Του Γιάννη Αγγελάκη

Σε έναν κήπο κάπου στην αγγλική επαρχία, ένας ερασιτέχνης κηπουρός ποτίζει με προσοχή ένα μικρό κυκλάμινο.

Το αγόρασε πριν από λίγους μήνες μέσω μίας διαδικτυακής πλατφόρμας, καταβάλλοντας ένα ποσό αρκετά υψηλό.

Γνωρίζει ότι το συγκεκριμένο είδος δεν φύεται πουθενά αλλού στον κόσμο πέρα από τις βραχώδεις πλαγιές της Κρήτης. Γνωρίζει ότι η μεταφορά του στα χέρια του υπήρξε, με νομικούς όρους, μια πράξη παράνομη. Και ασφαλώς γνωρίζει ότι η αφαίρεσή του από το φυσικό του περιβάλλον στέρησε από το κρητικό οικοσύστημα τη δυνατότητα παραγωγής εκατοντάδων νέων φυτών στις επόμενες δεκαετίες. Όμως, αν και κάτι τέτοιο θα ήταν ανεπίτρεπτο στη χώρα του, δεν φαίνεται να ανησυχεί ή να ενοχλείται. Και με χαρά και μία δόση αυτάρεσκης περιφέρειας σπεύδει να επιδείξει το σπάνιο εξωτικό φυτό στους επισκέπτες του…

Η παγκόσμια κρίση της βιοποικιλότητας έχει εδώ και χρόνια ταυτιστεί στη συλλογική συνείδηση με την εικόνα εξωτικών ζώων στις ασιατικές ή αφρικανικές ζούγκλες. Όμως μια εξίσου καταστροφική κρίση βιοποικιλότητας αντιμετωπίζει και ο κόσμος της χλωρίδας.

Το παράνομο εμπόριο ενδημικών φυτών αποτελεί σήμερα μια βιομηχανία δισεκατομμυρίων δολαρίων, η οποία διαβρώνει συστηματικά τα οικοσυστήματα και ωθεί χιλιάδες είδη στο χείλος της εξαφάνισης.

Σύμφωνα με τις διαθέσιμες εκτιμήσεις, τουλάχιστον 102.056 είδη φυτών αποτελούν αντικείμενο εμπορίας παγκοσμίως. Το νόμιμο σκέλος αυτής της αγοράς αποτιμάται σε πάνω από 100 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, ενώ το παράνομο τμήμα της κυμαίνεται μεταξύ 7 και 23 δισεκατομμυρίων δολαρίων — ένα εύρος που από μόνο του υποδηλώνει τη δυσκολία αποτύπωσης του φαινομένου.

Η οικονομική ελκυστικότητα του παράνομου εμπορίου φυτών οφείλεται στο γεγονός ότι τα κέρδη μπορούν να είναι εξαιρετικά υψηλά, ενώ οι ποινές παραμένουν σε πολλές περιπτώσεις χαμηλότερες από εκείνες για το εμπόριο ναρκωτικών ή όπλων. Αυτή η ανισορροπία κινδύνου και απόδοσης καθιστά το «βοτανικό έγκλημα» μια προτιμητέα δραστηριότητα για οργανωμένα δίκτυα.

Στο επίκεντρο αυτής της σκοτεινής γεωγραφίας βρίσκεται η Κρήτη. Με τα 227 ενδημικά της είδη — φυτά που δεν συναντώνται πουθενά αλλού στον πλανήτη — το νησί αποτελεί ένα βιολογικό θησαυροφυλάκιο. Και όπως κάθε θησαυροφυλάκιο που δεν φυλάσσεται επαρκώς, έχει εδώ και χρόνια καταστεί στόχος.

Σε μια εκτενή συνομιλία που είχαμε με τον επί χρόνια κύριο ερευνητή στον ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, που αναλαμβάνει καθήκοντα Καθηγητή Συστηματικής Βοτανικής στο Τμήμα Γεωπονίας του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου, κ. Νίκο Κρίγκα, αναλύσαμε τους μηχανισμούς αυτής της «βοτανικής πειρατείας» που συντελείται κάτω από τη μύτη των αρχών.

Το Πρωτόκολλο της Ναγκόγια έβαλε μία τάξη στο μπάχαλο

Η συζήτηση για το παράνομο εμπόριο αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο μόνο αν οριστεί το νομικό της πλαίσιο. Σύμφωνα με τον κ. Κρίγκα «μιλάμε αποκλειστικά για αυτοφυή είδη της ελληνικής ή της κυπριακής χλωρίδας και όχι για καλλιεργούμενα. Η συζήτηση αφορά την εποχή μετά το 2014, έτος που αποτελεί ορόσημο, καθώς τέθηκε σε ισχύ το Πρωτόκολλο της Ναγκόγια». Μέχρι τότε, η κατάσταση περιγραφόταν με μία λέξη: «μπάχαλο».

«Ήταν μια απήχηση της αποικιοκρατίας», εξηγεί ο καθηγητής, «όπου οι οικονομικά ισχυρές δυνάμεις εκμεταλλεύονταν τους πόρους των ασθενέστερων χωρών. Σκεφτείτε τον καφέ: παράγεται σε οικονομικά αδύναμες χώρες, αλλά η εμπορία του ελέγχεται από εταιρείες σε ισχυρά κράτη».

Η ευρωπαϊκή οδηγία 511/2014 ήρθε να ανατρέψει αυτή την παράδοση, ορίζοντας ότι οι φυτογενετικοί πόροι αποτελούν εθνικό πλούτο και τα κράτη-μέλη έχουν κυριαρχικά δικαιώματα επ’ αυτών. Οποιαδήποτε πρόσβαση για εμπορική αξιοποίηση χωρίς ειδική αδειοδότηση θεωρείται πλέον παράνομη δραστηριότητα.

Νόμοι χωρίς επιβολή: Η ελληνική πραγματικότητα

Παρά το γεγονός ότι η οδηγία αποτελεί εθνικό νόμο από το 2019 —αφού προηγουμένως η χώρα μας αναγκάστηκε να πληρώσει πρόστιμα για την καθυστέρηση— η εφαρμογή της παραμένει ζητούμενο. Ο κ. Κρίγκας χρησιμοποιεί μια γεωπολιτική παρομοίωση:

«Ο ελεγκτικός μηχανισμός προβλέπεται νομικά. Το ελληνικό κράτος όμως, όπως και άλλα κράτη, δεν ασκεί αυτό το δικαίωμα. Είναι όπως συμβαίνει με τα χωρικά ύδατα: έχουμε το δικαίωμα, αλλά επιλέγουμε να μην το ασκήσουμε, ίσως για να μην προκληθούν αντιδράσεις».

Η συνέπεια αυτής της αδράνειας είναι η ανεξέλεγκτη διακίνηση σπάνιων ειδών στο διαδίκτυο. 

Έρευνα του 2019 κατέδειξε ότι περίπου 30 διαφορετικά είδη φυτών, τοπικά ενδημικά της Κρήτης που δεν υπάρχουν πουθενά αλλού στον κόσμο, πωλούνται ελεύθερα online.

«Μπορεί κανείς να τα αγοράσει πολύ εύκολα», σημειώνει ο καθηγητής.

Η Κρήτη δεν είναι απλώς ένα νησί· είναι ένας βοτανικός θησαυρός με 227 ενδημικά είδη σε ένα σύνολο που ξεπερνά τα 2.000. Ωστόσο, αυτή η μοναδικότητα είναι και η «κατάρα» της. «Ο κόσμος γνωρίζει τον δίκταμο ή τη μαλοτήρα, αλλά υπάρχουν πάνω από 230 κρητικά είδη, από ορχιδέες μέχρι κυκλάμινα και θάμνους», αναφέρει ο κ. Κρίγκας.

Ψηφιακά παζάρια των φυτικών θησαυρών της Κρήτης

Το παράνομο εμπόριο δεν διεξάγεται πλέον σε σκοτεινές γωνιές φυσικών αγορών αλλά από την άνεση του σπιτιού του αγοραστή δια της φωτεινής οθόνης του ηλεκτρονικού υπολογιστή. Ο έλεγχος αυτής της κίνησης αποτελεί τη μεγαλύτερη πρόκληση για τις διωκτικές αρχές. 

Στην εποχή του ψηφιακού μετασχηματισμού, η «βοτανική πειρατεία» διεξάγεται φανερά΄ έχει βρει καταφύγιο σε πλατφόρμες όπως το eBay, αλλά και σε εξειδικευμένες ιστοσελίδες φυτωρίων του εξωτερικού. 

Η έρευνα του καθηγητή Νίκου Κρίγκα και της ομάδας του έχει εντοπίσει τουλάχιστον 65 φυτώρια σε 14 διαφορετικές χώρες —με την Αγγλία να κρατά τα πρωτεία— τα οποία συμμετέχουν ενεργά στη διακίνηση ειδών που έχουν αφαιρεθεί παράνομα από το φυσικό τους περιβάλλον.

Η σκοτεινή λειτουργία των «wish lists»

Η διαδικασία δεν είναι πάντα εμφανής στο ευρύ κοινό. Πολλά από αυτά τα δίκτυα λειτουργούν με τη λογική της «κατά παραγγελία» λεηλασίας. 

«Δεν γνωρίζουμε ακριβώς την πηγή, αλλά ξέρουμε ότι διαθέτουν “wish lists” (λίστες επιθυμιών)», εξηγεί ο κ. Κρίγκας. «Αν δηλώσετε ότι ενδιαφέρεστε, για παράδειγμα, για το κρητικό κυκλάμινο, θα βρεθεί ένας κρυφός τρόπος να σας το προμηθεύσουν».

Αυτή η λειτουργία υποδηλώνει την ύπαρξη ενός καλά οργανωμένου δικτύου συλλεκτών στο πεδίο. 

«Δεν μπορεί να εξηγηθεί αλλιώς πώς ένα είδος που δεν υπάρχει στον κατάλογο ενός φυτωρίου, εμφανίζεται ξαφνικά μετά από τρεις-τέσσερις μήνες, ενώ δεν διατίθεται πουθενά αλλού», σημειώνει ο καθηγητής.

Παρά τους ισχυρισμούς των εμπόρων ότι το υλικό προέρχεται από βοτανικούς κήπους, η ταχύτητα εμφάνισης νέων, σπάνιων ειδών «κατόπιν παραγγελίας» καταρρίπτει αυτούς τους ισχυρισμούς, φωτογραφίζοντας απευθείας την παράνομη συλλογή από τα βουνά της Κρήτης.

Η βοτανική αποικιοκρατία πίσω από την κουλτούρα του «Backyard Garden»

Γιατί όμως υπάρχει αυτή η ακόρεστη δίψα για τη χλωρίδα ενός μεσογειακού νησιού σε μέρη όπως η Κεντρική Ευρώπη ή η Αμερική; Η απάντηση κρύβεται στην παράδοση του «backyard garden» και την ανάγκη για κοινωνική διαφοροποίηση.

Σύμφωνα με τον κ. Κρίγκα, οι αγοραστές αναζητούν φυτά σπάνια, απειλούμενα και μοναδικά, όχι για την οικολογική τους αξία, αλλά για το status που προσδίδουν στον ιδιοκτήτη τους.

«Τα αγοράζουν για να δείχνουν πόσο “ιδιαίτερος” είναι αυτός που τα καλλιεργεί», αναφέρει χαρακτηριστικά. Υπάρχει μάλιστα μια βαθιά ηθική αντίφαση σε αυτή τη συμπεριφορά: άνθρωποι σε χώρες όπως η Γερμανία ή η Αγγλία, που δεν θα διανοούνταν ποτέ να παραβιάσουν τη νομοθεσία της δικής τους χώρας, θεωρούν φυσιολογικό να τροφοδοτούν το παράνομο εμπόριο σε άλλες χώρες.

Πρόκειται για μια μορφή «βοτανικής αποικιοκρατίας» που επιβιώνει στον 21ο αιώνα, μεταμφιεσμένη σε αγάπη για την κηπουρική.

Τα οικονομικά της πειρατείας: Ένας τζίρος που προκαλεί ίλιγγο

Αν και ο ακριβής προσδιορισμός των κερδών είναι δυσχερής λόγω της φύσης της δραστηριότητας, ο καθηγητής Κρίγκας προχώρησε σε μια υπόθεση εργασίας.

Χρησιμοποιώντας μια απλή εξίσωση —100 κωδικοί προϊόντων, 100 πελάτες και 100 αποστολές ετησίως— κάποια εταιρεία στην Κρήτη μπορεί να έχει τζίρος έως και 120.000 ευρώ τον χρόνο.

«Είναι ένας πολύ σημαντικός τζίρος», τονίζει, αν αναλογιστεί κανείς ότι οι ποινές παραμένουν δυσανάλογα χαμηλές.

Το «βοτανικό έγκλημα» αποδεικνύεται μια εξαιρετικά επικερδής και ασφαλής δραστηριότητα για τα οργανωμένα δίκτυα, καθώς η επικίνδυνη ισορροπία μεταξύ υψηλής απόδοσης και χαμηλής πιθανότητας αυστηρής καταδίκης το καθιστά προτιμητέο σε σχέση με άλλου είδους παράνομα είδη εμπορίου όπως των ναρκωτικών ή των όπλων.

Πώς ο βοτανικός τουρισμός ενδυναμώνει την βοτανική πειρατεία

Μια άλλη, ιδιαίτερα ανησυχητική πτυχή που αναδεικνύει ο κ. Κρίγκας, είναι η σύνδεση του παράνομου εμπορίου με τον βοτανικό τουρισμό. Περισσότερες από δέκα εταιρείες διοργανώνουν εξορμήσεις στην Κρήτη, με επισκέπτες που πληρώνουν έως και 3.000 ευρώ την εβδομάδα για να θαυμάσουν τη χλωρίδα του νησιού.

Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν είναι η παρατήρηση, αλλά οι δυνατότητες που δίνει η τεχνολογία.

«Μέσω των φωτογραφιών, έχουν πλέον τις γεωγραφικές συντεταγμένες των φυτών στις θέσεις όπου αυτοφύονται», αναφέρει ο καθηγητής. Αυτό το ψηφιακό αποτύπωμα λειτουργεί ως οδικός χάρτης για μελλοντικές επιδρομές. 

Είναι εξαιρετικά εύκολο για κάποιον να επιστρέψει σε μια «χαρτογραφημένη» τοποθεσία και να αφαιρέσει το φυτικό υλικό, μετατρέποντας μια τουριστική δραστηριότητα σε εργαλείο περιβαλλοντικής λεηλασίας.

Πώς η απώλεια βιολογικού υλικού πυροδοτεί την υποβάθμιση του οικοσυστήματος

Η αφαίρεση ενός φυτού από το φυσικό του περιβάλλον δεν αποτελεί μια απλή απώλεια μιας μονάδας βιολογικού υλικού· είναι μια πράξη που πυροδοτεί μια αλυσιδωτή αντίδραση υποβάθμισης του οικοσυστήματος.

Η βιολογική ζημιά που προκαλείται από την παράνομη συλλογή είναι συχνά μη αναστρέψιμη, καθώς πολλοί από τους ενδημικούς θησαυρούς της Κρήτης χαρακτηρίζονται από εξαιρετικά αργούς ρυθμούς ανάπτυξης και περίπλοκους αναπαραγωγικούς κύκλους.

«Μια ορχιδέα μπορεί να χρειαστεί από 5 έως 12 χρόνια για να ανθίσει για πρώτη φορά, ενώ μια τουλίπα χρειάζεται 5 με 7 χρόνια», εξηγεί ο καθηγητής Νίκος Κρίγκας. Στην περίπτωση της περιζήτητης τουλίπας του Ομαλού (Tulipa doerfleri), η οποία αποτελεί έναν από τους κύριους στόχους των διεθνών δικτύων, η ζημιά στον μελλοντικό πληθυσμό είναι κυριολεκτικά πολλαπλασιαστική.

«Κάθε φορά που κάποιος αφαιρεί ένα φυτό, ουσιαστικά στερεί τη δημιουργία εκατοντάδων νέων φυτών την επόμενη χρονιά».

Αυτή η βιολογική «λεηλασία» δεν περιορίζεται μόνο στο ίδιο το φυτό. Στη φύση, τίποτα δεν υπάρχει σε απομόνωση.

Η εξαφάνιση ενός ενδημικού είδους συμπαρασύρει μαζί της έναν ολόκληρο μικρόκοσμο από ωφέλιμα βακτήρια και μύκητες που συμβιώνουν στις ρίζες του, καθώς και έντομα ή ζώα που εξαρτώνται από τη γύρη και το φύλλωμά του. Η διατάραξη αυτής της λεπτής ισορροπίας καθιστά το οικοσύστημα εξαιρετικά ευάλωτο, επιτρέποντας την υπερανάπτυξη άλλων, συχνά επεκτατικών ειδών.

Η σταδιακή αφαίρεση του 13% των ενδημικών ειδών της Κρήτης που αποτελούν σήμερα αντικείμενο παράνομου εμπορίου δεν είναι απλώς μια στατιστική απώλεια, αλλά μια συστηματική κλοπή του πλούτου και διάβρωση της ανθεκτικότητας του νησιού.

Το αποτύπωμα της αποικιοκρατίας – Τα παράνομο εμπόριο ως ζήτημα ηθικής και ιστορικής δικαιοσύνης

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, πτυχή του παράνομου εμπορίου, αφορά τη σύνδεση του με το αποικιοκρατικό παρελθόν της περιοχής.

«Στην Κύπρο λ.χ. η οποία υπήρξε βρετανική αποικία μέχρι τη δεκαετία του ’50», αναφέρει ο καθηγητής, «ο αριθμός των τοπικών ενδημικών φυτών που εμπορεύονται στην Αγγλία είναι τριπλάσιος σε σχέση με άλλες περιοχές».

Η ευκολότερη πρόσβαση που είχαν οι κυρίαρχοι της περιόδου εκείνης στους φυσικούς πόρους των αποικιών δημιούργησε μια παράδοση «βοτανικής αρχαιοκαπηλίας», η οποία συνεχίζεται μέχρι σήμερα υπό νέες μορφές.

Το φαινόμενο θυμίζει έντονα τη μεταφορά αρχαιοτήτων στις μητροπόλεις της Ευρώπης, όπου ο πολιτισμός και η «εξωτική» φύση των «ιθαγενών» μετατρέπονταν σε εκθέματα για την τέρψη των πολιτισμένων της Δύσης.

Είναι μια ιστορική συνέχεια που αναδεικνύει ότι το παράνομο εμπόριο φυτών δεν είναι μόνο ένα περιβαλλοντικό έγκλημα, αλλά και ένα ζήτημα ηθικής και ιστορικής δικαιοσύνης.

Η νόμιμη οδός της επιστήμης

Απέναντι στην αυθαιρεσία των παράνομων συλλεκτών, ο καθηγητής αντιπαραβάλλει την αυστηρότητα της νόμιμης επιστημονικής οδού. 

Η έρευνα και η συλλογή δειγμάτων για επιστημονικούς σκοπούς διέπονται από ένα εξαιρετικά αυστηρό πλαίσιο. Για παράδειγμα, για τη μεταφορά μοσχευμάτων από την Κύπρο με σκοπό τον πολλαπλασιασμό και τη μελέτη του βιολογικού τους κύκλου, απαιτείται ειδική άδεια από το αρμόδιο Υπουργείο και, συχνά, η φυσική παρουσία τοποτηρητών κατά τη διαδικασία.

«Οποιαδήποτε άλλη ενέργεια, όπως το ξερίζωμα φυτών από ιδιώτες, είναι παράνομη», ξεκαθαρίζει ο κ. Κρίγκας. Η λειτουργία της ειδικής γνωμοδοτικής επιτροπής του Υπουργείου αποτελεί τη δικλίδα ασφαλείας που διασφαλίζει ότι η πρόσβαση στον εθνικό πλούτο γίνεται με γνώμονα τη γνώση και την προστασία, και όχι το κέρδος.

Η διάκριση αυτή είναι θεμελιώδης: η επιστήμη επιδιώκει να κατανοήσει και να διασώσει, ενώ η «πειρατεία» επιδιώκει να κατέχει και να εκμεταλλεύεται.

Νόμιμο Εμπόριο: Μια βιώσιμη εναλλακτική;

Παρά την έκταση του παράνομου εμπορίου, υπάρχει και μια νόμιμη αγορά ενδημικών φυτών, η οποία, όταν λειτουργεί σωστά, μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση.

Το νόμιμο εμπόριο βασίζεται σε φυτά που έχουν αναπαραχθεί τεχνητά σε φυτώρια (ex-situ) και δεν έχουν αφαιρεθεί από τη φύση.

Στην Ελλάδα, ο οργανισμός ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ παρέχει πιστοποιημένο πολλαπλασιαστικό υλικό για διάφορες ποικιλίες, διασφαλίζοντας τη νομιμότητα και την ποιότητα των φυτών.

Οδηγίες για τους Καταναλωτές

Οι λάτρεις των φυτών μπορούν να βοηθήσουν στην καταπολέμηση του παράνομου εμπορίου ακολουθώντας ορισμένους κανόνες:

1. Αναζήτηση Διαφάνειας: Οι αξιόπιστοι πωλητές παρέχουν πληροφορίες για την προέλευση των φυτών και διαθέτουν τις απαραίτητες άδειες CITES ή εθνικές άδειες.
2. Αποφυγή Υπόπτων Προσφορών: Εξαιρετικά χαμηλές τιμές για σπάνια είδη ή ισχυρισμοί για «συλλογή από τη φύση» αποτελούν κόκκινες σημαίες.
3. Υποστήριξη Βιώσιμων Πρωτοβουλιών: Αγορά από βοτανικούς κήπους ή εγκεκριμένους συλλόγους που προωθούν την ηθική καλλιέργεια.

Το παράνομο εμπόριο ενδημικών φυτών αποτελεί μια σοβαρή απειλή για την παγκόσμια βιοποικιλότητα, η οποία συχνά υποτιμάται σε σχέση με το εμπόριο ζώων. Η ψηφιακή εποχή έχει προσφέρει νέα εργαλεία στους εμπόρους, αλλά ταυτόχρονα προσφέρει και νέες δυνατότητες στις αρχές.

Η χρήση τεχνητής νοημοσύνης για την παρακολούθηση των ψηφιακών αγορών (όπως το FloraGuard), η ανάπτυξη μεθόδων γενετικής ταυτοποίησης (DNA barcoding) και η υιοθέτηση καινοτόμων νομικών προσεγγίσεων, όπως η «περιβαλλοντική αποκατάσταση» μέσω αστικών αποζημιώσεων, δείχνουν τον δρόμο για το μέλλον.

Για την Ελλάδα και ειδικότερα για την Κρήτη, η αποτελεσματική εφαρμογή του Πρωτοκόλλου της Ναγκόγια και η ενίσχυση των ελεγκτικών μηχανισμών είναι επιτακτική ανάγκη για τη διασφάλιση του μοναδικού φυσικού της πλούτου.

Η προστασία των ενδημικών φυτών δεν είναι μόνο ζήτημα διατήρησης της φύσης, αλλά και ζήτημα κοινωνικής και οικονομικής δικαιοσύνης, καθώς η απώλεια αυτών των ειδών στερεί από τις μελλοντικές γενιές έναν ανεκτίμητο φυσικό και γενετικό θησαυρό.

Διαφυλάσσοντας τον «πράσινο χρυσό» της χώρας

Η πρόκληση για την Ελλάδα παραμένει. Ο «πράσινος χρυσός» της χώρας, οι 145 ενδημικοί θησαυροί της που πωλούνται διεθνώς, δεν μπορεί να συνεχίσει να αποτελεί αντικείμενο λεηλασίας λόγω αδιαφορίας ή έλλειψης ελεγκτικών μηχανισμών. Η προστασία της βιοποικιλότητας απαιτεί κάτι παραπάνω από νόμους που ψηφίζονται «μέσα σε ένα βράδυ» υπό την απειλή προστίμων. Απαιτεί μια εθνική στρατηγική που θα αντιμετωπίζει τη χλωρίδα ως αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κυριαρχίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Αν δεν δράσουμε τώρα, η μοναδική χλωρίδα της Κρήτης και της Ελλάδας κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια ανάμνηση που θα επιβιώνει μόνο σε αποστειρωμένα θερμοκήπια και «backyard gardens» της Βόρειας Ευρώπης, μακριά από τον ήλιο και το χώμα που τη γέννησε.

Θύμα μίας βοτανικής αποικιοκρατίας που επιμένει.

news247.gr