Ο πόλεμος με το Ιράν έφερε στο φως ένα γνωστό παράδοξο της αμερικανικής ισχύος: οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να χτυπήσουν στόχους με εξαιρετική ακρίβεια, να προβάλλουν τη δύναμή τους σε πολλαπλά μέτωπα και να διατηρήσουν τη στρατιωτική υπεροχή τους έναντι σχεδόν οποιουδήποτε αντιπάλου. Ωστόσο, η μετατροπή αυτής της ισχύος σε σταθερά πολιτικά αποτελέσματα έχει καταστεί πολύ πιο δύσκολη.

Όπως σημειώνει σε ανάλυσή του στο Euractiv ο Κρις Κρεμμύδας-Κόρτνι, το 2002, κατά την περίοδο που προηγήθηκε του πολέμου στο Ιράκ, ο Ιμάνουελ Βαλλερστάιν προειδοποίησε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες βρισκόταν μπροστά σε μια επιλογή: είτε να διαχειριστούν την παρακμή τους είτε να την επιταχύνουν. Εκείνη την εποχή, ο ισχυρισμός ακουγόταν υπερβολικός. Η Ουάσιγκτον είχε μόλις επιδείξει συντριπτική στρατιωτική δύναμη στο Αφγανιστάν, η τεχνολογική κυριαρχία της Σίλικον Βάλεϊ φαινόταν αδιαμφισβήτητη και η Κίνα παρέμενε χρόνια μακριά από την οικονομική ισοτιμία.

Η αμερικανική υπεροχή φαινόταν ως ένα σταθερό χαρακτηριστικό του διεθνούς συστήματος. Ο πυρήνας του επιχειρήματος του Βαλλερστάιν φαίνεται πλέον πολύ πιο εφαρμόσιμος. Οι ΗΠΑ παραμένουν ο ισχυρότερος στρατιωτικός παράγοντας στον κόσμο και το τεχνολογικό τους οικοσύστημα συνεχίζει να παράγει εξαιρετικά επίπεδα καινοτομίας. Το δολάριο παραμένει η ραχοκοκαλιά του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Ωστόσο, η δύναμη δεν μετριέται μόνο με βάση τις δυνατότητες, αλλά και με βάση την ικανότητα να διαμορφώνει αποτελέσματα, να δημιουργεί συμμαχίες και να διατηρεί τη νομιμότητα.

Η Ουάσιγκτον έχει αποδείξει την ικανότητά της να χτυπά με ακρίβεια ιρανικούς στόχους και να κυριαρχεί σε πολλαπλά πεδία. Ωστόσο, το ευρύτερο στρατηγικό περιβάλλον έχει καταστεί πιο δύσκολο να ελεγχθεί. Οι διαταραχές στη ναυτιλία μέσω του Στενού του Ορμούζ έχουν ταράξει τις αγορές ενέργειας, ενώ η περιφερειακή κλιμάκωση ενέχει τον κίνδυνο να εμπλέξει επιπλέον παράγοντες στη σύγκρουση. Ακόμη και σύμμαχοι που μοιράζονται τις ανησυχίες για τη συμπεριφορά του Ιράν στην περιοχή αμφισβητούν τη στρατηγική της εκστρατείας.

Σταδιακή υποχώρηση

Η ενεργειακή ανεξαρτησία παρέχει πλέον στις Ηνωμένες Πολιτείες μεγαλύτερο περιθώριο ελιγμών. Αμβλύνει τον οικονομικό κλονισμό που κάποτε συνόδευε τις συγκρούσεις στον Κόλπο και παρέχει πλεονέκτημα έναντι κρατών που εξαρτώνται από τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας. Ωστόσο, δεν επιλύει το βαθύτερο πρόβλημα της διατήρησης της νομιμότητας σε ένα πιο διάχυτο διεθνές σύστημα. Η στρατιωτική δύναμη που υποστηρίζεται από τον ενεργειακό πλούτο είναι τρομερή, αλλά όχι παντοδύναμη. Δεν μπορεί να εγγυηθεί την ικανότητα να διαμορφώνει πολιτικά αποτελέσματα σε έναν κόσμο όπου η εξουσία δεν συγκεντρώνεται πλέον σε μία μόνο πρωτεύουσα.

Το αποτέλεσμα είναι μια στρατιωτική υπεροχή που δεν καταφέρνει να παράγει τα επιθυμητά στρατηγικά αποτελέσματα. Ο Βαλλερστάιν προειδοποίησε για αυτή τη δυναμική το 2002. Οι ηγεμονικές δυνάμεις σπάνια καταρρέουν από τη μια μέρα στην άλλη, καθώς η εξουσία διαβρώνεται πριν από την ικανότητα. Η ικανότητα να επιβάλλει κανείς αποτελέσματα υποχωρεί σταδιακά μπροστά στην ανάγκη να τα επιβάλει. Σε τέτοιες στιγμές, η στρατιωτική δράση αποτελεί ορατή επίδειξη δύναμης και καθησυχάζει το εγχώριο κοινό. Ωστόσο, κάθε παρέμβαση εξαντλεί πολιτικό κεφάλαιο. Οι σύμμαχοι γίνονται επιφυλακτικοί, τα ουδέτερα κράτη υιοθετούν αμφίρροπη στάση και οι αντίπαλες δυνάμεις εκμεταλλεύονται την αναταραχή.

Αυτό το μοτίβο έχει γίνει γνωστό κατά τη διάρκεια του τελευταίου μισού αιώνα. Ο πόλεμος του Βιετνάμ ανέδειξε τα όρια της συντριπτικής στρατιωτικής δύναμης απέναντι σε αποφασιστική αντίσταση. Ο πόλεμος του Ιράκ κατέδειξε τη δυσκολία μετατροπής της νίκης στο πεδίο της μάχης σε σταθερή διακυβέρνηση. Το Αφγανιστάν και η Λιβύη έδειξαν πώς ακόμη και οι πιο ικανές ένοπλες δυνάμεις στον κόσμο δυσκολεύονται να επιβάλουν διαρκή αποτελέσματα. Η σύγκρουση με το Ιράν κινδυνεύει να προστεθεί σε αυτόν τον κατάλογο.

Διάχυτο σύστημα

Τίποτα από όλα αυτά δεν σημαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες πρόκειται να εξαφανιστούν ως μεγάλη δύναμη, καθώς διατηρούν τεράστια πλεονεκτήματα στην τεχνολογία, την παραγωγή ενέργειας, τη δημογραφική ανθεκτικότητα και, πάνω απ’ όλα, τη συμμαχία του ΝΑΤΟ που τις αγκυροβολεί στον δημοκρατικό κόσμο. Αυτά τα πλεονεκτήματα θα συνεχίσουν να διαμορφώνουν τη διεθνή πολιτική για δεκαετίες.

Αυτό που έχει αλλάξει είναι η ίδια η διεθνής τάξη. Η περίοδος μετά τον Ψυχρό Πόλεμο δημιούργησε μονοπολικότητα, όταν οι ΗΠΑ φαινόταν ικανές να καθορίζουν τους κανόνες του συστήματος σχεδόν μονομερώς. Αυτή η εποχή έληξε πριν από χρόνια. Η Κίνα έχει αναδειχθεί ως συστημικός ανταγωνιστής και οι μεσαίες δυνάμεις έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη αυτονομία στην εξωτερική και οικονομική πολιτική τους. Οι περιφερειακές συγκρούσεις εξελίσσονται πλέον εκτός του ελέγχου οποιουδήποτε μεμονωμένου παγκόσμιου παράγοντα.

Ο κόσμος δεν επιστρέφει ούτε στη διπολικότητα του Ψυχρού Πολέμου ούτε σε μια σταθερή πολυπολική τάξη. Αντίθετα, αναδύεται ένα διάχυτο σύστημα στο οποίο η εξουσία είναι ευρέως κατανεμημένη, αλλά ασκείται άνισα. Για κάθε ηγετικό κράτος, η πρόκληση δεν είναι πλέον η κυριαρχία, αλλά το πώς να πλοηγηθεί σε αυτό το νέο τοπίο. Διότι κανένα κράτος δεν μπορεί να το κάνει αυτό μόνο του.

Αναπάντητο ερώτημα

Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να έχουν τη δυνατότητα να διαδραματίσουν σταθεροποιητικό ρόλο. Διατηρούν συμμαχίες που κανένας αντίπαλος δεν μπορεί να συναγωνιστεί, ερευνητικά ιδρύματα παγκόσμιας εμβέλειας και δυναμικές αγορές. Ακόμη και παρά την εσωτερική πόλωση, η πολιτική κουλτούρα της εξακολουθεί να προβάλλει ιδανικά ελευθερίας, δικαιωμάτων και πολιτικής συμμετοχής. Αυτά τα πλεονεκτήματα έχουν μεγαλύτερη σημασία όταν ενισχύουν τη νομιμότητα παρά τον εξαναγκασμό.

Το ερώτημα που έθεσε ο Βαλλεστάιν πριν από 24 χρόνια παραμένει αναπάντητο: Μπορούν οι Ηνωμένες Πολιτείες να προσαρμοστούν σε έναν κόσμο στον οποίο παραμένουν ισχυρές αλλά δεν είναι πλέον μοναδικές; Η απάντηση θα καθορίσει αν αυτή η νέα παγκόσμια τάξη θα εξελιχθεί με σχετική σταθερότητα ή με συνεχή αναταραχή. Η ιστορία δείχνει ότι η παρακμή δεν είναι η πιο επικίνδυνη φάση στη ζωή μιας μεγάλης δύναμης. Ο κίνδυνος προκύπτει όταν οι ηγέτες αρνούνται να την αναγνωρίσουν. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν ακόμα να σπάσουν αυτό το μοτίβο, αλλά μόνο αν θεωρήσουν συμμαχίες όπως το ΝΑΤΟ όχι ως περιορισμούς της αμερικανικής δύναμης, αλλά ως θεμέλιο της.