Η σύγχυση σχετικά με το αν το Ιράν χρειαζόταν πραγματικά μόνο «δύο έως τέσσερις εβδομάδες» για να κατασκευάσει ένα πυρηνικό όπλο, όπως άφησε να εννοηθεί ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ τη Δευτέρα, πλανάται πάνω από τον εξελισσόμενο πόλεμο των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του έθνους του Περσικού Κόλπου. Οι πυρηνικοί εμπειρογνώμονες χαρακτηρίζουν αυτόν τον ισχυρισμό απίθανο — αλλά η σύγχυση μπορεί να πηγάζει από ορισμένες βασικές αρχές της ατομικής χημείας.

«Δεν υπήρχαν ενδείξεις ότι το Ιράν βρισκόταν κοντά σε πυρηνικό όπλο», λέει ο Jeffrey Lewis από το Κέντρο Μελετών για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων James Martin του Ινστιτούτου Διεθνών Σπουδών Middlebury. Το σχόλιό του απηχεί εκείνα άλλων ειδικών μετά την έναρξη του πολέμου, καθώς και δηλώσεις του επικεφαλής της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας (IAEA) Rafael Grossi εκείνη την εποχή, το 2025, αλλά και την περσινή έκθεση «αξιολόγησης απειλών» των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών.

Σύμφωνα με εκτίμηση της IAEA, έως τον Ιούνιο του 2025, το Ιράν κατείχε 441 κιλά ουρανίου εμπλουτισμένου κατά 60%, όπου το ποσοστό αναφέρεται στο μερίδιο του ισοτόπου ουρανίου 235 (U 235) που βρέθηκε στο υλικό. Αυτό θα ήταν αρκετό για 10 πυρηνικά όπλα εάν το υλικό μπορούσε να εμπλουτιστεί περαιτέρω σε πλήρεις συγκεντρώσεις οπλικού επιπέδου 90%, σύμφωνα με την IAEA. Αυτός ο περαιτέρω εμπλουτισμός θα απαιτούσε μερικές εβδομάδες σε ένα πλήρως λειτουργικό ιρανικό πυρηνικό συγκρότημα, εξηγώντας ίσως το χρονοδιάγραμμα στη δήλωση του Τραμπ.

Ωστόσο, αυτό το βήμα από μόνο του δεν ισούται με βόμβα. Και οι κύριες δυνατότητες εμπλουτισμού του Ιράν είχαν «εξαλειφθεί πλήρως και ολοκληρωτικά», σύμφωνα με τον ίδιο τον Τραμπ τον Ιούνιο, αφού οι ΗΠΑ βομβάρδισαν τρεις υπόγειες ιρανικές εγκαταστάσεις. Ο ειδικός απεσταλμένος της κυβέρνησης στη Μέση Ανατολή, Steve Witkoff, ισχυρίστηκε παρόλα αυτά στις 3 Μαρτίου, μετά την έναρξη του τρέχοντος πολέμου, ότι το Ιράν είχε τη δυνατότητα να κατασκευάσει 11 πυρηνικές βόμβες.

Στελέχη της κυβέρνησης Τραμπ φέρεται να απέτυχαν να συμπεριλάβουν πυρηνικούς τεχνικούς εμπειρογνώμονες στις διαπραγματευτικές τους ομάδες με το Ιράν πριν από τον πόλεμο, επιτείνοντας την αβεβαιότητα. Εάν το Ιράν είχε όντως ανοικοδομήσει αυτές τις εγκαταστάσεις, αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει —μέσα σε μήνες και όχι εβδομάδες— στην επανέναρξη του εμπλουτισμού ουρανίου από το έθνος, λέει ο Lewis. «Αλλά όλα αυτά είναι “αν”, “ίσως” και “αργότερα”», προσθέτει.

Εμπλουτισμός

Καταρχάς, ο εμπλουτισμός ουρανίου δεν είναι απλή υπόθεση, λέει η πρώην χημικός του Εθνικού Εργαστηρίου Los Alamos, Cheryl Rofer. Ξεκινά με την εξόρυξη μεταλλεύματος ουρανίου, το οποίο στη συνέχεια φιλτράρεται και στεγνώνει για να παρασκευαστεί το συμπύκνωμα οξειδίου του ουρανίου «yellowcake». Το yellowcake περιέχει μόνο περίπου 0,7% U 235, ενώ μια τυπική ατομική βόμβα απαιτεί συνήθως μέταλλο ουρανίου εμπλουτισμένο κατά 90%.

Για να φτάσουν εκεί, οι τεχνικοί πρέπει να μετατρέψουν χημικά το yellowcake σε αέριο εξαφθοριούχου ουρανίου (ένα μόριο που περιέχει ένα άτομο ουρανίου και έξι φθόρια) και να το διοχετεύσουν σε φυγοκεντρητές. Περιστρεφόμενα με 50.000 έως 100.000 στροφές ανά λεπτό, τα μόρια που περιέχουν το ελαφρώς ελαφρύτερο U 235 διαχωρίζονται από εκείνα με το βαρύτερο, και πολύ πιο κοινό, ισότοπο ουρανίου U 238. Στη συνέχεια, η ροή του U 235 ταξιδεύει μέσα από συστοιχίες (cascades) περισσότερων φυγοκεντρητών που στροβιλίζονται για να συμπυκνώσουν περαιτέρω τη ροή, πρώτα σε εμπλουτισμό 20% (το λεγόμενο υψηλά εμπλουτισμένο ουράνιο) και στη συνέχεια σε συγκέντρωση 60%. «Απαιτούνται πολλά στάδια για τον διαχωρισμό των δύο ισοτόπων», λέει η Rofer.

Από τότε που η πρώτη κυβέρνηση Τραμπ αποσύρθηκε από τη διεθνή συμφωνία με το Ιράν για τη διακοπή του εμπλουτισμού το 2018, το Ιράν είχε σταματήσει στο ενδιάμεσο στάδιο του εμπλουτισμού 60% στην παραγωγή ουρανίου του και δεν είχε προχωρήσει στο 90% που απαιτείται για τις βόμβες. «Η απόφαση του Ιράν είχε σκοπό να στείλει ένα πολιτικό μήνυμα: “Φτάσαμε όσο πιο μακριά μπορούσαμε ως απάντηση στις προκλήσεις, χωρίς να παράγουμε ουράνιο οπλικού επιπέδου”», σημείωσε ο Robert E. Kelley του Διεθνούς Ινστιτούτου Ερευνών για την Ειρήνη της Στοκχόλμης το 2021. Το Ιράν είχε θάψει τις εισόδους σε σήραγγες στο πυρηνικό του συγκρότημα στο Ισφαχάν τον Φεβρουάριο, οδηγώντας τους παρατηρητές στο συμπέρασμα ότι το ουράνιο παραμένει αποθηκευμένο εκεί, πιθανότατα σε δοχεία αερίου εξαφθοριούχου ουρανίου, ή σε κατάσταση αταξίας μετά τον βομβαρδισμό της τοποθεσίας τον Ιούνιο του 2025.

Για να βρίσκεται τόσο κοντά όσο ισχυρίστηκε ο Τραμπ στην απόκτηση ενός συμβατικού πυρηνικού όπλου, το Ιράν θα έπρεπε να έχει εξασφαλίσει και εμπλουτίσει αυτό το αέριο στο 90% σε φυγοκεντρητές, να το εξάγει και να το διαχωρίσει χημικά ξανά σε στερεό ουράνιο, να του δώσει σχήμα σφαιρών μεταλλικού ουρανίου (μια εργασία που «δεν είναι απλή», λέει η Rofer) και στη συνέχεια να κατασκευάσει εκρηκτικούς μηχανισμούς γύρω τους. Μια χούφτα μικρότερων βομβών θα μπορούσε να κατασκευαστεί από το υλικό στην παρούσα συγκέντρωση 60%, σύμφωνα με τον φυσικό Edwin Lyman της Ένωσης Ανήσυχων Επιστημόνων (Union of Concerned Scientists).

«Δεν είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς ότι το Ιράν είχε ελιχθεί σε μια κατάσταση “breakout” (ταχείας απόκτησης όπλου)», που να ταιριάζει με τους ισχυρισμούς του Τραμπ για ένα επικείμενο όπλο, λέει ο ιστορικός πυρηνικών Alex Wellerstein του Ινστιτούτου Τεχνολογίας Stevens. «Αλλά είναι επίσης πολύ πιθανό να μην το έχουν πράξει. Οι μεγάλοι ισχυρισμοί απαιτούν μεγάλες αποδείξεις, ειδικά όταν διακυβεύονται ζωές».

Ανάκτηση

Νομοθέτες όπως ο Δημοκρατικός γερουσιαστής Chris Coons του Ντέλαγουερ, καθώς και ειδησεογραφικές αναφορές, έχουν εγείρει την πιθανότητα οι ΗΠΑ ή το Ισραήλ να ανακτήσουν με κάποιο τρόπο τα αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν μέσω μιας επιχείρησης κομάντο. Ο Υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο φέρεται να συζήτησε την επιλογή σε κλειστή ενημέρωση του Κογκρέσου την Τρίτη, σύμφωνα με το Axios. «Δεν το κυνηγήσαμε. Δεν θα το κάναμε τώρα. Ίσως το κάνουμε αργότερα», δήλωσε ο Τραμπ την περασμένη εβδομάδα.

Η ασφαλής ανάκτηση αυτών των δοχείων ουρανίου —τα οποία πιθανώς έχουν τη μορφή δεκάδων εμπορευματοκιβωτίων 25 έως 50 λιρών γεμάτων με αέριο εξαφθοριούχου ουρανίου υπό πίεση— θα ήταν εξαιρετικά δύσκολη υπό συνθήκες πολέμου. Αρχικά, θα χρειαζόταν στρατιωτικός έλεγχος για την εισαγωγή μπουλντοζών, επίγεια και εναέρια μέσα μεταφοράς για τα δοχεία, καθώς και την ικανότητα διαχείρισης τυχόν προκλήσεων στον εντοπισμό και τη μεταφορά του υλικού από το εσωτερικό τοποθεσιών όπως το βουνό στο Ισφαχάν προς τα έξω, λέει ο ειδικός στον πυρηνικό πολλαπλασιασμό Miles Pomper του James Martin Center for Nonproliferation Studies. Μια άλλη δυσκολία θα ήταν ο προσδιορισμός του αν η ομάδα ανέκτησε πράγματι όλο το ουράνιο, λέει ο ίδιος, δεδομένου ότι η έλλειψη διασφαλίσεων τους τελευταίους μήνες σημαίνει ότι η «αλυσίδα φύλαξης» (chain of custody) έχει ουσιαστικά διαρραγεί.

Πέρα από τις στρατιωτικές προκλήσεις, μια ομάδα κομάντο θα έπρεπε επίσης να ανησυχεί για κατεστραμμένα δοχεία που εκτοξεύουν διαβρωτικό, ραδιενεργό αέριο και για την ακατάλληλη αποθήκευσή τους που θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα πυρηνικό «κρίσιμο συμβάν» (criticality event) — μια ανεξέλεγκτη αλυσιδωτή αντίδραση πυρηνικής σχάσης, λέει η Rofer. Αυτό δεν θα οδηγούσε σε έκρηξη «αλλά σε μια μπλε λάμψη και σε μεγάλη έκλυση νετρονίων», θανατηφόρα για οποιονδήποτε βρίσκεται κοντά, προσθέτει. «Δεν μπορείς απλώς να στείλεις μερικούς τύπους με ένα φορτηγό για να πετάξουν τα πράγματα στην καρότσα και να φύγουν».

Το 1994 οι αμερικανικές δυνάμεις απομάκρυναν 600 κιλά υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου από το Καζακστάν που είχαν απομείνει από τη Σοβιετική Ένωση στην «Επιχείρηση Ζαφείρι» (Project Sapphire). Με τη συνεργασία του Καζακστάν, το υλικό ταξίδεψε με τρία μεταγωγικά αεροσκάφη C-5, μια προσπάθεια που απαίτησε από μια ομάδα ειδικών σχεδόν έναν μήνα εργασίας 12 ωρών ημερησίως, από τον Οκτώβριο έως τον Νοέμβριο του 1994, για να ολοκληρωθεί. «Οι Σοβιετικοί δεν κρατούσαν καλά αρχεία και το υλικό βρισκόταν παντού», λέει η Rofer.

Το καλύτερο αποτέλεσμα τώρα θα ήταν η επανέναρξη της ειρηνικής παρακολούθησης της IAEA στις δυνατότητες εμπλουτισμού του Ιράν, λέει ο Pomper. Εάν ο πόλεμος στο Ιράν οδηγήσει σε ανησυχία ότι το ουράνιο θα πέσει σε «επικίνδυνα χέρια», ωστόσο, η πιθανότητα μιας αποστολής ανάκτησης θα μπορούσε να γίνει πιο επείγουσα, λέει ο ίδιος. Ισραηλινές ειδησεογραφικές αναφορές ισχυρίζονται ότι η υπηρεσία πληροφοριών Μοσάντ έχει κάποια γνώση για την ασφάλεια του ουρανίου, γεγονός που θα μπορούσε να διασφαλίσει την έγκαιρη προειδοποίηση σε περίπτωση μετακίνησής του.

Παρόλα αυτά, οι περισσότεροι ειδικοί θεωρούν μια επιδρομή ανάκτησης στο Ιράν ως «μάλλον εξωπραγματική», λέει ο Wellerstein. «Σίγουρα, θα απαιτούσε περισσότερη προνοητικότητα και σχεδιασμό από όση έχει επιδείξει ο ιρανικός πόλεμος μέχρι στιγμής».

scientificamerican.com