Του Νικόλαου Γρυσπολάκη

Στην Ελλάδα, η λέξη «καθαρισμός ρεμάτων» έχει μετατραπεί σε έναν ευφημισμό. Δεν περιγράφει μια πράξη φροντίδας, αλλά συχνά μια βίαιη επέμβαση: εκρίζωση της βλάστησης, ευθυγράμμιση της κοίτης, μετατροπή ενός ζωντανού οικοσυστήματος σε αποστραγγιστικό κανάλι.

Κι όμως, τα ρέματα δεν είναι αγωγοί· είναι οργανισμοί.

Η σύγχρονη επιστήμη της υδρολογίας και της οικολογίας είναι σαφής: η παρόχθια βλάστηση συγκρατεί το έδαφος και αποτρέπει την διάβρωση, επιβραδύνει τη ροή, ενισχύει τη διήθηση και τροφοδοτεί τον υδροφόρο ορίζοντα. Η απομάκρυνσή της οδηγεί ακριβώς στο αντίθετο αποτέλεσμα: ταχύτερη απορροή, αυξημένες πλημμύρες κατάντη, υποχώρηση του υδροφόρου ορίζοντα και σταδιακή ερημοποίηση της περιοχής.

Αυτό δεν αποτελεί μια θεωρία των “οικολόγων”, αλλά βασική αρχή της φυσικής λειτουργίας των ρεμάτων.

Όταν «καθαρίζουμε» ένα ρέμα από τη βλάστησή του μειώνουμε δραστικά την τραχύτητα της κοίτης,αυξάνουμε την ταχύτητα του νερού και ενισχύουμε τα πλημμυρικά κύματα στις κατοικημένες περιοχές.Εάν κάποιος έχει ποτέ του επισκεφτεί ένα υγιές δάσος κατά τη διάρκεια μιας καταιγίδας μπορεί πολύ καλά να καταλάβει τη διαφορά σε σχέση με το πώς συμπεριφέρεται το νερό εντός μιας περιοχής γεμάτη με σκληρές επιφάνειες κατά την διάρκεια μιας καταιγίδας. Στη μεν περίπτωση το νερό κυλά αργά και απορροφάται από το έδαφος, στη δε περίπτωση το νερό επιταχύνεται και συγκεντρώνεται σε τεράστιες ποσότητες καταλήγοντας εν προκειμένω στη θάλασσα.

Ταυτοχρόνως, με αυτές τις πρακτικές, αφαιρούμε το βασικό μηχανισμό αναπλήρωσης των υπόγειων υδάτων. Η διήθηση μειώνεται, το νερό φεύγει προς τη θάλασσα, και ο υδροφόρος ορίζοντας υποχωρεί. Το αποτέλεσμα; Περισσότερες πλημμύρες τον χειμώνα, περισσότερη λειψυδρία το καλοκαίρι.

Αυτή η αντίφαση δεν είναι τυχαία. Είναι συνέπεια λανθασμένης διαχείρισης.

Ακόμη και το ίδιο το θεσμικό πλαίσιο στην Ελλάδα αναγνωρίζει ότι τα υδατορέματα πρέπει να διατηρούν τη φυσική τους μορφή και λειτουργία, με στόχο τόσο την αποφυγή πλημμυρών όσο και την προστασία των οικοσυστημάτων . Οι επίσημες οδηγίες επισημαίνουν ότι οι παρεμβάσεις πρέπει να είναι περιορισμένες, χωρίς πλήρη αποψίλωση ή αλλοίωση της κοίτης, και να γίνονται με ήπια μέσα .

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η λογική είναι ακόμη πιο ξεκάθαρη. Η Οδηγίες για τις πλημμύρες 2007/60/ΕΚ και 2000/60/ΕΚ καθώς και η Οδηγία 92/43/ΕΟΚ για την χλωρίδα και την πανίδα. όπως και οι εθνική νομοθεσία με τους νόμους Ν. 3199/2003 και τον Ν. 4258/2014 για την οριοθέτηση και προστασία των υδατορεμάτων και συνολικά η περιβαλλοντική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης, απαγορεύουν τέτοιες πρακτικές και θέτουν πολύ αυστηρά όρια σχετικώς με το τι παρεμβάσεις επιτρέπονται. Τα νομοθετήματα βασίζονται στην αποκατάσταση της φυσικής λειτουργίας των υδάτινων σωμάτων, όχι στην καταστροφή τους. Οι ανθρώπινες παρεμβάσεις που αλλοιώνουν τη μορφή των ρεμάτων αναγνωρίζεται ότι μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο πλημμύρας, αντί να τον μειώσουν .

Με απλά λόγια: τα έργα που παρουσιάζονται ως «αντιπλημμυρικά» μπορεί να είναι ακριβώς το αντίθετο.

Και εδώ τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: όταν οι παρεμβάσεις αυτές καταστρέφουν οικοσυστήματα, αυξάνουν τον κίνδυνο καταστροφών και αντιβαίνουν στη σύγχρονη επιστημονική γνώση και τις ευρωπαϊκές κατευθύνσεις, μπορούμε ακόμη να τις θεωρούμε νόμιμες ή θεμιτές;

Η πραγματική λύση δεν είναι ο «καθαρισμός», αλλά η αποκατάσταση. Η επαναφορά της φυσικής κοίτης,η ενίσχυση της παρόχθιας βλάστησης, η δημιουργία χώρου για το νερό να απλωθεί και να διηθηθεί είναι πρακτικές που μας προστατεύουν κι από τις πλημμύρες αλλά και από την λειψυδρία. Ας αφήσουμε το ποτάμι να κάνει αυτό που ξέρει· διότι κάθε φορά που προσπαθούμε να το «διορθώσουμε», το μετατρέπουμε σε απειλή και κάθε φορά που το καταστρέφουμε, καταστρέφουμε μαζί του το ίδιο το νερό κι άρα εμάς τους ίδιους.