Του Mohammad Qasem

Καθώς έπεφταν βόμβες στη Γάζα τον Οκτώβριο του 2023, οι Παλαιστίνιοι δημοσιογράφοι στράφηκαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να δείξουν στον κόσμο τι συνέβαινε στον λαό τους. Η πολιορκία της Γάζας από το Ισραήλ είχε ενταθεί, με τα τρόφιμα και το νερό να απαγορεύονται σε κάποιο σημείο, και η απαγόρευση της εισόδου ξένων δημοσιογράφων πιθανότατα αποσκοπούσε στη δημιουργία ενός δημοσιογραφικού μπλακάουτ κατά τη διάρκεια του γενοκτονικού πολέμου στον θύλακα.

Ενώ οι Παλαιστίνιοι εργαζόμενοι στα μέσα ενημέρωσης και οι δημοσιογράφοι-πολίτες στη Γάζα κατέγραφαν τη γενοκτονία, υπήρχαν και άλλες προκλήσεις στον διαμοιρασμό αποδεικτικών στοιχείων για εγκλήματα πολέμου με τον έξω κόσμο.

Η Human Rights Watch (HRW) κατέγραψε περιπτώσεις όπου το Instagram αφαίρεσε εικόνες και βίντεο που έδειχναν Παλαιστίνιους αμάχους να σκοτώνονται ή να τραυματίζονται σε ισραηλινές επιθέσεις, ισχυριζόμενο ότι παραβίαζαν τους κανόνες της Meta περί «βίας και υποκίνησης».

Αυτό αναδεικνύει μια τάση φαινομενικού υπογείου ελιγμού στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, την οποία περιγράφω ως Echoicide (Ηχοκτονία), όπου ένα μήνυμα μπορεί να μην διαγράφεται, αλλά το μέσο μέσω του οποίου ταξιδεύει αποδυναμώνεται σε τέτοιο βαθμό που η φωνή χάνει την ηχώ της.

Μια πλατφόρμα μέσων κοινωνικής δικτύωσης μπορεί να αφαιρέσει μια ανάρτηση ή να αναστείλει έναν λογαριασμό, αλλά εξίσου επιζήμιο είναι ότι μπορεί επίσης να μειώσει τις προτάσεις περιεχομένου, καθιστώντας δυσκολότερη την εύρεση περιεχομένου για τη Γάζα ή ωθώντας τους χρήστες να αλλάξουν τη γλώσσα και τις αναρτήσεις τους σχετικά με τον πόλεμο λόγω του φόβου των κυρώσεων.

Τελικά, ένα μήνυμα μπορεί να παραμένει στο διαδίκτυο, αλλά το κοινό του συρρικνώνεται, αποδυναμώνοντας τη θέση του στο δημόσιο αρχείο και τη συλλογική μνήμη.

Ο Παλαιστίνιος δημοσιογράφος Άχμεντ Σιχάμπ-Ελντίν (Ahmed Shihab-Eldin), με περισσότερους από 1,1 εκατομμύριο ακολούθους στο Instagram, υπήρξε βασικό μέσο για τον διαμοιρασμό πληροφοριών από πρώτο χέρι και μαρτυριών από τους ανθρώπους της Γάζας με τον κόσμο.

Αυτά περιλάμβαναν βίντεο με Ισραηλινούς στρατιώτες να διαπράττουν φερόμενα εγκλήματα πολέμου, βίντεο με Αμερικανούς γερουσιαστές να εμφανίζονται ασυγκίνητοι από τη γενοκτονία στη Γάζα, και βίντεο με Παλαιστίνιους να ζουν υπό τα πυρά.

Αλλά λίγο μετά την ανάρτηση αυτών των βίντεο ή εικόνων, διαπίστωσε ότι «εξαφανίζονταν» ή ότι η απήχησή τους περιοριζόταν δραστικά για ανεξήγητους λόγους.

«Μερικές από τις αναρτήσεις μου, ιδιαίτερα εκείνες στις οποίες οι Ισραηλινοί στρατιώτες ενοχοποιούσαν τους εαυτούς τους, χρησιμοποιήθηκαν από τη Νότια Αφρική στην υπόθεση γενοκτονίας κατά του Ισραήλ στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ICJ)», δήλωσε ο Σιχάμπ-Ελντίν στο Al Jazeera.

«Οι άνθρωποι συνέρρεαν στο προφίλ μου κατά δεκάδες χιλιάδες. Και εξαιτίας αυτού, η Meta εξαφάνισε τη σελίδα μου αρκετές φορές και στη συνέχεια άρχισε να επιβάλλει αυστηρό shadow-ban σε λογαριασμούς όπως ο δικός μου που ήταν κεντρικοί στη διαδικασία τεκμηρίωσης».

Τα smartphones, οι ζωντανές μεταδόσεις, οι δορυφορικές εικόνες και οι πλατφόρμες μέσων κοινωνικής δικτύωσης επέτρεψαν σε ανθρώπους σε όλο τον κόσμο να παρακολουθούν πολέμους, συμπεριλαμβανομένης της γενοκτονίας στη Γάζα, να προβάλλονται σε πραγματικό χρόνο. Αλλά αυτό εξακολουθεί να εγείρει σημαντικά ερωτήματα: Εάν οι πληροφορίες δεν ήταν ποτέ πιο προσβάσιμες, γιατί ορισμένοι πόλεμοι είναι εξαιρετικά ορατοί ενώ άλλοι παραμένουν κρυμμένοι; Τι συμβαίνει όταν μια φωνή χάνει την «ηχώ» της;

Η Λέιλα Γουάραχ (Leila Warah), δημοσιογράφος με έδρα την κατεχόμενη Δυτική Όχθη, είδε τον λογαριασμό της στο Instagram να αναστέλλεται και να επανενεργοποιείται αρκετές φορές κατά τη διάρκεια του πολέμου. Όμως το πρόβλημα της απήχησης ξεπερνά τους αλγορίθμους και το shadow banning, φτάνοντας στην αυτολογοκρισία και τις ανθρώπινες παρορμήσεις, όπως δήλωσε.

«Το μεγαλύτερο ζήτημα ξεπερνά τους αλγορίθμους και το shadow-banning. Ένας θεατής μπορεί να παρακολουθήσει πλάνα από τη Γάζα, να νιώσει συγκινημένος από αυτά και στη συνέχεια να κλείσει την εφαρμογή και να επιστρέψει στη ζωή του», δήλωσε η Γουάραχ.

«Οι Παλαιστίνιοι που ζουν αυτό που εμφανίζεται σε αυτές τις οθόνες δεν έχουν αυτή την επιλογή. Ακόμη και όταν το περιεχόμενο φτάνει στους ανθρώπους, το πιο σημαντικό ερώτημα είναι: Τι συμβαίνει αφού πατήσεις κοινοποίηση;»

Η ψηφιακή λογοκρισία μπορεί να είναι δυσκολότερο να αναγνωριστεί επειδή το περιεχόμενο δεν εξαφανίζεται απαραίτητα, δήλωσε στο Al Jazeera η Τζίλιαν Γιορκ (Jillian York), συγγραφέας, ακτιβίστρια και εκπαιδευτικός με έδρα το Λονδίνο, η οποία συνεργάζεται με το Electronic Frontier Foundation.

Σε αντίθεση με τις παραδοσιακές μορφές καταστολής, οι οποίες μπορεί να είναι ρητές, η αλγοριθμική λογοκρισία μπορεί να αφήνει μαρτυρίες στο διαδίκτυο, αλλά να μειώνει την απήχηση και τη δυνατότητα εντοπισμού τους, καθιστώντας πιο δύσκολο τον εντοπισμό και την επισήμανσή της.

«Η αλγοριθμική λογοκρισία δεν χρειάζεται να σβήσει τη μαρτυρία. Μπορεί να την αφήσει στο διαδίκτυο, ενώ σταδιακά της στερεί την απήχηση, τη δυνατότητα εντοπισμού και το κοινό», δήλωσε η Γιορκ στο Al Jazeera.

Αυτό είναι ένα ζήτημα που προϋπήρχε του γενοκτονικού πολέμου του Ισραήλ στη Γάζα και δεν περιορίζεται σε αυτό το πλαίσιο, αλλά οι επιπτώσεις του Echoicide δεν είναι καινούργιες για τους Παλαιστίνιους.

Το 2021, το Συμβούλιο Εποπτείας της Meta (Oversight Board), το οποίο παρακολουθεί και επανεξετάζει τις αποφάσεις συντονισμού περιεχομένου στις πλατφόρμες της Meta, συνέστησε μια ανεξάρτητη επανεξέταση σχετικά με το εάν το Facebook είχε εφαρμόσει δίκαια τις πολιτικές συντονισμού του σε περιεχόμενο στα αραβικά και τα εβραϊκά.

Η Meta απάντησε αναθέτοντας στον οργανισμό Business for Social Responsibility (BSR) τη διενέργεια ελέγχου της διαδικασίας, μεταξύ άλλων μέσω αυτοματοποιημένων συστημάτων.

Η BSR δεν βρήκε αποδείξεις ότι οι εργαζόμενοι της Meta είχαν προσπαθήσει σκόπιμα να ωφελήσουν ή να βλάψουν μια συγκεκριμένη κοινότητα, αλλά αναγνώρισε ακούσιες συνέπειες για τους Παλαιστίνιους και Άραβες χρήστες, συμπεριλαμβανομένων ανησυχιών σχετικά με την ελευθερία έκφρασής τους.

Όμως το Echoicide δεν απαιτεί ένα άτομο που κάθεται σε ένα γραφείο και αποφασίζει ποια φωνή πρέπει να φιμωθεί και ποια πρέπει να παραμείνει. Υπάρχουν πολλοί παράγοντες και οντότητες που διαμορφώνουν αυτό που τελικά βλέπουν οι χρήστες.

Ένας μηχανικός μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο η ροή κατατάσσει τις αναρτήσεις, ενώ μια ομάδα πολιτικής μπορεί να αλλάξει αυτά που καλούνται να περιορίσουν οι συντονιστές. Μια ομάδα προϊόντος μπορεί να αποφασίσει τι προτείνει η πλατφόρμα στους χρήστες. Καμία από αυτές τις αποφάσεις δεν μπορεί να φαίνεται ως μορφή άμεσης λογοκρισίας από μόνη της, αλλά όλες μαζί μπορούν να κρίνουν ποιες ιστορίες ταξιδεύουν και ποιες δεν καταφέρνουν να φτάσουν σε ένα κοινό.

Απαντώντας σε ερωτήσεις του Al Jazeera, η Meta παρέπεμψε σε δήλωση που εξέδωσε το 2023 απορρίπτοντας τον ισχυρισμό της Human Rights Watch περί συστημικής λογοκρισίας, αλλά ανέφερε ότι αναγνώρισε ότι έγιναν λάθη και ότι εφαρμόστηκαν αλλαγές για τη διόρθωση αυτών των ζητημάτων.

«Αλλά ο υπαινιγμός ότι καταστέλλουμε σκόπιμα και συστηματικά μια συγκεκριμένη φωνή είναι ψευδής», δήλωσε εκπρόσωπος της Meta. «Ο ισχυρισμός ότι 1.000 παραδείγματα, από τον τεράστιο όγκο περιεχομένου που αναρτάται για τη σύγκρουση, αποτελούν απόδειξη “συστημικής λογοκρισίας” μπορεί να προσφέρεται για έναν καλό τίτλο, αλλά αυτό δεν καθιστά τον ισχυρισμό λιγότερο παραπλανητικό».

Η Meta επέμεινε επίσης ότι ο συντονισμός βασίζεται σε παραβιάσεις των πολιτικών της και όχι στις πολιτικές απόψεις των χρηστών και ότι οι πολιτικές της είναι σχεδιασμένες να δίνουν φωνή σε όλους, διατηρώντας παράλληλα τις πλατφόρμες της ασφαλείς. Η Meta δεν απάντησε άμεσα στις ερωτήσεις του Al Jazeera σχετικά με το αν οι λογαριασμοί ή το περιεχόμενο της Γουάραχ και του Σιχάμπ-Ελντίν είχαν υποβαθμιστεί στην κατάταξη ή αν με άλλον τρόπο είχε περιοριστεί η απήχησή τους.

Στο ευρύτερο πεδίο της διαδικτυακής λογοκρισίας, βλέπουμε στοιχεία της ιδέας της Χάνα Άρεντ για την «κοινοτοπία του κακού», η οποία χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει τις φρικτές πράξεις κοινών ανθρώπων κατά τη διάρκεια του ναζιστικού Ολοκαυτώματος εναντίον των Εβραίων και άλλων μειονοτήτων στην Ευρώπη.

Η έννοια δεν αναφέρεται μόνο στις ακούσιες συνέπειες που παράγονται από μεγάλους οργανισμούς, αλλά και σε συνηθισμένες ενέργειες μέσα σε συστήματα που παράγουν ηθικά επιβλαβή και απαράδεκτα αποτελέσματα. Αυτό μπορεί να εφαρμοστεί σε πιο οικείες και πεζές πράξεις που βλέπουμε σήμερα σε σύγκριση με το αδίστακτο και υπολογισμένο σύστημα των ναζιστικών στρατοπέδων θανάτου.

Μηχανικοί υπολογιστών που βελτιστοποιούν ένα μοντέλο κατάταξης, ένας ειδικός πολιτικής που ξαναγράφει έναν κανόνα συντονισμού και ένας ελεγκτής που εφαρμόζει κατευθυντήριες γραμμές μπορεί να μην έχουν πρόθεση να φιμώσουν κανέναν, ωστόσο οι αποφάσεις τους μπορούν συλλογικά να συμβάλουν σε συστήματα που καθορίζουν ποιες ιστορίες ταξιδεύουν και ποιες όχι.

Η Μάρβα Φατάφτα (Marwa Fatafta), διευθύντρια πολιτικής και συνηγορίας για τη Μέση Ανατολή και Βόρεια Αφρική (MENA) στην οργάνωση ψηφιακών δικαιωμάτων Access Now, δήλωσε ότι η φίμωση των παλαιστινιακών φωνών δεν μπορεί να αποδοθεί σε μια σειρά μεμονωμένων τεχνικών σφαλμάτων συντονισμού, αλλά φαίνεται πιο «συστηματική, δομική και εκτεταμένη» από αυτό.

«Η απόδειξη της συστημικής βλάβης δεν απαιτεί την εύρεση ενός στελέχους της Meta που πάτησε σκόπιμα ένα κουμπί για να αφαιρέσει παλαιστινιακό περιεχόμενο», δήλωσε η Φατάφτα στο Al Jazeera. «Στην πραγματικότητα, η ίδια η έκθεση της Meta για τα ανθρώπινα δικαιώματα μετά τις διαδηλώσεις στη Σέιχ Τζαράχ επιβεβαίωσε την αυθαίρετη λογοκρισία, αποδίδοντάς την σε δομικά ελαττώματα πολιτικής παρά σε ρητή πρόθεση. Όμως η αμέλεια είναι επιλογή, όπως είναι και ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζονται, χρονίζονται και επιβάλλονται οι πολιτικές».

Ο Έντουαρντ Σαΐντ (Edward Said), ο Μισέλ Φουκώ (Michel Foucault) και η Τζούντιθ Μπάτλερ (Judith Butler) έχουν εξετάσει ο καθένας, με τον δικό του τρόπο, πώς η εξουσία διαμορφώνει την εκπροσώπηση, την αξιοπιστία και το ποιου ο πόνος αποκτά πολιτικό νόημα. Οι κοινωνικές πλατφόρμες ασκούν πλέον πτυχές αυτής της εξουσίας σε τεράστια κλίμακα, συμβάλλοντας στον καθορισμό του τι γίνεται ορατό, έμπιστο και αξιομνημόνευτο.

Η Ρεμπέκα Λ. Στάιν (Rebecca L Stein), πολιτισμική ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο Duke που μελετά την οπτική πολιτική και τα ψηφιακά μέσα σε Ισραήλ-Παλαιστίνη, υποστηρίζει ότι ο επαναπροσδιορισμός της θυματοποίησης μπορεί να αντιστρέψει τις αντιλήψεις περί ευαλωτότητας.

Αυτό έχει μετατοπίσει μέρος της παγκόσμιας προσοχής μακριά από τα δεινά των Παλαιστινίων προς την υποτιθέμενη βλάβη που αυτές οι εικόνες και τα βίντεο έχουν προκαλέσει στο Ισραήλ. Οι ισχυρισμοί περί αντισημιτισμού εναντίον των Ισραηλινών σκηνοθετών του ντοκιμαντέρ NAZA, το οποίο καταγράφει τη συστηματική δολοφονία Παλαιστινίων στη Γάζα, αποτελούν ένα πρόσφατο παράδειγμα αυτού.

«Η βία του ισραηλινού κράτους αντικαταστάθηκε από την υποτιθέμενη βία της παλαιστινιακής εικόνας. Στη διαδικασία αυτή, το Ισραήλ επαναπροσδιορίστηκε ως το κατεξοχήν θύμα του πολέμου», δήλωσε.

Η ορατότητα από μόνη της δεν εξηγεί γιατί τα δεινά σε άλλα πλαίσια προκαλούν διαφορετικές πολιτικές αντιδράσεις. Εδώ είναι που χρησιμοποιώ μια δεύτερη έννοια: την Τυραννία της Επισφάλειας (Tyranny of Precarity). Αυτή εξηγεί τη διαδικασία με την οποία ισχυροί παράγοντες είναι σε θέση να μονοπωλούν την πολιτική γλώσσα της ευαλωτότητας, ενώ η χρόνια ανασφάλεια λιγότερο ισχυρών κοινοτήτων χάνει την ικανότητά της να προκαλεί το ίδιο ενδιαφέρον.

Ο Σάρι Μακντίσι (Saree Makdisi), συν-συγγραφέας μαζί με τον Ουσάμα Μακντίσι (Ussama Makdisi) του επερχόμενου βιβλίου Anti-Palestinianism, δήλωσε στο Al Jazeera ότι το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι τα παλαιστινιακά δεινά δεν φαίνονται, αλλά ότι υποτάσσονται επανειλημμένα μέσα από ένα «πλέγμα αφηγήσεων, στρεβλώσεων, προσεκτικά καλλιεργημένων τυφλών σημείων και μορφών άρνησης».

Ισχυροί παράγοντες που διαθέτουν πολύ μεγαλύτερη στρατιωτική ή πολιτική ισχύ από τους αντιπάλους τους μπορούν, ειρωνικά, να επικαλούνται τον φόβο, την ανασφάλεια και το ιστορικό τραύμα για να κάνουν τη βία τους ενάντια σε αυτή τη στερημένη δικαιωμάτων ομάδα να φαίνεται αμυντική. Εν τω μεταξύ, τα επανειλημμένα δεινά μεταξύ λιγότερο ισχυρών κοινοτήτων μπορούν να γίνουν τόσο οικεία που αντιμετωπίζονται ως ιστορία παρασκηνίου παρά ως η ίδια η κρίση.

Εάν το Echoicide αφορά το ποιου η μαρτυρία διατηρεί μια ηχώ, η Τυραννία της Επισφάλειας αφορά το ποιου η ευαλωτότητα διατηρεί πολιτικό νόημα. Μαζί, μπορούν να αποδυναμώσουν την ικανότητα μιας κοινότητας να ακουστεί ουσιαστικά.

Η Γάζα έφερε αυτά τα ερωτήματα στο επίκεντρο με μεγαλύτερη οξύτητα. Δημοσιογράφοι, ερευνητές και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν καταγράψει ανησυχίες σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο το παλαιστινιακό περιεχόμενο διακινείται στο διαδίκτυο, ενώ οι περιορισμοί στην πρόσβαση στη Γάζα έχουν καταστήσει τους Παλαιστίνιους δημοσιογράφους και πολίτες ακόμη πιο κεντρικούς στο να αφηγηθούν τις δικές τους ιστορίες.

Η Αλάνα Χαντίντ (Alana Hadid), ακτιβίστρια και δημιουργική διευθύντρια με έδρα το Λος Άντζελες, δήλωσε στο Al Jazeera ότι έχει δει δραστική μείωση στις προβολές όταν αναρτά για την Παλαιστίνη.

Λέει ότι έχει γίνει μάρτυρας αυτής της πτώσης στα στατιστικά της στο Instagram (Instagram Insights), όπου το διαχρονικό περιεχόμενό της και αυτό που αφορά τη μόδα λαμβάνουν σημαντικά υψηλότερο αριθμό προβολών από τις αναρτήσεις της που σχετίζονται με την Παλαιστίνη.

«Δεν αγωνιζόμαστε απλώς για να ακουστούμε. Αγωνιζόμαστε για το δικαίωμα να πούμε τη δική μας ιστορία», δήλωσε στο Al Jazeera. «Δεν ζητάμε άδεια για να υπάρξουμε. Επιμένουμε ότι δεν θα μας σβήσουν».

aljazeera.com