρή κριτική στους ευρωπαϊκούς χειρισμούς, ενώ στράφηκε και προς την ελληνική εξωτερική πολιτική, κάνοντας λόγο για «μονομερή» στρατηγική που στερείται βάθους αποτροπής και αφήνει ανοιχτά μέτωπα στην ευρύτερη περιφέρεια της Ανατολικής Μεσογείου και των Βαλκανίων.

Ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή: Το πλήγμα στον αγωγό Ανατολής-Δύσης και ο ενεργειακός κλοιός

Εκκινώντας από τις καταιγιστικές εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, ο κ. Παπαδάτος τοποθέτησε τα γεγονότα στο πλαίσιο μίας ευρύτερης ιστορικής σύγκρουσης, υπενθυμίζοντας ότι οι στρατηγικοί σχεδιασμοί της Ουάσιγκτον για γρήγορη επικράτηση προσκρούουν στην πραγματικότητα του πεδίου:

«Αυτό το οποίο συνέβη είναι τα μεθεόρτια και η πρώτη πραγματική αντεπίθεση του σιιτικού ισλαμικού χώρου εναντίον της προσπάθειας αποκεφαλισμού της ηγεσίας του Ιράν. Μην ξεχνάμε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες επιτέθηκαν στο Ιράν, αποκεφάλισαν την ηγεσία του και πίστευαν ότι θα επιτύχουν μια γρήγορη και εύκολη νίκη».

Συνδέοντας τη συγκυρία με τη μακρά πορεία του πετροδολαρίου —από τον ρόλο του Βρετανού Σεντ Τζον Φίλμπι (St. John Philby) στην εδραίωση του ουαχαμπισμού και την ίδρυση της Σαουδικής Αραβίας το 1932 έως τη σύμπραξη με τον Ντικ Τσέινι επί κυβέρνησης Μπους—, ο ιστορικός υπογράμμισε τη σοβαρότητα των πρόσφατων επιθέσεων:

«Βλέπουμε σήμερα τα συντριπτικά χτυπήματα εναντίον του Αγωγού Ανατολής-Δύσης με καταστροφικές συνέπειες, την κατάληψη της νήσου Περίμ κοντά στα στενά Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Δεν κλείνει μόνο η Ερυθρά Θάλασσα, αλλά και από πάνω έχουν κλείσει τα Στενά του Ορμούζ. Κατά τραγική ειρωνεία, το χτύπημα έγινε όταν τα δυτικά μέσα, όπως οι Financial Times, έλεγαν ότι δεν υπάρχει πρόβλημα και ότι ο αγωγός αυτός θα παρακάμψει την πορεία των Φρουρών της Επανάστασης. Βλέπουμε την καταστροφική συνέπεια που θα έχει η εξέλιξη αυτή στην παγκόσμια οικονομία».

Σύμφωνα με τον αναλυτή, η αμερικανική στρατιωτική παρουσία στην περιοχή δοκιμάζεται έντονα: η ναυτική βάση στο Μπαχρέιν «υφίσταται πλέον μόνο θεωρητικά» καθώς βομβαρδίζεται συνεχώς, ενώ η αποτυχία ανάσχεσης των ενεργειακών ροών προς την Κίνα και η ανθεκτικότητα της Ρωσίας αποδεικνύουν ότι η πολιτική των αποκλεισμών επιστρέφει ως μπούμερανγκ στη Δύση, οδηγώντας τον Ντόναλντ Τραμπ σε αναγκαστικές επαφές με το Πεκίνο.

Η καμπή στο Ουκρανικό: Η μάχη του Ορέχοφ, τα logistics και η χαμένη ευκαιρία του 2022

Περνώντας στο μέτωπο της Ανατολικής Ευρώπης, ο κ. Παπαδάτος σημείωσε ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει εισέλθει σε μία κρίσιμη καμπή, απορρίπτοντας τα σενάρια άμεσης επίλυσης αλλά τονίζοντας την αποδυνάμωση των ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων.

Παρουσιάζοντας επιχειρησιακό γεωστρατηγικό χάρτη από το νότιο μέτωπο της Ζαπορίζια, επεσήμανε την κατάσταση στην πόλη-φρούριο Ορέχοφ (Ορεχίβ):

«Ο χάρτης δείχνει την περικύκλωση της περιοχής και αυτή τη στιγμή [οι ρωσικές δυνάμεις] επιχειρούν μέσα στο κέντρο της πόλεως. Αυτό ανοίγει τον δίαυλο για την κεντρική πόλη της Ζαπορίζια. Όλες οι στρατηγικές δυνάμεις αντίστασης στο νότιο τμήμα βρίσκονται σε δυσμένεια. Γι’ αυτό και ζητήθηκε εσπευσμένα κατάπαυση του πυρός έστω για τρεις μέρες, προκειμένου να ανασάνει το καθεστώς Ζελένσκι».

Παράλληλα, επικαλέστηκε στοιχεία του πρώην επικεφαλής της στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών της Ουκρανίας, Κιρίλο Μπουντάνοφ, σύμφωνα με τα οποία το Κίεβο «έχει χάσει το 90% των logistics του», με τα τρένα ανεφοδιασμού να πλήττονται μέσω προηγμένων ρωσικών δορυφορικών συστημάτων.

Ο αναλυτής υπενθύμισε με έμφαση τη διπλωματική τροπή του Απριλίου του 2022, υποστηρίζοντας ότι υπήρχε συγκεκριμένη διέξοδος που ακυρώθηκε με δυτική παρέμβαση:

«Ο κύριος Τζόνσον τον Απρίλιο του 2022 τορπίλισε ένα σχέδιο το οποίο είχε σχεδόν υπογραφεί. Δεν ήταν καθόλου draft, όπως λένε ορισμένοι καθηγητές στο Cambridge· ήταν μια καθ’ όλα έτοιμη συμφωνία για τον τρόπο με τον οποίο θα επερχόταν η ειρήνευση στην Ουκρανία. Και τι είπε τότε ο Τζόνσον, το ΝΑΤΟ και οι Αμερικανοί; “Εμείς θα σας υποστηρίξουμε, θα διαλύσουμε το καθεστώς, θα γίνει εσωτερική ανατροπή και όλα καλώς καμωμένα”».

Σχολιάζοντας τις προθέσεις της Λιθουανίας για εγκατάσταση πυρηνικών όπλων σε αντίθεση με το συνταγματικό της καθεστώς, παρέπεμψε στις ρητές προειδοποιήσεις των Πεσκόφ και Λαβρόφ ότι τέτοιες υποδομές συνιστούν νόμιμους στόχους της ρωσικής πυρηνικής τριάδας.

Παράλληλα, επικαλέστηκε τα άρθρα 53 και 107 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ για τις δικλίδες ασφαλείας απέναντι σε δυνάμεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου (όπως η Γερμανία), στηλιτεύοντας την πολιτική αδυναμία ευρωπαίων ηγετών, όπως ο Φρίντριχ Μερτς, να διαχειριστούν τις ενεργειακές ανάγκες των βιομηχανιών τους:

«Δεν μπορεί να κρατήσει ένα εργοστάσιο ανοιχτό στο Βερολίνο γιατί δεν έχει ενέργεια και δεν ξέρει τι θα πληρώσει. Ας απολογηθεί πρώτα στους ψηφοφόρους του και μετά να σκέφτονται μεγαλόπνοα σχέδια επίθεσης εναντίον της Ρωσίας».

Παράλληλα, ο κ. Παπαδάτος συνέδεσε τη γερμανική εμπλοκή με το αυστηρό πλαίσιο του μεταπολεμικού διεθνούς δικαίου, επικαλούμενος τα άρθρα 53 (παράγραφοι 1 και 2) και 107 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ, επισημαίνοντας ότι αποτελούν ρήτρες που υπενθύμισαν πρόσφατα και Γερμανοί βουλευτές: πρόκειται για δικλίδες ασφαλείας που θέσπισαν οι νικήτριες δυνάμεις μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, βάσει των οποίων χώρες όπως η Γερμανία υπόκεινται σε άμεση καταδίκη χωρίς προηγούμενο μέτρο του Συμβουλίου Ασφαλείας, εφόσον κριθεί ότι προβαίνουν σε πράξεις επιθετικότητας που διασαλεύουν τη διεθνή ειρήνη.

Προς μία «νέα Γιάλτα» και η αναγνώριση των πραγματικοτήτων στο έδαφος

Σύμφωνα με τον διδάκτορα του Πανεπιστημίου της Γενεύης, οι Ηνωμένες Πολιτείες υπό τον Ντόναλντ Τραμπ προσεγγίζουν πλέον τη σύγκρουση στη βάση των «πραγματικοτήτων στο έδαφος» (realities on the ground), συνομιλώντας με τη Μόσχα και αναγνωρίζοντας τη σύνθετη ιστορική και πληθυσμιακή ταυτότητα της Ουκρανίας. Αντίθετα, η Ευρώπη —και ειδικότερα ο άξονας Λονδίνου-Βερολίνου— παραμένει εγκλωβισμένη σε εκτιμήσεις που αγνόησαν τη στρατιωτικο-βιομηχανική σύμπραξη της Ρωσίας με την Κίνα.

«Εάν δεν λύσουμε πολιτικά το πρόβλημά μας, με μία ίσως “νέα Γιάλτα”, και δεν θέσουμε επί τάπητος ότι χρειαζόμαστε σφαίρες ασφαλείας και ευημερία, η Ευρώπη θα είναι ο μεγαλύτερος χαμένος. Η ευημερία χωρίς ασφάλεια δεν υπάρχει. Εάν ρίχνουν ρουκέτες και drones από το πρωί μέχρι το βράδυ, η τιμή του πετρελαίου εκτοξεύεται, ο τιμάριθμος χάνει τα λογικά του και η Ευρώπη συμμετέχει ήδη σε έναν πόλεμο από τον οποίο δεν ξέρει αν θα έχει λόγο στις διαπραγματεύσεις».

Η κριτική στην ελληνική διπλωματία: «Μονομερής πολιτική, απαξίωση της ΕΛΒΟ και ασάφεια στα Βαλκάνια»

Εστιάζοντας στην εθνική εξωτερική πολιτική, ο κ. Παπαδάτος εξέφρασε έντονο προβληματισμό για το αφήγημα περί «πολύ δραστήριας διπλωματίας», χαρακτηρίζοντάς την μονομερή και ανεπαρκή απέναντι στις υπαρκτές απειλές:

«Πρωτίστως, κάνουν μια συμμαχία με το Ισραήλ. Πήραν και ένα νέο οπλικό σύστημα. Αυτό όμως δεν εξασφαλίζει μόνο εμάς· το έχει ανάγκη και το Ισραήλ για το δικό του στρατηγικό βάθος. Είναι μονομερής η πολιτική, διότι πώς επιτυγχάνεις την αποτροπή απέναντι στην Τουρκία όταν στην Άγκυρα γίνεται η νατοϊκή σύσκεψη, παίρνουν όλα τα στρατηγεία και ταυτόχρονα όλες οι ευρωπαϊκές δυνάμεις συμπράττουν ενεργειακά και βιομηχανικά με την Τουρκία;»

Ιδιαίτερα καυστικός υπήρξε για την κατάσταση της εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας:

«Το ξέρετε ότι η ΕΛΒΟ δεν έχει ούτε 1% μετοχών του ελληνικού κράτους; Αν πάτε στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης θα το δείτε: μετοχές έχουν η Rheinmetall και η SK Group του Ισραήλ. Για ποια αμυντική βιομηχανία μιλάμε και για ποια δυνατότητα εκπόνησης εθνικού σχεδίου άμυνας;»

Ο ιστορικός υπενθύμισε τους παραδοσιακούς δεσμούς με τη Ρωσία από το 1783 και τη Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή, επικρίνοντας την πλήρη ευθυγράμμιση με τις ευρωπαϊκές κυρώσεις. Παράλληλα, απέδωσε διαχρονικές ευθύνες στις ελληνικές κυβερνήσεις:

• Στο ζήτημα της Συμφωνίας των Πρεσπών, κάνοντας λόγο για θεσμική αποδοχή ονομασίας που χρησιμοποιείται πλέον καθολικά ως «Μακεδονία».

• Στο «γκριζάρισμα» του Αιγαίου, το οποίο τοποθέτησε χρονικά από την κρίση των Ιμίων το 1996 και την κυβέρνηση Σημίτη.

• Στην εικόνα των περιφερειακών συμμαχιών, επισημαίνοντας ότι οι σχέσεις με χώρες όπως η Σερβία, η Βουλγαρία, η Αλβανία, αλλά και οι εκκρεμότητες με την Αίγυπτο και τη Λιβύη, δεν ανταποκρίνονται στους επίσημους καθησυχαστικούς ισχυρισμούς, την ώρα που η Τουρκία διατηρεί το casus belli και αμφισβητεί εμπράκτως τα θαλάσσια πάρκα.