Η φρασεολογία της ρωσικής πλευράς εναντίον του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου –με κατηγορίες περί «συμμαχίας με εθνικιστές και νεοναζί» και «διάλυσης του ζωντανού Σώματος της Εκκλησίας»– δεν αποτελεί μεμονωμένο ξέσπασμα, αλλά εντάσσεται σε μια βαθιά και πολυεπίπεδη σύγκρουση που εξελίσσεται εδώ και χρόνια ανάμεσα στο Πατριαρχείο Μόσχας και το Φανάρι.

Πρόκειται για μια αντιπαράθεση που υπερβαίνει τα στενά εκκλησιαστικά όρια και αγγίζει τον πυρήνα της γεωπολιτικής αντιπαράθεσης Ρωσίας – Δύσης, με επίκεντρο την Ουκρανία και τον έλεγχο της επιρροής στον ορθόδοξο κόσμο.

Το χθεσινό επεισόδιο με τις ρωσικές μυστικές υπηρεσίες να κατηγορούν τον κ. Βαρθολομαίο, ότι επιδιώκει τη διάλυση της ρωσικής εκκλησίας και μάλιστα ότι υποστηρίζεται για αυτό το εγχείρημα από δυτικές μυστικές υπηρεσίες, ξεπέρασε κάθε όριο.

«Οι ειδικές υπηρεσίες του Ηνωμένου Βασιλείου υποστηρίζουν με κάθε τρόπο τις δραστηριότητες του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου στην εκδίωξη της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας», αναφέρει το γραφείο τύπου της Ρωσικής Υπηρεσίας Εξωτερικών Πληροφοριών (SVR).

«Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος «έχει βρει κοινό έδαφος με τις αρχές των χωρών της Βαλτικής σε μια προσπάθεια να σπείρει διχόνοια στον ρωσικό ορθόδοξο κόσμο», τόνισε το γραφείο τύπου.

Επιπλέον, σύμφωνα με σημείωμα των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών, ο Οικουμενικός Πατριάρχης σκοπεύει να χορηγήσει αυτοκεφαλία στην μη αναγνωρισμένη Ορθόδοξη Εκκλησία του Μαυροβουνίου με σκοπό να καταφέρει πλήγμα στην Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία.

Η αφετηρία: η ουκρανική αυτοκεφαλία

Το σημείο καμπής ήρθε το 2018, όταν το Οικουμενικό Πατριαρχείο αποφάσισε να αναγνωρίσει την Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας και να της αποδώσει καθεστώς αυτοκεφαλίας, με την επίδοση του Τόμου τον Ιανουάριο του 2019.

Μέχρι τότε, μεγάλο μέρος της ουκρανικής εκκλησιαστικής δομής υπαγόταν κανονικά στο Πατριαρχείο Μόσχας, γεγονός που προσέδιδε στη Ρωσία ισχυρή πνευματική και κοινωνική επιρροή στην ουκρανική επικράτεια. Η απόφαση του Φαναρίου αντιμετωπίστηκε από τη ρωσική πλευρά ως ευθεία αμφισβήτηση αυτής της επιρροής.

Η αντίδραση ήταν άμεση και σκληρή: το Πατριαρχείο Μόσχας διέκοψε την ευχαριστιακή κοινωνία με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, σηματοδοτώντας μια από τις σοβαρότερες ρήξεις στον ορθόδοξο κόσμο των τελευταίων δεκαετιών.

Εκκλησία και γεωπολιτική σε πλήρη σύμπλευση

Για τη ρωσική ηγεσία, το ζήτημα της Ουκρανίας δεν είναι μόνο πολιτικό ή στρατιωτικό, αλλά βαθιά ταυτοτικό. Στο ιδεολογικό αφήγημα της Μόσχας, η Ουκρανία θεωρείται λίκνο της «ρωσικής πνευματικότητας», καθώς εκεί βαπτίστηκε το κράτος των Ρως τον 10ο αιώνα.

Η απώλεια εκκλησιαστικού ελέγχου στην Ουκρανία εκλαμβάνεται, συνεπώς, ως απώλεια ιστορικής και πολιτισμικής κληρονομιάς. Σε αυτό το πλαίσιο, η ρωσική κυβέρνηση και η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία λειτουργούν σε στενή σύμπλευση, με τον Πατριάρχη Κύριλλο να στηρίζει δημόσια τη γραμμή του Κρεμλίνου για τον «ρωσικό κόσμο» και την αποστολή της Ρωσίας.

Η εκκλησιαστική αντιπαράθεση, έτσι, μετατρέπεται σε προέκταση της κρατικής στρατηγικής.

Το αφήγημα περί «νεοναζί» και «εθνικιστών»

Οι κατηγορίες περί «νεοναζί» εντάσσονται στο ευρύτερο ρωσικό αφήγημα για την Ουκρανία, το οποίο έχει ενισχυθεί ιδιαίτερα μετά το 2014 και κορυφώθηκε με την εισβολή του 2022. Η Μόσχα προβάλλει συστηματικά την εικόνα ενός ουκρανικού καθεστώτος ελεγχόμενου από ακραίους εθνικιστές και αντιρωσικές δυνάμεις.

Όταν, λοιπόν, ο Οικουμενικός Πατριάρχης αναγνωρίζει την ουκρανική εκκλησιαστική αυτονομία και διατηρεί επαφές με την πολιτική ηγεσία του Κιέβου, η ρωσική πλευρά εντάσσει αυτή την κίνηση στο ίδιο πλαίσιο, παρουσιάζοντάς την ως πολιτική συμμαχία με «εχθρικές» δυνάμεις.

Στην πραγματικότητα, πρόκειται για πολιτική ρητορική, όχι για θεολογική κριτική, με στόχο την απονομιμοποίηση του Φαναρίου στα μάτια των πιστών και της διεθνούς κοινότητας.

Θεσμική διαμάχη για την ηγεσία της Ορθοδοξίας

Πίσω από την ουκρανική υπόθεση, όμως, υπάρχει και μια βαθύτερη θεσμική αντιπαράθεση: ποιος έχει τον συντονιστικό ρόλο στην Ορθοδοξία.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο λειτουργεί ιστορικά ως «πρώτος μεταξύ ίσων», με ρόλο συντονιστικό και δικαίωμα παρέμβασης σε κρίσεις. Η Μόσχα, από την άλλη, προωθεί ένα μοντέλο απόλυτης αυτονομίας των κατά τόπους Εκκλησιών, απορρίπτοντας κάθε υπερεθνική αρχή – χωρίς, ωστόσο, να κρύβει την επιδίωξή της να καταστεί το ισχυρότερο κέντρο βάρους στον ορθόδοξο κόσμο.

Η ουκρανική αυτοκεφαλία λειτούργησε ως καταλύτης αυτής της σύγκρουσης, μεταφέροντάς την από το επίπεδο της θεωρίας στο επίπεδο της ανοιχτής ρήξης.

Γιατί η σύγκρουση βαθαίνει

Η ένταση δεν αποκλιμακώνεται, αλλά βαθαίνει όσο συνεχίζεται ο πόλεμος στην Ουκρανία. Για τη ρωσική πλευρά, η στάση του Βαρθολομαίου θεωρείται ότι νομιμοποιεί διεθνώς την ουκρανική ανεξαρτησία και αποδυναμώνει το αφήγημα της ενιαίας «ρωσικής πνευματικής σφαίρας».

Από την πλευρά του, το Οικουμενικό Πατριαρχείο υποστηρίζει ότι ενήργησε εντός των κανονικών του δικαιωμάτων, με στόχο την αποκατάσταση της εκκλησιαστικής τάξης και την άρση ενός χρόνιου σχίσματος στην Ουκρανία.

Μια σύγκρουση με πολλαπλά διακυβεύματα

Στην ουσία, η αντιπαράθεση Μόσχας – Φαναρίου δεν αφορά μόνο ενορίες και δικαιοδοσίες. Αφορά:

•        την επιρροή στην ουκρανική κοινωνία,

•        την ηγεμονία στον ορθόδοξο κόσμο,

•        τη σύνδεση θρησκείας και εθνικής ταυτότητας,

•        και τη γεωπολιτική ισορροπία στην Ανατολική Ευρώπη.

Γι’ αυτό και οι τόνοι παραμένουν υψηλοί, με τη ρητορική να σκληραίνει και τις γέφυρες επικοινωνίας να είναι, προς το παρόν, περιορισμένες.

topontiki.gr