Σε μία εκτενή και πολυεπίπεδη επανεξέταση της σχέσης του ιουδαϊσμού με τον σιωνισμό προχωρά ο βραβευμένος με Πούλιτζερ βιογράφος και συγγραφέας Μπέντζαμιν Μόζερ (Benjamin Moser) μέσα από το νέο του βιβλίο με τίτλο «Anti-Zionism: A Jewish History» (Αντισιωνισμός: Μία εβραϊκή ιστορία).
Στο πλαίσιο ειδικής εκδήλωσης που φιλοξενήθηκε στο Κέντρο Ερευνητών και Συγγραφέων Cullman της Δημόσιας Βιβλιοθήκης της Νέας Υόρκης (NYPL), ο συγγραφέας συνομίλησε με τον διακεκριμένο ιστορικό του Πανεπιστημίου Κολούμπια, Ρασίντ Χαλίντι (Rashid Khalidi), αναλύοντας τη διαχρονική παγκόσμια παράδοση των Εβραίων διαφωνούντων που εναντιώθηκαν στο σιωνιστικό εγχείρημα από τις απαρχές του.
Το έργο, το οποίο ανασυνθέτει τις φωνές ραβίνων, καλλιτεχνών, ποιητών, νομικών και πολιτικών από ολόκληρο το ιδεολογικό και θρησκευτικό φάσμα —από τη δεξιά έως την αριστερά, Ορθόδοξων και Μεταρρυθμιστών, Ασκεναζί και Σεφαραδιτών—, καταρρίπτει τον διαδεδομένο ισχυρισμό ότι ο αντισιωνισμός ταυτίζεται με τον αντισημιτισμό, υπενθυμίζοντας ότι ο ιουδαϊσμός είναι ιστορικά αρχαιότερος και ευρύτερος από οποιοδήποτε σύγχρονο εθνικιστικό κρατικό οικοδόμημα.
Η μεταστροφή από περιθωριακή ιδέα σε κυρίαρχο δόγμα και η κληρονομιά του Χερτσλ
Ανοίγοντας τη συζήτηση, ο ιστορικός Ρασίντ Χαλίντι στάθηκε στη βαθιά εξέλιξη που τεκμηριώνει το βιβλίο, περιγράφοντας πώς ο σιωνισμός μετατράπηκε από μία έντονα αμφισβητούμενη μειοψηφική άποψη στους κόλπους του εβραϊκού κόσμου και της Δύσης στην ηγεμονική θέση που κατέχει σήμερα.
Όπως εξήγησε ο Μπέντζαμιν Μόζερ, η σημερινή ομοφωνία αποτελεί ένα εντελώς πρόσφατο ιστορικό φαινόμενο:
«Μεγάλωσα σε έναν εντελώς σιωνιστικοποιημένο κόσμο όπου δεν συνάντησα κανέναν αντισιωνιστή μέχρι τα είκοσί μου… Για τους Αμερικανοεβραίους, το Ισραήλ έμοιαζε με ένα “καταφύγιο σκύλων”· όλοι έλεγαν “τι ωραία που υπάρχει” και αν ζητούσες 100 δολάρια θα τα έδιναν, αλλά κανείς δεν είχε εμμονή με αυτό. Ήταν τόσο ομόφωνο που δεν χρειαζόταν καν να το σκεφτείς. Συνδεόταν απόλυτα με την αμερικανική ταυτότητα».
Ωστόσο, ανατρέχοντας στον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, η εικόνα ήταν ριζικά διαφορετική:
«Αν γυρίσει κανείς πίσω μόλις 20 ή 30 χρόνια, και έπειτα μέχρι τον 19ο αιώνα, διαπιστώνει ότι ο σιωνισμός ήταν το πιο σκληρά αμφισβητούμενο ζήτημα στον εβραϊκό κόσμο. Θεωρούνταν παραφροσύνη. Ο ιδρυτής του σιωνισμού, ο Χερτσλ, ήταν ένας φαντασιόπληκτος συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας. Στο βιβλίο του Το Εβραϊκό Κράτος (1896) αφιερώνει μόλις τρεις παραγράφους στο πού θα έπρεπε να βρίσκεται αυτό το κράτος: είπε ότι θα μπορούσε να είναι στην Αργεντινή ή στην Παλαιστίνη, όπου “θα σχηματίσουμε ένα τείχος απέναντι στη βαρβαρότητα της Ασίας”. Όταν έδωσε το χειρόγραφο σε έναν φίλο του, εκείνος ξέσπασε σε κλάματα λέγοντάς του: “Κλαίω επειδή ακούγεσαι παράφρων”. Αυτή ήταν η αντίδραση πολλών ανθρώπων τότε: πίστευαν ότι αυτό δεν ήταν απλώς τρελό, αλλά δηλητηριώδες και ότι θα προκαλούσε καταστροφή τόσο για τους Παλαιστίνιους όσο και για τους Εβραίους».
Στο πλαίσιο αυτό, ο κ. Χαλίντι υπενθύμισε μία από τις πιο ευαίσθητες ιστορικές πτυχές που αναδεικνύει το βιβλίο: τη στρατηγική επιδίωξη του πρώιμου σιωνισμού να προσεταιριστεί αντισημιτικούς κύκλους. Ο συγγραφέας παραθέτει γραπτά του ίδιου του Χερτσλ, ο οποίος σημείωνε ότι «οι αντισημίτες θα γίνουν οι πιο αξιόπιστοι φίλοι μας και οι αντισημιτικές χώρες σύμμαχοί μας», καθώς και τη στάση του Βρετανού υπουργού Εξωτερικών Λόρδου Μπάλφουρ (Lord Balfour), ο οποίος το 1905 είχε εισαγάγει τον αντιμεταναστευτικό νόμο Aliens Act για να εμποδίσει τους Εβραίους πρόσφυγες των ρωσικών πογκρόμ να φτάσουν στη Βρετανία.
Όπως σημείωσε ο κ. Μόζερ, οι σιωνιστές ηγέτες γνώριζαν ότι οι περισσότεροι Εβραίοι δεν επιθυμούσαν να μεταναστεύσουν στην Παλαιστίνη —προτιμώντας την παραμονή στις πατρίδες τους με πλήρη πολιτικά δικαιώματα ή τη μετανάστευση στις ΗΠΑ— και ως εκ τούτου επιδίωξαν να καλλιεργήσουν κίνητρα φυγής, μία πρακτική που συνεχίζεται με διαφορετικές μορφές έως σήμερα.
Οι «κανόνες λόγου» και η διανοητική επιβολή: Από τη Χάνα Άρεντ στη σημερινή πόλωση
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στον μηχανισμό επιβολής της σιωπής γύρω από το παλαιστινιακό ζήτημα, τον οποίο ο Μόζερ περιγράφει δανειζόμενος τον όρο «κανόνες λόγου» (speech rules / Sprachregelung), έννοια που ανέλυσε η Χάνα Άρεντ (Hannah Arendt) στο βιβλίο της «Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ».
Ο Ρασίντ Χαλίντι ανέγνωσε χαρακτηριστικό απόσπασμα από το βιβλίο του Μόζερ, περιγράφοντας τη μεθοδολογία απαξίωσης των επικριτών:
«Η εκστρατεία ακολούθησε το δοκιμασμένο σιωνιστικό εγχειρίδιο: Δυσφήμισε τον αντίπαλο ως αντισημίτη και “αυτομισητό Εβραίο” (self-hating Jew) ή ακόμη, στην περίπτωση της Άρεντ, ως Ναζί. Μετόπισε τη συζήτηση σε κάτι άσχετο, χρησιμοποιώντας συνήθως άφθονα προσωπικά υπονοούμενα… Αγνοήστε την ουσία, επικεντρωθείτε στην αστυνόμευση του ύφους (tone policing) και απαντήστε ακόμη και στον πιο νηφάλιο επιστήμονα, δημοσιογράφο, ραβίνο ή ακτιβιστή με υστερικό, διαπεραστικό συναίσθημα, καθιστώντας αδύνατη την πραγματική συζήτηση επί πραγματικών γεγονότων».
Σχολιάζοντας αυτό το φαινόμενο «διανοητικού εκφοβισμού» (intellectual thuggery), ο κ. Μόζερ τόνισε ότι η συγκεκριμένη τακτική είναι εξαιρετικά επαναλαμβανόμενη εδώ και έναν αιώνα:
«Τα ίδια πράγματα που έλεγαν για τη Ναν Γκόλντιν (Nan Goldin) την περασμένη εβδομάδα, τα έλεγαν για τον Γιάκομπ Ίσραελ ντε Χάαν (Jacob Israël de Haan) το 1921 —τον Ολλανδό αντισιωνιστή συγγραφέα που δολοφονήθηκε στην Ιερουσαλήμ το 1924 κατ’ εντολήν της Χαγκανά και του μετέπειτα δεύτερου προέδρου του Ισραήλ, Γιτζχάκ Μπεν-Ζβι. Δεν έχουν αναβαθμίσει σχεδόν καθόλου το λογισμικό τους. Καταφεύγουν στο συναίσθημα επειδή δεν μπορούν να προβάλουν ένα ορθολογικό επιχείρημα απέναντι στο βασικό ερώτημα: Έχουν το δικαίωμα οι Ευρωπαίοι Εβραίοι να πάνε στην Παλαιστίνη —μία χώρα που ήταν κατά 95% έως 97% μη εβραϊκή— και να ιδρύσουν αποικίες που στη συνέχεια θα επιβάλουν απαρτχάιντ, οικονομική καταστροφή, εθνοκάθαρση και τώρα γενοκτονία στον γηγενή πληθυσμό; Μεταφρασμένο στη σιωνιστική γλώσσα, αυτό τίθεται ως “έχει το Ισραήλ δικαίωμα ύπαρξης;”. Αλλά όταν μιλάμε για αυτό, μιλάμε για ένα καθεστώς που κάνει διακρίσεις εις βάρος περισσότερου από τον μισό πληθυσμό».
Ο συγγραφέας αναφέρθηκε επίσης στην περίπτωση της Φελίτσια Λάνγκερ (Felicia Langer), της πρώτης Ισραηλινής δικηγόρου που υπερασπίστηκε Παλαιστίνιους στα στρατοδικεία, η οποία υπέστη επιθέσεις, απειλές και τον βασανισμό του γιου της, πριν εγκαταλείψει τελικά τη χώρα καταγγέλλοντας ότι τα δικαστήρια αυτά αποτελούσαν μία «πρόσοψη δημοκρατίας» με ποσοστά καταδίκης που άγγιζαν το 99,5%.
«Το Ολοκαύτωμα στα τηλέφωνά μας» και η ρήξη της επίσημης αφήγησης
Στο καταληκτικό κεφάλαιο του βιβλίου, το οποίο φέρει τον τίτλο «Το Ολοκαύτωμα στα τηλέφωνά μας» (The Holocaust on Our Phones), εξετάζεται ο τρόπος με τον οποίο η άμεση, ανεξάρτητη καταγραφή της καταστροφής στη Γάζα μέσω των κοινωνικών δικτύων κλόνισε ανεπανόρθωτα το παραδοσιακό επικοινωνιακό αφήγημα των μεγάλων μέσων ενημέρωσης.
Όπως παρατήρησε ο Ρασίντ Χαλίντι, επί δεκαετίες η δημόσια συνείδηση στη Δύση οικοδομήθηκε πάνω σε διαδοχικά ορόσημα —από το ναζιστικό Ολοκαύτωμα και την προπαγανδιστική ταινία Έξοδος (Exodus) έως τη δίκη του Άιχμαν και τον πόλεμο του 1967— δημιουργώντας ένα καθεστώς «αιώνιας δικαίωσης του Ισραήλ και ενοχοποίησης ή διαγραφής των Παλαιστινίων». Σήμερα, σημείωσε, οι εικόνες της σφαγής στις οθόνες των κινητών τηλεφώνων των νέων ανθρώπων καθιστούν αυτά τα αφηγήματα διάτρητα.
Συμφωνώντας με τη διαπίστωση, ο Μόζερ υπογράμμισε ότι συντελείται μία βαθιά τομή στις νεότερες γενιές:
«Ζούμε σε επαναστατικούς καιρούς. Η πολιτική ακολουθεί την κουλτούρα (politics is downstream from culture). Αυτό που είδαμε τα τελευταία τρία χρόνια έχει διαμορφώσει μία ολόκληρη γενιά σε όλο τον κόσμο, όχι μόνο Εβραίους ή Παλαιστίνιους. Όταν βλέπεις στο τηλέφωνό σου μπλουζάκια Ισραηλινών στρατιωτών με τη ζωγραφιά μιας εγκύου γυναίκας μέσα σε στόχαστρο και τη λεζάντα “ένας πυροβολισμός, δύο νεκροί”, πώς υποτίθεται ότι πρέπει να αντιδράσεις; Θα επιτρέψεις σε αυτόν τον άνθρωπο να μιλά εξ ονόματός σου; Η πραγματική αλλαγή είναι να πούμε: “Δεν ορίζετε εσείς τους κανόνες πια. Εμείς θέτουμε τους κανόνες τώρα. Εννοούσαμε πραγματικά αυτό που λέγαμε όταν δηλώναμε ενάντια στη γενοκτονία και υπέρ των καθολικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων”».
Μάλιστα, μοιράστηκε μία προσωπική εμπειρία από την 80χρονη μητέρα του, η οποία, αν και αρχικά εξοργίστηκε με τις θέσεις του, διάβασε το βιβλίο του και τον κάλεσε λέγοντάς του: «Πρέπει να σου ζητήσω συγγνώμη για όσα είπα και ντρέπομαι που κάποτε δήλωνα σιωνίστρια».
Ο διαχωρισμός του ιουδαϊσμού από τον εθνικισμό και η μάχη κατά του αντισημιτισμού
Απαντώντας σε ερωτήσεις του κοινού για τη διάκριση μεταξύ κριτικής στο Ισραήλ και αντισημιτισμού, ο Μπέντζαμιν Μόζερ απέρριψε κατηγορηματικά την προσπάθεια φίμωσης των κινητοποιήσεων, σημειώνοντας ότι η εργαλειοποίηση του όρου αποπροσανατολίζει από τον πραγματικό ρατσισμό:
«Η μεγαλύτερη υπηρεσία στην καταπολέμηση του αντισημιτισμού είναι η καθημερινή μάχη ενάντια στον σιωνισμό. Τίποτα δεν έχει κάνει τους Εβραίους να φαίνονται χειρότεροι στην ιστορία από τον σιωνισμό. Είναι τρομερό να συνδέεται η παράδοσή σου, η θρησκεία σου και η οικογένειά σου με τη σφαγή δεκάδων χιλιάδων παιδιών. Πρέπει να βγεις μπροστά και να πεις ότι αυτό δεν σε εκπροσωπεί».
Από την πλευρά του, ο Ρασίντ Χαλίντι στηλίτευσε τη μεροληπτική κάλυψη των φοιτητικών διαδηλώσεων από κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης, όπως οι New York Times, υπενθυμίζοντας ότι μεγάλο μέρος των επικεφαλής των καταλήψεων στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια ήταν οι ίδιοι Εβραίοι φοιτητές που γιόρταζαν το Πέσαχ και το Σάββατο εντός των κινητοποιήσεων.
Αναφορικά με το μέλλον της ισραηλινής κοινωνίας, ο συγγραφέας εκτίμησε ότι η διατήρηση ενός καθεστώτος αποκλεισμού είναι ιστορικά ανέφικτη:
«Κανένα καθεστώς στον σύγχρονο κόσμο που διέπραξε γενοκτονία δεν επιβίωσε —είτε επρόκειτο για τους Χούτου στη Ρουάντα, είτε για τη ναζιστική Γερμανία, είτε για τη Σερβία του Μιλόσεβιτς. Αυτό δεν καταλήγει καλά ούτε για τα θύματα, αλλά ούτε και για τους θύτες. Το διαχρονικό αίτημα του παλαιστινιακού κινήματος από τον 19ο αιώνα δεν είναι να μην ζουν Εβραίοι εκεί —οι Εβραίοι ζουν σε πολλές χώρες—, αλλά να μην κυριαρχεί ένα καθεστώς εθνοκάθαρσης».



