Η ελληνική γη αποκάλυψε ξανά έναν από τους πιο κρυφούς θησαυρούς της χλωρίδας της, καθώς η Tulipa scardica εντοπίστηκε σε ανθισμένη κατάσταση για πρώτη φορά μετά το 1896. Η ανακάλυψη αυτή, καρπός μιας πολυεπίπεδης επιστημονικής έρευνας, γεφυρώνει το παρελθόν με το παρόν, επιβεβαιώνοντας την ύπαρξη του είδους στην ελληνική επικράτεια και προσφέροντας νέα δεδομένα για τη βιοποικιλότητα της Κεντρικής Ελλάδας.

Τον ενθουσιασμό του για αυτή την ανακάλυψη εξέφρασε ο καθηγητής του ΕΛΜΕΠΑ Νίκος Κρίγκας σημειώνοντας ότι αυτή είναι η πρώτη φορά που τη βλέπουμε “μπροστά στα μάτια μας ξανά” μετά το 1896!

Το νήμα της ιστορίας: Από το 1896 στο 2025

Η ιστορία της ανακάλυψης ξεκινά τον Μάιο του 1896, όταν ο Γερμανός βοτανολόγος και φαρμακοποιός Paul Ernst Emil Sintenis πραγματοποίησε μια εκτενή αποστολή στην περιοχή της Καλαμπάκας. Ο Sintenis, ένας επαγγελματίας συλλέκτης φυτών, είχε αναφέρει στις επιστολές του την πλούσια βλάστηση της περιοχής, όπου συνέκλιναν πεδιάδες, πρόποδες και υψηλά βουνά. Στις 14 Μαΐου 1896, συνέλεξε ένα δείγμα τουλίπας μεταξύ του Μετοχίου και της Μονής Βυτουμά, το οποίο αρχικά αναγνωρίστηκε ως Tulipa undulatifolia.

Για δεκαετίες, η παρουσία της T. scardica στην Ελλάδα παρέμενε ένα μυστήριο, βασισμένο μόνο σε εκείνη την ιστορική αναφορά. Η πρόσφατη έρευνα, η οποία αποτελεί μέρος των διδακτορικών διατριβών της Ιουλιέττας Σαμαρτζά και της Ελένης Κριαμάδη, υπό την επίβλεψη της Πέπυς Μπαρέκα και σε συνεργασία με τον Νίκο Κρίγκα, έθεσε ως στόχο την ανασύνθεση της διαδρομής του Sintenis.

Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν πληροφορίες από ιστορικά αρχεία και δείγματα ερμπαρίου για να εντοπίσουν το ακριβές σημείο όπου ο Sintenis είχε δει το φυτό.

Η επιστημονική «ιχνηλάτηση» και η συμβολή των ντόπιων

Η σύγχρονη αποστολή ξεκίνησε τον Αύγουστο του 2024, με την ομάδα να αναζητά ίχνη της τουλίπας στο παλιό μονοπάτι προς τη Μονή Βυτουμά. Παρά το γεγονός ότι η σύγχρονη οδοποιία έχει αλλάξει τη φυσιογνωμία της περιοχής, οι ερευνητές στράφηκαν στη συλλογική μνήμη των κατοίκων. Τοπικοί κτηνοτρόφοι και ένας μελισσοκόμος επιβεβαίωσαν την ύπαρξη μιας μικρής άγριας τουλίπας, δίνοντας πολύτιμες λεπτομέρειες για τη θέση της σε δυσπρόσιτες πλαγιές και ράχες, μακριά από καλλιεργημένες εκτάσεις.

Στην πρώτη τους προσπάθεια το 2024, οι ερευνητές εντόπισαν φυτά σε φάση καρποφορίας, σημειώνοντας τις γεωγραφικές συντεταγμένες αλλά χωρίς να μπορούν να επιβεβαιώσουν την ταυτότητα του είδους χωρίς άνθη. Η αποφασιστική στιγμή ήρθε την άνοιξη του 2025. Ακολουθώντας τις υποδείξεις των ντόπιων για «κρυμμένα» φυτά πίσω από θάμνους, η ομάδα εντόπισε αρχικά το είδος Colchicum haynaldii —το οποίο είχε συλλέξει και ο Sintenis την ίδια ημέρα το 1896— και αμέσως μετά έναν μεγάλο πληθυσμό της σπάνιας τουλίπας.

Βοτανικά χαρακτηριστικά και οικοσύστημα

Η Tulipa scardica εντοπίστηκε σε βορειοανατολική πλαγιά του όρους Κόζιακα (Κερκέτιο), σε σερπεντινικά βραχώδη εδάφη με ασβεστολιθικές απολήξεις. Ο πληθυσμός αναπτύσσεται σε ξέφωτα θαμνώδους βλάστησης, αποτελούμενης κυρίως από Quercus coccifera και Juniperus oxycedrus.

Η επιστημονική ανάλυση που ακολούθησε ήταν ενδελεχής, περιλαμβάνοντας μορφολογικές μετρήσεις και φυλογενετική ανάλυση. Χρησιμοποιήθηκαν μοριακοί δείκτες όπως οι ITS, trnH-psbA και trnL-trnF για να διακριθεί η T. scardica από το συγγενικό είδος T. undulatifolia. Οι διαφορές στα νουκλεοτίδια επιβεβαίωσαν ότι ο πληθυσμός της Καλαμπάκας ταυτίζεται με επιβεβαιωμένα δείγματα T. scardica από τη Βόρεια Μακεδονία.