Μόλις μία εβδομάδα πριν από το ιστορικό δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου 2015, ενώ η Ελλάδα βρισκόταν στη δίνη της οικονομικής ασφυξίας και των κεφαλαιακών ελέγχων, μια σειρά απόρρητων ηλεκτρονικών μηνυμάτων αποκαλύπτει έναν παρασκηνιακό διάλογο για το μέλλον της χώρας. Ο Τζέφρεϊ Επστάιν και ο κορυφαίος διανοητής Νόαμ Τσόμσκι, μέσα από την αλληλογραφία τους που ήρθε στο φως από το «Αρχείο Επστάιν», αντάλλασσαν αναλύσεις για τη φύση του ελληνικού χρέους, τον ρόλο των διεθνών τραπεζών και τις γεωπολιτικές ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο.

Στις 28 Ιουνίου 2015, ο Τζέφρεϊ Επστάιν απέστειλε μήνυμα στον Νόαμ Τσόμσκι, επισυνάπτοντας ένα διάγραμμα που απεικόνιζε τις χρηματοοικονομικές ροές μεταξύ της ελληνικής κυβέρνησης και των διεθνών δανειστών. Με την Ελλάδα να αντιμετωπίζει μια ληξιπρόθεσμη οφειλή 1,6 δισεκατομμυρίων ευρώ προς το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο στις 30 Ιουνίου, ο Επστάιν χαρακτήρισε την κατάσταση ως μια «κυκλική αποπληρωμή».

Σύμφωνα με την ανάλυσή του, η ανάγκη για νέα κεφάλαια διάσωσης προκειμένου να αποπληρωθούν προηγούμενα δάνεια συνιστούσε ένα παράδοξο λογιστικό σχήμα. Ο Επστάιν σημείωσε ότι οι δανειστές καταγράφουν τους τόκους ως εισόδημα, σχολιάζοντας σκωπτικά πως «αν το επιτόκιο είναι υψηλό, θα το αποκαλούσες ληστρικό δανεισμό, αν ήταν χαμηλό, θα το αποκαλούσες διάσωση». Κατέληξε δε στο συμπέρασμα πως η όλη διαδικασία στερούνταν ουσίας, περιγράφοντάς την ως μια μεταφορά χρημάτων από τη μία τσέπη στην άλλη.

«Επονείδιστο χρέος» και η προστασία των βόρειων τραπεζών

Η απάντηση του Νόαμ Τσόμσκι μετατόπισε την οπτική γωνία στο κοινωνικό και ηθικό σκέλος της κρίσης. Επικαλούμενος οικονομολόγους που διερεύνησαν τις λεπτομέρειες των πακέτων στήριξης, ο Τσόμσκι υποστήριξε ότι περίπου το 90% των πληρωμών προς την Ελλάδα κατέληγε τελικά σε γερμανικές και γαλλικές τράπεζες, οι οποίες είχαν προβεί σε ριψοκίνδυνες επενδύσεις.

«Στην πραγματικότητα, οι Έλληνες πληρώνουν τις τράπεζες του Βορρά για χρέη που ο λαός δεν δημιούργησε ποτέ», ανέφερε χαρακτηριστικά. Ο Τσόμσκι πρότεινε ότι το χρέος αυτό θα έπρεπε να θεωρηθεί «επονείδιστο» (odious debt) και να προχωρήσει η ριζική αναδιάρθρωση ή η διαγραφή του, εκφράζοντας την αλληλεγγύη του προς τους πολίτες που επωμίζονταν ένα δυσβάσταχτο κόστος χωρίς προσωπική ευθύνη.

Η εμπλοκή του Εχούντ Μπαράκ και οι γεωπολιτικές προεκτάσεις

Ένα ιδιαίτερο στοιχείο της αλληλογραφίας είναι η αναφορά στον πρώην πρωθυπουργό του Ισραήλ, Εχούντ Μπαράκ. Ο Επστάιν ενημέρωσε τον Τσόμσκι ότι ο Μπαράκ συμφωνεί με πολλές από τις απόψεις του διανοητή, παρά τις επιμέρους διαφωνίες τους. Ο Επστάιν περιέγραψε τον Μπαράκ ως «εξαιρετικό στη γεωπολιτική», μεταφέροντας τις απόψεις του για τον Σιωνισμό και την ανάγκη για ανάληψη ρίσκου στην τρέχουσα νοοτροπία.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο, ο Επστάιν υποστήριξε ότι η Ελλάδα δεν διέθετε αποτελεσματικό σύστημα φορολόγησης και πως ένα πολύ μεγάλο μέρος της οικονομίας ήταν «μαύρο». Κατά την άποψή του, κανένα καθεστώς λιτότητας ή φόρων δεν θα είχε πραγματικό αποτέλεσμα, χαρακτηρίζοντας την κατάσταση ως ένα «μεσογειακό παιχνίδι της κοτόπουλου» (game of chicken), επικίνδυνο για τον πληθυσμό της χώρας.

Η στρατηγική της «ταπείνωσης» και το μέλλον της Δημοκρατίας

Στο τελευταίο μήνυμα της σειράς, στις 29 Ιουνίου 2015, ο Τσόμσκι αφού άσκησε κριτική στην πολιτική του Ισραήλ ιδιαίτερα μετά τη δεκαετία του 1970, επανέφερε τη συζήτηση στο πολιτικό πεδίο. Διαφώνησε με την ανάλυση του Επστάιν, επιμένοντας ότι το ζήτημα δεν ήταν τεχνικό αλλά θεσμικό. Υποστήριξε ότι η Τρόικα είχε ως σαφή στόχο να ταπεινώσει την κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ, ώστε να διασφαλίσει ότι κανένας άλλος στην Ευρώπη δεν θα αμφισβητούσε τους κανόνες που έθεσαν οι «κυρίαρχοι».

Σύμφωνα με τον Τσόμσκι, η πίεση προς την Ελλάδα λειτούργησε ως παραδειγματισμός για την αποτροπή οποιασδήποτε δημοκρατικής πρόκλησης απέναντι στο ευρωπαϊκό οικονομικό κατεστημένο.