Θλίψη προκαλεί στα Χανιά και στον κόσμο της παραδοσιακής μουσικής η είδηση της απώλειας της Ασπασίας Παπαδάκη, της γυναίκας που συνέδεσε το όνομά της με τη διάρρηξη των έμφυλων στερεοτύπων στην κρητική μουσική παράδοση. Η πρώτη γυναίκα που τόλμησε να κρατήσει επαγγελματικά τη λύρα, ένα όργανο ταυτισμένο επί αιώνες με την ανδρική έκφραση, άφησε την τελευταία της πνοή σε ηλικία 94 ετών, αφήνοντας πίσω της μια σπάνια πολιτιστική παρακαταθήκη.
Η Ασπασία Παπαδάκη γεννήθηκε το 1932 στο χωριό Πλάκα της επαρχίας Αποκορώνου, ως το υστερότοκο παιδί μιας τετραμελούς οικογένειας με βαθιές μουσικές ρίζες. Το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε ήταν κορεσμένο από τους ήχους της κρητικής υπαίθρου, καθώς η οικογένειά της περιλάμβανε μια μακρά σειρά λαϊκών μουσικών, βιολατόρων και λυράρηδων.
Ο πατέρας της, Φραγκιός Παπαδάκης, ήταν δεξιοτέχνης στο λαούτο και αδελφός του ονομαστού λυράρη Μιχάλη Παπαδάκη, γνωστού ως «Πλακιανού». Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η κλίση της Ασπασίας προς τη μουσική εκδηλώθηκε πρώιμα και με έναν ιδιαίτερα δυναμικό τρόπο: σε ηλικία μόλις 14 ετών, κατασκεύασε μόνη της την πρώτη της λύρα, ξεκινώντας μια αυτοδίδακτη πορεία που έμελλε να γράψει ιστορία.
Η σύγκρουση με τα στερεότυπα και η «παρένθεση» του βιολιου
Η απόφαση της νεαρής τότε Ασπασίας να ασχοληθεί σοβαρά με τη λύρα ήρθε αντιμέτωπη με τις κοινωνικές συμβάσεις της εποχής. Μετά τον θάνατο του πατέρα της, η μητέρα της εξέφρασε έντονες αντιρρήσεις, θεωρώντας ότι η λύρα αποτελούσε αποκλειστικά ανδρική ενασχόληση. Σε μια προσπάθεια να την αποτρέψει, της αγόρασε ένα βιολί, όργανο που θεωρούνταν τότε πιο «συμβατό» για μια γυναίκα μουσικό.
Η Ασπασία Παπαδάκη συμμορφώθηκε με την επιθυμία της οικογένειάς της και αφοσιώθηκε στο βιολί μέχρι και το 1959. Ωστόσο, η μοίρα και οι επαγγελματικές ανάγκες της εποχής θα την επανέφεραν σύντομα στο αρχικό της πάθος.
Η καθοριστική στροφή και η καταξίωση
Το 1960, η μετακόμισή της στα Χανιά μαζί με τον αδελφό της, Παύλο Παπαδάκη —έναν σπουδαίο λαουτιέρη και τραγουδιστή που υπήρξε μόνιμος συνεργάτης της— αποτέλεσε ορόσημο. Η αφορμή για την οριστική επιστροφή στη λύρα δόθηκε κατά τη διάρκεια μιας πρόσκλησης για ηχογράφηση στον Ραδιοφωνικό Σταθμό Χανίων. Όταν οι υπεύθυνοι απέκλεισαν το σχήμα επειδή αναζητούσαν συγκρότημα με λύρα και όχι με βιολί, η Ασπασία Παπαδάκη πήρε τη μεγάλη απόφαση: εγκατέλειψε το βιολί και αφιερώθηκε αποκλειστικά στη λύρα.
Η καταξίωση δεν άργησε να έρθει. Το 1962 ηχογράφησε τον πρώτο της δίσκο 45 στροφών με τον τίτλο «Παράξενο Πουλί», ένα συρτό που σηματοδότησε την επίσημη είσοδό της στη δισκογραφία. Συνοδευόμενη πάντα από το λαούτο του αδελφού της, πραγματοποίησε αναρίθμητες εμφανίσεις σε γάμους, πανηγύρια και πολιτιστικές εκδηλώσεις, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Παράλληλα, η συνεργασία της με τον Βαγγέλη Ζαμπετουλάκη στους περισσότερους δίσκους του, εδραίωσε τη θέση της ως μια από τις πλέον σεβάσμιες μορφές της κρητικής παράδοσης.
Η άγνωστη διαδρομή από τον Αποκόρωνα στην καταξίωση
Η καταγωγή της Ασπασίας Παπαδάκη από το χωριό Πλάκα Χανίων δεν ήταν τυχαία για την εξέλιξή της. Το χωριό, που σήμερα αποτελεί έναν από τους δημοφιλέστερους προορισμούς της Κρήτης, υπήρξε η κοιτίδα μιας σπουδαίας μουσικής οικογένειας. Ο πατέρας της, Φραγκιός Παπαδάκης, ήταν δεξιοτέχνης του λαούτου και αδελφός του θρυλικού λυράρη Μιχάλη Παπαδάκη, γνωστού ευρύτερα ως «Πλακιανού».
Ωστόσο, η παιδική της ηλικία σημαδεύτηκε από την απώλεια. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, ο πατέρας της έχασε τη ζωή του σε δυστύχημα με γερμανικό αυτοκίνητο μέσα στο χωριό, αφήνοντας πίσω του τέσσερα ορφανά παιδιά: την Ιωάννα, την Ασπασία, την Ανθία και τον Παύλο. Παρά την απουσία του πατέρα, η μουσική παρέμεινε ο συνεκτικός δεσμός της οικογένειας, με τη μητέρα τους να παίζει μαντολίνο και τον θείο τους να συνεχίζει την παράδοση της λύρας.
Τα πρώτα βήματα ανάμεσα σε λαούτα και μαντολίνα
Η πρώτη επαφή με τη μουσική ήρθε φυσικά, καθώς τα αδέλφια άκουγαν τους μεγαλύτερους και προσπαθούσαν να μιμηθούν τους ήχους τους. Η μεγαλύτερη αδελφή, η Ιωάννα —μητέρα του καταξιωμένου καλλιτέχνη του λαούτου και παραγωγού μουσικών εκπομπών Μανώλη Μπαλωμενάκη— ήταν η πρώτη που άρχισε να μαθαίνει. Σύντομα ακολούθησαν η Ασπασία και ο μικρότερος αδελφός της, ο Παύλος.
Λόγω της μικρής τους ηλικίας, τα παιδιά δυσκολεύονταν ακόμη και να κρατήσουν το λαούτο του πατέρα τους. Η Ασπασία θυμάται με συγκίνηση πώς βοηθούσε τον Παύλο να κρατά το όργανο και εκείνος την ίδια, σε μια αμοιβαία προσπάθεια να δαμάσουν τις χορδές. Αυτή η πρώιμη συνεργασία με τον Παύλο Παπαδάκη εξελίχθηκε σε μια ισόβια καλλιτεχνική σύμπραξη, καθώς εκείνος έγινε αργότερα ο βασικός της συνεργάτης στο λαούτο και το τραγούδι.
Η ανάδυση στο πάλκο: Μια κοινωνική επανάσταση
Η είδηση ότι «δύο κοπελιές παίζουν όργανα» διαδόθηκε γρήγορα σε ολόκληρη την περιφέρεια, προκαλώντας αίσθηση στην τοπική κοινωνία. Σε μια εποχή που τα μουσικά όργανα ήταν λίγα και η παρουσία γυναικών στο πάλκο σχεδόν ανύπαρκτη, η Ασπασία και η αδελφή της έγιναν πόλος έλξης για τα γύρω χωριά.
Οι μετακινήσεις τους τότε γίνονταν κάτω από αντίξοες συνθήκες, με γαϊδουράκια ή με το μοναδικό αυτοκίνητο που διέθετε κάθε χωριό. Παρά τις δυσκολίες, περιόδευσαν σε ολόκληρη την Κρήτη, συμμετέχοντας σε βαφτίσεις, γάμους και πανηγύρια, ερμηνεύοντας παραδοσιακά συρτά, πολλά από τα οποία ανήκαν στον θείο της, τον Μιχάλη Παπαδάκη.
Η αισθητική της σεμνότητας
Η Ασπασία Παπαδάκη περιγράφει με γλαφυρότητα την εμφάνισή τους στις δημόσιες εμφανίσεις, αναδεικνύοντας το ήθος μιας άλλης εποχής. Φορούσαν ρούχα που έραβαν οι ίδιες, αγοράζοντας υφάσματα από τα τοπικά εμπορικά καταστήματα. Επειδή η θέση της λυράρισσας απαιτούσε να κάθονται ψηλότερα στο πάλκο, η Ασπασία φρόντιζε πάντα να τοποθετεί μια μπλούζα ή ένα πανί πάνω στα γόνατά της για λόγους ευπρέπειας. «Ήταν σεμνά χρόνια τότε», σημειώνει η ίδια, αναφερόμενη στην εκτίμηση που έτρεφε ο κόσμος προς το πρόσωπό τους.
Η κληρονομιά μιας πρωτοπόρου
Τα τελευταία χρόνια της ζωής της, η Ασπασία Παπαδάκη διέμενε στο Δημοτικό Γηροκομείο Χανίων, διατηρώντας μέχρι τέλους την αξιοπρέπεια και τη σεμνότητα που τη χαρακτήριζαν. Η φυγή της δεν σηματοδοτεί μόνο το τέλος μιας εποχής, αλλά και την υπενθύμιση της δύναμης που απαιτείται για να ακολουθήσει κανείς το ταλέντο του κόντρα στις προκαταλήψεις.
Δείτε φωτογραφίες:
Δεν μπορούν όλοι να πληρώσουν. Και το σεβόμαστε.
Αν βρίσκεσαι σε δύσκολη οικονομική κατάσταση, συνέχισε να μας διαβάζεις δωρεάν. Η ενημέρωση πρέπει να παραμένει προσβάσιμη για όλους.
Αν όμως μπορείς, στήριξέ μας σήμερα. Ορίστε δύο καλοί λόγοι για να το κάνεις:
- Η στήριξή σου ενισχύει άμεσα την ποιότητα και την ανεξαρτησία της δημοσιογραφίας μας.
- Κοστίζει λιγότερο από έναν καφέ και η διαδικασία διαρκεί λιγότερο από 1 λεπτό.
Επίλεξε σήμερα να γίνεις συνδρομητής ή δωρητής.
Σας ευχαριστούμε θερμά.
