Την 1η Μαρτίου το Kimolos, ένα πετρελαιοφόρο υπό σημαία των Νήσων Μάρσαλ που διαχειρίζεται ελληνική ναυτιλιακή εταιρεία, εξαφανίστηκε από τα ραντάρ ενώ έπλεε νοτιοδυτικά, περίπου 60 ναυτικά μίλια ανοικτά των ακτών του Λιβάνου. Δύο ημέρες νωρίτερα, είχε ελλιμενιστεί στο μεσογειακό λιμάνι του Τσεϊχάν στην Τουρκία. Εκεί, είχε φορτώσει περίπου ένα εκατομμύριο βαρέλια αζέρικου αργού πετρελαίου στον τερματικό σταθμό του αγωγού BTC, ο οποίος μεταφέρει πετρέλαιο από την Κασπία Θάλασσα. Για σχεδόν τέσσερις ημέρες, το τάνκερ —το οποίο είχε δηλώσει ότι κατευθυνόταν προς το Πορτ Σάιντ της Αιγύπτου— σταμάτησε να εκπέμπει τη θέση του στο Αυτόματο Σύστημα Αναγνώρισης (AIS), όπως απαιτείται από τους κανονισμούς ναυτικής ασφάλειας. Μετά από αυτές τις τέσσερις ημέρες, σύμφωνα με την πλατφόρμα εντοπισμού Global Fishing Watch, επανεμφανίστηκε περίπου 40 μίλια νότια του σημείου όπου είχε εξαφανιστεί, μόνο που αυτή τη φορά έπλεε βόρεια, επιστρέφοντας προς το λιμάνι του Τσεϊχάν. Τι συνέβη κατά τη διάρκεια αυτών των ημερών που είχε μετατραπεί σε πλοίο-φάντασμα;
Μια δορυφορική εικόνα της 5ης Μαρτίου από την εταιρεία Planet αποκαλύπτει ότι το Kimolos βρισκόταν δίπλα στον τερματικό σταθμό του ισραηλινού λιμανιού Ασκελόν, το οποίο διαθέτει 24 δεξαμενές αποθήκευσης αργού πετρελαίου που συνδέονται μέσω αγωγών με διυλιστήρια στο Ασντόντ, το Εϊλάτ και τη Χάιφα. Αλλά γιατί να κρύψει κανείς αυτή τη στάση αν, θεωρητικά, δεν συνιστά παράνομη διακίνηση;
Εκείνη την 4η Μαρτίου, ενώ το Kimolos ξεφόρτωνε το αργό πετρέλαιο στο Ασκελόν, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ βομβάρδιζαν το Ιράν, κάτι που το τουρκο-ισλαμιστικό έντυπο Sabah, το οποίο συνδέεται στενά με την κυβέρνηση της Τουρκίας, χαρακτήρισε ως: «Επίθεση στο Ιράν υπό σιωνιστική υποκίνηση». «Είστε οι δολοφόνοι 165 μικρών κοριτσιών», ανέφερε η εφημερίδα Hürriyet, από τις σημαντικότερες της χώρας, σε ολοσέλιδο αφιέρωμα δίπλα σε φωτογραφίες από την κηδεία των μαθητών του σχολείου Μινάμπ και φωτογραφίες του Ντόναλντ Τραμπ και του Μπενιαμίν Νετανιάχου. Το πρωτοσέλιδο μιας άλλης τουρκικής εφημερίδας, της Milliyet, ανέφερε: «Ο πραγματικός πύραυλος είναι το πετρέλαιο».
«Το Ισραήλ εξαρτάται από τις εισαγωγές αργού πετρελαίου. Τα διυλιστήρια στη Χάιφα και το Ασκελόν μετατρέπουν αυτό το αργό πετρέλαιο σε καύσιμα αεριωθουμένων, ντίζελ και προϊόντα στρατιωτικών προδιαγραφών που παρέχονται απευθείας στον ισραηλινό στρατό και την αεροπορία», αναφέρει έκθεση των οργανώσεων Energy Embargo for Palestine, Palestinian Youth Movement και Progressive International, η οποία περιγράφει λεπτομερώς πώς η μητρική εταιρεία του διυλιστηρίου του Ασντόντ, η Paz Oil, έχει συμβάσεις με το ισραηλινό Υπουργείο Άμυνας. «Αυτό το καύσιμο, που παραδίδεται κυρίως με πλοία ελληνικής διαχείρισης, επιτρέπει στην ισραηλινή Πολεμική Αεροπορία, τα στρατιωτικά οχήματα και τα τανκς να διεξάγουν μια γενοκτονία», αναφέρει η έκθεση.
Η κυβέρνηση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει ασκήσει δριμεία κριτική στους ισραηλινούς βομβαρδισμούς στον Λίβανο, τη Συρία και το Ιράν, και ιδιαίτερα στις αδιάκριτες επιθέσεις κατά των Παλαιστινίων. Η Τουρκία ήταν πάντα ένας σημαντικός οικονομικός εταίρος για το Ισραήλ (το 2023, το διμερές εμπόριο των χωρών έφτασε τα 7 δισεκατομμύρια δολάρια), αλλά δεδομένης της σοβαρότητας της κατάστασης στη Γάζα και υπό την πίεση της λαϊκής βάσης των υποστηρικτών της, η κυβέρνηση Ερντογάν ανακοίνωσε πλήρες εμπάργκο στο εμπόριο με το Ισραήλ τον Μάιο του 2024. Τρεις μήνες αργότερα, απαγόρευσε σε όλα τα ισραηλινά πλοία να ελλιμενίζονται στα λιμάνια της, καθώς και σε πλοία με τουρκική σημαία να ελλιμενίζονται σε ισραηλινά λιμάνια.
Αλλά το ζήτημα του αγωγού BTC είναι πιο λεπτό, καθώς διέπεται από μια διακυβερνητική συμφωνία και αρκετές διεθνείς συμβάσεις που εμποδίζουν την τουρκική κυβέρνηση να εμποδίσει τη διέλευση αργού πετρελαίου, εκτός από προσωρινή βάση σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης που σχετίζεται με την εθνική ασφάλεια ή το περιβάλλον. Αν και ο αγωγός και ο τερματικός σταθμός στο λιμάνι του Τσεϊχάν διαχειρίζονται από την τουρκική κρατική εταιρεία BOTAS, ανήκουν σε μια κοινοπραξία στην οποία κυριαρχούν η βρετανική πολυεθνική BP και η κρατική εταιρεία του Αζερμπαϊτζάν SOCAR.
Το Αζερμπαϊτζάν διατηρεί μια εξαιρετική σχέση με την Τουρκία μέσω πολιτιστικών και πολιτικών δεσμών, αλλά και με το Ισραήλ, το οποίο του έχει στείλει τεχνολογία επιτήρησης και απαραίτητες στρατιωτικές προμήθειες για τους πρόσφατους πολέμους του κατά της Αρμενίας. Τον Νοέμβριο του 2024, ο Τούρκος υπουργός Ενέργειας δήλωσε ότι «οι εταιρείες που μεταφέρουν πετρέλαιο στις διεθνείς αγορές μέσω του αγωγού BTC σεβάστηκαν την απόφαση της Τουρκίας να μην εμπορεύεται με το Ισραήλ και δεν έχουν στείλει φορτία [μέσω πλοίων] με παραλήπτη το Ισραήλ».
Ξαφνικά το Ισραήλ, το οποίο μέχρι το 2024 ήταν ένας από τους κύριους αγοραστές αζέρικου αργού πετρελαίου, έπαψε να εμφανίζεται στους επίσημους αριθμούς του Αζερμπαϊτζάν. Ωστόσο, δεδομένα από την πλατφόρμα παρακολούθησης εμπορευμάτων Kpler, τα οποία επικαλείται το Reuters, υποδεικνύουν ότι το 2025, οι εξαγωγές αζέρικου αργού πετρελαίου προς το Ισραήλ αυξήθηκαν κατά 31%, φτάνοντας στα υψηλότερα επίπεδα από το 2022. Ο μαύρος χρυσός του Αζερμπαϊτζάν αποτελούσε το 46,4% όλων των ισραηλινών εισαγωγών αργού πετρελαίου, πολύ μπροστά από τον δεύτερο μεγαλύτερο προμηθευτή του, τη Ρωσία (28%).
Δεδομένα που παρείχε στην EL PAÍS η εταιρεία αναλυτών ενεργειακών μεταφορών Vortexa δείχνουν ότι, ενώ κατά τους πρώτους μήνες του τουρκικού εμπάργκο οι αποστολές πετρελαίου από το Τσεϊχάν μειώθηκαν αισθητά, από τα μέσα του περασμένου έτους έχουν αυξηθεί και πάλι, ξεπερνώντας μάλιστα τον όγκο των μηνών πριν από την απαγόρευση του εμπορίου.
Η Data Desk, μια οργάνωση που ερευνά τη βιομηχανία υδρογονανθράκων, υπολογίζει ότι από την έναρξη του εμπάργκο και μέχρι τις 30 Μαρτίου, 58 εκατομμύρια βαρέλια αργού πετρελαίου (περίπου 8 εκατομμύρια τόνοι) έχουν αποσταλεί από το λιμάνι του Τσεϊχάν στο Ισραήλ.
Ο ρόλος των ελληνικών ναυτιλιακών εταιρειών
Παρόλο που το Kimolos είναι το πλοίο που έχει πραγματοποιήσει το ταξίδι τις περισσότερες φορές (τουλάχιστον 17 κατά τη διάρκεια των τελευταίων δύο ετών), δεν είναι το μοναδικό. Στις 20 Οκτωβρίου, το πετρελαιοφόρο Nissos Ios απέπλευσε από το Τσεϊχάν με προορισμό το Πορτ Σάιντ, αλλά απενεργοποίησε το AIS του νότια της Κύπρου και δεν επανεμφανίστηκε στον χάρτη παρά τρεις ημέρες αργότερα, με βύθισμα τρία μέτρα μικρότερο από αυτό που είχε δηλωθεί κατά την αναχώρησή του από την Τουρκία, γεγονός που υποδηλώνει ότι είχε ξεφορτώσει το αργό πετρέλαιο που μετέφερε.
Η έκθεση «Energy Embargo for Palestine» διαπίστωσε ότι τα αρχεία των λιμένων υποδεικνύουν πως το Nissos Ios δεν ελλιμενίστηκε στο Πορτ Σάιντ, ούτε σε κανένα άλλο αιγυπτιακό λιμάνι, μεταξύ 21 και 24 Οκτωβρίου. Ωστόσο, δορυφορικές εικόνες το εντόπισαν αγκυροβολημένο στον τερματικό σταθμό EAPC του Ασκελόν στις 22 Οκτωβρίου. Η έκθεση αποκάλυψε 57 αποστολές από το Τσεϊχάν προς το Ισραήλ, όλες ακολουθώντας το ίδιο μοτίβο: όταν τα πετρελαιοφόρα αναχωρούν από το Τσεϊχάν μεταφέροντας αργό πετρέλαιο, δηλώνουν ως προορισμό ένα μη ισραηλινό λιμάνι, συνήθως στην Αίγυπτο, και στη συνέχεια, μόλις πλεύσουν νότια, απενεργοποιούν τον αναμεταδότη που εκπέμπει τη θέση τους.
Ενώ μια δωδεκάδα ναυτιλιακών εταιρειών δραστηριοποιούνταν σε αυτή τη διαδρομή πριν τεθεί σε ισχύ το εμπάργκο, τα πλοία που βρίσκονται επί του παρόντος σε αυτήν ανήκουν αποκλειστικά σε τέσσερις εταιρείες: την ιταλο-ελβετική Petraco και τις ελληνικές εταιρείες Minerva, Thenamaris και Kyklades. Η Thenamaris ανήκει στην οικογένεια Μαρτίνου, η οποία κατέχει αρκετές εταιρείες που, μαζί, αποτελούν τον μεγαλύτερο εμπορικό στόλο της Ελλάδας, σύμφωνα με το Forbes. Από την πλευρά της, η Kyklades ανήκει στην οικογένεια Αλαφούζου, η οποία με τη σειρά της ελέγχει έναν μεγάλο όμιλο μέσων ενημέρωσης που βρίσκεται κοντά στην τρέχουσα συντηρητική ελληνική κυβέρνηση.
Αυτές οι δύο εταιρείες πραγματοποιούν το 85% όλων των δρομολογίων από τότε που κηρύχθηκε το εμπάργκο. Όταν τους ζητήθηκε σχόλιο, αμφότερες ισχυρίστηκαν ότι δεν σχολιάζουν «εμπορικές δραστηριότητες», αν και δήλωσαν ότι τηρούν όλους τους διεθνείς νόμους και τις ισχύουσες κυρώσεις. «Οποιαδήποτε προσαρμογή στο σύστημα AIS των πλοίων μας είναι περιορισμένη και θα εφαρμόζεται για λόγους ασφαλείας και σε συμμόρφωση με τις οδηγίες των διεθνών ασφαλιστικών εταιρειών και των αρμόδιων ναυτιλιακών αρχών», αναφέρει το νομικό τμήμα της Kyklades σε email προς την EL PAÍS.
Ο κανονισμός του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού επιτρέπει την αποσύνδεση του AIS μόνο σε «εξαιρετικές καταστάσεις ασφαλείας», για παράδειγμα, όταν υπάρχει κίνδυνος επίθεσης από πειρατές ή εκτόξευσης πυραύλου ή drone, λέει ο George Morris, αναλυτής αγοράς της Vortexa. Σημειώνει επίσης ότι, εάν οι λιμενικοί υπάλληλοι στο Ισραήλ ειδοποιηθούν ότι πλοία που προέρχονται από το Τσεϊχάν είναι προγραμματισμένο να προσεγγίσουν το Ασκελόν και το AIS είναι απενεργοποιημένο, «οι αρχές από την πλευρά της εξαγωγής —στην προκειμένη περίπτωση, οι τουρκικές αρχές— ενδέχεται να μην γνωρίζουν το τελικό λιμάνι εκφόρτωσης εάν αυτό διαφέρει από εκείνο που δηλώθηκε αρχικά».
Αυτές οι τακτικές συστηματικής απενεργοποίησης ή παραποίησης του σήματος AIS είναι τυπικές του λεγόμενου «στόλου-φαντάσματος», ενός αυξανόμενου αριθμού πλοίων που χρησιμοποιούνται για την παράκαμψη κυρώσεων ή αποκλεισμών, ιδιαίτερα από χώρες όπως η Ρωσία και το Ιράν. Μάλιστα, έχει αναφερθεί ότι ορισμένα πλοία που διαχειρίζεται η Kyklades στη διαδρομή Τσεϊχάν-Ασκελόν έχουν επίσης μεταφέρει ρωσικό πετρέλαιο στο οποίο έχουν επιβληθεί κυρώσεις ή έχουν πωληθεί σε εταιρείες που διαχειρίζονται τον στόλο-φάντασμα κατά παράβαση των ευρωπαϊκών οδηγιών. Η Thenamaris είχε συμπεριληφθεί ακόμη και στη λίστα των «Χορηγών Πολέμου», μαζί με άλλες ελληνικές ναυτιλιακές εταιρείες, για την εμπλοκή της στο εμπόριο ρωσικού πετρελαίου, αν και οι ουκρανικές αρχές την αφαίρεσαν από τη λίστα αφού η οικογένεια Μαρτίνου αποφάσισε να περιορίσει τις επιχειρηματικές της συναλλαγές με τη Ρωσία. Παρόλα αυτά, πέρυσι, δύο από τα δεξαμενόπλοια της εταιρείας, το Seajewel και το Seacharm, υπέστησαν σαμποτάζ με μαγνητικές νάρκες από φερόμενους Ουκρανούς πράκτορες ως τιμωρία για το εμπόριο ρωσικού πετρελαίου. Η επίθεση στο Seacharm έλαβε χώρα ακριβώς έξω από τις ακτές του λιμανιού του Τσεϊχάν.
Απάντηση από την τουρκική κυβέρνηση
Παρά τα στοιχεία αυτά, πηγές από την τουρκική κυβέρνηση επιμένουν ότι οι ισχυρισμοί για μια διαδρομή προμήθειας πετρελαίου προς το Ισραήλ από την Τουρκία είναι «απολύτως ψευδείς». «Αυτού του είδους οι παραβιάσεις [μέσω της παραποίησης του AIS και του λιμένα προορισμού] μπορούν να συμβούν οπουδήποτε, αλλά οι τουρκικές αρχές είναι πολύ αυστηρές στο θέμα», δήλωσε τουρκική κυβερνητική πηγή.
Ξεχωριστά, σε email απαντώντας σε ερωτήσεις της EL PAÍS, το τουρκικό Υπουργείο Μεταφορών δήλωσε ότι η τουρκική κυβέρνηση ακολουθεί «πολιτική μηδενικής ανοχής» απέναντι σε όσους προσπαθούν να αποφύγουν το εμπάργκο. «Τα πλοία που, έχοντας μεταφέρει προϊόντα στα λιμάνια μας και δηλώσει διαφορετικές χώρες ως προορισμό τους, ξεφορτώνουν το προϊόν τους σε ισραηλινά λιμάνια, δεν μπόρεσαν να επιστρέψουν στα λιμάνια μας και έχουν κινηθεί νομικές διαδικασίες κατά των ναυτικών πρακτόρων τους για ψευδή δήλωση», ανέφερε το υπουργείο. Τον περασμένο Οκτώβριο, η Διεύθυνση Επικοινωνίας του Προέδρου της Δημοκρατίας ανακοίνωσε ότι απαγορεύτηκε η είσοδος σε δύο πλοία σε τουρκικά λιμάνια επειδή παραποίησαν τον προορισμό τους και μετέφεραν προϊόντα στη Χάιφα του Ισραήλ, αψηφώντας το εμπάργκο. Στην απάντησή του προς την εφημερίδα, το Υπουργείο Μεταφορών ανέφερε ότι θα μπορούσε να μοιραστεί δημόσια τον συνολικό αριθμό των πλοίων στα οποία έχει απαγορευτεί η είσοδος στην Τουρκία για τέτοιες πρακτικές, υπογραμμίζοντας ότι «διοικητικές και νομικές διαδικασίες έχουν κινηθεί όπου ήταν απαραίτητο» και «κυρώσεις έχουν επιβληθεί χωρίς καθυστέρηση».
Από την πλευρά του, το Υπουργείο Εμπορίου, επίσης σε γραπτή απάντηση, εξήγησε ότι, πριν από κάθε επιχείρηση φόρτωσης ή εκφόρτωσης, ο ναυτικός πράκτορας (η τοπική εταιρεία που χειρίζεται τις υποθέσεις του πλοίου και το εκπροσωπεί σε κάθε λιμάνι) πρέπει να υπογράψει ένα έγγραφο που πιστοποιεί ότι ούτε το πλοίο συνδέεται με το Ισραήλ, ούτε το φορτίο θα μεταφερθεί στο Ισραήλ, και ότι, σε περίπτωση παραβίασης αυτών των διατάξεων, ο ίδιος ο πράκτορας θα φέρει «το κόστος και τις νομικές ευθύνες». Η EL PAÍS έστειλε στο Υπουργείο Εμπορίου τη λίστα με τα 57 ταξίδια που εντοπίστηκαν μεταξύ Τσεϊχάν και Ισραήλ, και μετά την εξέταση των αναγγελιών αναχώρησης και των δηλώσεων εξαγωγής στις βάσεις δεδομένων του, το Υπουργείο δήλωσε ότι «σε καμία περίπτωση δεν δηλώθηκε το φορτίο ως προοριζόμενο για το Ισραήλ ούτε ο προορισμός του πλοίου ως ισραηλινό λιμάνι».
«Μου φαίνεται πολύ παράξενο που οι τουρκικές αρχές συνεχίζουν να αρνούνται ότι διεξάγεται αυτό το εμπόριο, δεδομένου του μεγάλου όγκου που εμπλέκεται και του πόσο σαφή είναι τα δεδομένα. Δεν πιστεύω ότι δεν το γνωρίζουν, αλλά νομίζω ότι το ζήτημα του AIS μπορεί να είναι μια στρατηγική ώστε στα χαρτιά, τα εμπλεκόμενα πλοία να αποφεύγουν την καταγραφή των στάσεών τους σε ισραηλινά λιμάνια», εξηγεί στην EL PAÍS ο Louis Goddard, επικεφαλής έρευνας στην Data Desk.
Η έκθεση Energy Embargo for Palestine υποστηρίζει ότι, επιτρέποντας τη συνέχιση της αποστολής πετρελαίου στο Ισραήλ από τα λιμάνια της, η Τουρκία δεν παραβιάζει μόνο το δικό της εμπάργκο, αλλά και τη συμφωνία που επιτεύχθηκε από την Ομάδα της Χάγης στη διάσκεψη της Μπογκοτά τον Ιούλιο. Μεταξύ των έξι επειγόντων μέτρων που οι υπογράφουσες εταιρείες δεσμεύτηκαν να θέσουν σε εφαρμογή, το δεύτερο είναι «Να εμποδίζεται η διέλευση, ο ελλιμενισμός και η εξυπηρέτηση σκαφών σε οποιοδήποτε λιμάνι… σε όλες τις περιπτώσεις όπου υπάρχει σαφής κίνδυνος το σκάφος να χρησιμοποιηθεί για τη μεταφορά όπλων, πυρομαχικών, στρατιωτικών καυσίμων, σχετικού στρατιωτικού εξοπλισμού και ειδών διπλής χρήσης στο Ισραήλ».
«Ενώ το Ισραήλ εντείνει τις επιθέσεις του σε όλη την περιοχή, διαπράττοντας σφαγές στη Γάζα, τον Λίβανο και το Ιράν, οι αποστολές πετρελαίου που τροφοδοτούν αυτά τα εγκλήματα πολέμου συνεχίζουν να φτάνουν στο Ισραήλ από την Τουρκία», λέει η Nadya Tannous του Palestinian Youth Movement, σε δήλωσή της στην EL PAÍS. «Όσο κι αν προσπαθούν να το συγκαλύψουν, η τουρκική κυβέρνηση θα συνεχίσει να είναι συνένοχη στην ισραηλινή γενοκτονική εκστρατεία μέχρι να σταματήσει εντελώς τη μεταφορά ενέργειας στο Ισραήλ».
english.elpais.com
Το ξέρουμε…
Το να βλέπετε αυτά τα μηνύματα μπορεί να είναι κουραστικό. Και να είστε σίγουροί ότι ούτε κι εμείς βρίσκουμε κάποια ευχαρίστηση από το να τα γράφουμε... Όμως αυτό το μήνυμα δεν αφορά εμάς. Αφορά κάτι πολύ πιο σημαντικό: την επιβίωση της ανεξάρτητης, μαχητικής δημοσιογραφίας στην Kρήτη.
Η στήριξη σας είναι σημαντική γιατί μας επιτρέπει να:
- - Κάνουμε ρεπορτάζ χωρίς φόβο και εξαρτήσεις. Κανείς δεν μας υπαγορεύει τι να πούμε ή τι να αποσιωπήσουμε.
- - Κρατάμε τη δημοσιογραφία μας προσβάσιμη σε όλους, ακόμη και σε αυτούς που δεν έχουν την ικανότητα να πληρώσουν. Χωρίς paywall, χωρίς προνόμια μόνο για όσους έχουν την οικονομική δυνατότητα.
Η απλή αλήθεια είναι ότι τα έσοδα διαρκώς συρρικνώνονται. Αν πιστεύετε ότι μια πραγματικά ελεύθερη ενημέρωση είναι ζωτικής σημασίας για τη δημοκρατία και τον έλεγχο της εξουσίας, τότε δώστε μας τη δύναμη να συνεχίσουμε.
Σας ευχαριστούμε θερμά.
